# شر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: شر

باب الشين والراء
شر ، رش : ( مستعملان ) .
الشر : قال الليث : الشّرُّ السُّوءِ ، والفِعْل للرَّجل الشِّرِّير ، والْمَصْدَر الشَّرارَة ، والفِعل : شَرَّ يَشِرُّ ، وقَوْمٌ أشرارُ : ضِدّ الأَخْيار ، والشَّرُّ : بَسْطُكَ الشّيءَ في الشّمْسِ من الثياب وغيره .
ثَوْبٌ على قَامَةٍ سَحْلٌ تَعَاوَرَهُ
أَيْدِيَ الْغَواسِلِ للأَرْوَاحِ مَشْرُورُ
وقال أبو الحسن اللّحيانيّ : شَرَّرْتُ الثّوب واللّحم ، وأَشرَرْتُ وشَرَرْتُ خفيف . ويقال : إشْرَارة من قَدِيد ، وأنشد :
لها أَشَارِيرُ من لَحْمٍ مُتَمَّرَةٌ
مِن الثَّعَالِي وَوَخْزٌ من أَرَانِيها
أي مُقَدَّدة . قال : والْوَخْزُ الْخَطِيئَةُ بعد الْخَطِيئَة . وقال الكميت :
كَأَنَّ الرَّذَاذّ الضَّحْلَ حَوْلَ كِنَاسِه
أَشَارِيرُ مِلْحٍ يَتَّبِعْنَ الرَّوَامِسا
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الإشْرَارَةُ :
صَفِيحَةُ يُجَفَّف عليها القَدِيد ، وجمعها الأشَارِير .
وقال الليث : الإِشْرارُ شَيءٌ يُبْسَطُ للشّيءِ يُجَفَّف عليه من أَقِطٍ وبُرّ ، قلت : اتَّفَقَا على أنّ الإشرارَ ما يُبْسَطُ عليه الشَّيء لِيَجِفّ ، فصَحَّ أنه يكون ما يُشَرَّرُ من أقِطٍ وغيره ، ويكون ما يُشَرَّرُ عليه .
الليث : الشَّرارَةُ ، والشَّرَرُ والشَّرَارُ ما تطاير منه النّار ، قال الله جَلَّ وعزّ : ( إِنَّهَا تَرْمِى بِشَرَرٍ ) ( المرسلات : 32 ) .
وقال في الشَّرار :
أَوْ كَشَرَارِ الْعَلَاةِ يَضْرِبها الْ
قَيْنُ على كلِّ وِجْهَة تَثِبُ
قال : والشَّرَّانُ على تقدير فَعْلاَن من كلام أَهْلِ السَّوَاد ، وهو شَيءٌ تسميه العرب الأذَى شبه الْبَعُوضِ يغشى وجهَ الإنسان ولا يَعَضّ ، والواحِدَة شَرَّانَة .
عَمْرو ، عن أبيه : الشُّرَّى : الْعَيَّابَة من النِّسَاء ، قال : ويقال ما رددت هذا عليك من شُرَ به ، أي من عَيْبٍ به ، ولكني آثَرْتُك به ، وأنشد :
عَيْنُ الدَّليلِ البُرْتِ من ذِي شُرِّهِ
أي من ذِي عَيْبَة ، أي من عَيْبِ الدّليل ، لأنّه ليس يحسن أن يسير فيه حَيْرَةً .
وقال اللّحيانيّ : عَيْنٌ شُرَّى ، إذا نَظَرت إليك بالبغضاء .
وحكى عن امْرأة من بني عامر ، قالت في رُقْية : أَرْقِيكَ بالله من نَفْسٍ حَرَّى ، وعَيْنِ شُرَّى .
والشِّرَّةُ : النَّشَاط ، ويقال : فلان يُشَارُّ فُلاناً ويُمارُّهُ ويُزَارُّه ، أي يُعادِيه . وقوله :
وحَتَّى أُشِرَّتْ بالأكُفِّ المصاحِفِ
أي نُشِرَتْ وأظْهِرَت .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الشُّرْشُور طائِرٌ صغير مثل الْعُصفور قال : ويُسَمِّيه أهلُ الحجاز الشُّرشور ، وتسميه الأعراب . والْبِرْقِش . وقال الأصمعيّ أيضاً : الشَّراشِرُ النَّفْسُ والمَحَبَّةُ جميعاً .
وقال ذو الرمة :
وَمِنْ غَيَّةٍ تُلْقَى عَلَيْها الشَّرَاشِرُ
وقال الآخر :
وتُلْقَى عليه كلَّ يَوْمِ كَرِيهَةٍ
شَراشِرُ مِنْ حَيَّيْ نِزَارٍ وألْبُبُ
ويقال : أَلْقَى عليه شَراشِرَه ، أي ألقى نَفْسَه عليه مَحَبَّةً له .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الشَّراشِرُ النّفْس ، ويقال : الْمَحَبَّة . وأنشد :
وما يَدْرِي الْحَرِيصُ عَلامَ يُلقِي
شَراشِرَه أيُخطيءُ أم يُصيبُ
وفي حديث الإسراء : أنَّ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) أُسْرِيَ به ، قال : ( فأتَيْتُ على رجل مُسْتَلْقٍ وإذا برجل قائم عليه بكَلُّوب ، وإذا هو يأتي أحَدَ شِقَّى وَجهِه ، فَيُشَرْشِرُ شِدْقه إلى قَفَاه ) .
قال أبو عُبيد : يعني يُشَقِّقُه ويُقَطِّعُه . وقال أبو زبيد يصف الأسد :
يَظَلُّ مُغِبّاً عِنْدَهُ مِنْ فَرَائِسٍ
رُفاتُ عِظامٍ أو عَرِيضٌ مُشَرْشَرُ
وقال أبو زيد : يقال في مَثَلٍ : كُلَّما تَكْبَرُ تَشِرُّ .
وقال ابن شُميل : من أَمْثالهم : شُرَّاهُنَّ مُرَّاهُنّ . وقد أَشَرَّ بنو فُلانٍ فُلاناً ، أي انْتَقَذُوه وأَوْحَدُوه ، ويقال : هو شَرُّهُم ، وهي شَرُّهُنَّ ، ولا يقال : هو أشَرُّهم .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : ومن الْبُقُول الشِّرْشِرِ ، قال : وقيل لبعض العرب : ما شَجرةُ أبِيك ؟ فقال قُطَبٌ وشِرْشِرٌ وَوَطْبٌ جَشِرٌ .
قال : والشّرْشِرُ خير من الإسْليح والْعَرْفَج . قال : وشَرَّ يَشَرُّ ، زادَ شَرُّه ، وشَرَّهُ شَيْئاً يَشُرُّهُ شَرّاً ، إذا بسطه لِيجِفَّ ، وشَرَّ إنساناً يَشُرُّهُ إذا عابَه .
عمرو ، عن أبيه ، قال : الشِّرَارُ صفائِحُ بِيضُ يُجَفَّف عليها الكَرِيصُ . قال اليزيدي يقال : شَرَّرَنِي في النّاس ، وشَهَّرَنِي فيهم بمعنى واحد .
شَمِر ، قال أبو عَمْرو : الأَشِرَّةُ واحدها شَرِيرُ ، وهو ما قَرُبَ من الْبَحر ، وقيل : الشَّرِير شَجَرٌ يَنْبُتُ في البحر ، وقيل : الأشِرَّةُ : الْبُحُور .
قال الكميت :
إذَا هُوَ أَمْسَى في عُبَابيْ أَشِرَّةٍ
مُنيفاً على الْعَبْرَيْن بالماء أكْبَدَا
وقال الجعدي :
سَقَى بِشَرِيرِ الْبَحْرِ حَوْلاً تَمُدُّهُ
حَلاَئِبُ قُرْحٌ ثم أَصْبَحَ غَادِيَا
أراد بالْحلائِبِ السَّحائب ، وهي الْقُرْح . ويقال : شارَّاه وشَارَّه .
رش : قال اللَّيث : الرَّشُّ رَشُّكَ البيتَ بالماء ، وتقول رَشَّتْنا السماءُ رشّاً ، وأرَشَّتِ الطَّعنة تُرِشُّ ، ورَشاشها : دَمُها ، وكذلك رشاش الدَّمع .
وقال أبو كبير :
مُسْتَنَّةٍ سَنَنَ الْغُلُوِّ مُرِشَّةٍ
تَنْفِي التُّرابَ بِقَاحِزٍ مُعْرَوْرِفِ
يصف طعْنةً تُرِشُّ الدَّمَ إرْشاشا .
ابن الأعرابيّ : شِوَاءٌ رَشْرَاشٌ : يقطُر دَسَمُه .
وقال أبو دُوَاد يصف فرساً :
طَوَاهُ القَنِيصُ وتَعْدَاؤُهُ
وإرْشَاشُ عِطْفَيْه حتَّى شَسَبْ
أراد تَعْرِيقَهُ إيَّاه حتى ضَمَرَ ، واشْتَدَّ لحمُه بعد رَهَلِه .

### Türkçe

باب **الشين** ve **الراء**
**شر** ، **رش** : (ikisi de kullanılandır).

**الشر** : **الليث** dedi: **الشّرُّ** **السُّوءِ**’dür; fiil, **الشِّرِّير** adam içindir; mastar **الشَّرارَة**’dir; fiil: **شَرَّ يَشِرُّ**; **قَوْمٌ أشرارُ**: **الأَخْيار**’ın zıddıdır; **الشَّرُّ**: elbiselerden ve başkasından olan şeyi güneşte yaymandır.

Bir boy üzerinde bir elbise; **سَحْلٌ**; onu
ruhlar için yıkayıcıların elleri dolaştırdı; **مَشْرُورُ**.

**أبو الحسن اللّحيانيّ** dedi: **شَرَّرْتُ** elbiseyi ve eti; ve **أَشرَرْتُ** ve **شَرَرْتُ** hafiftir. Ve denir: kurutulmuş etten **إشْرَارة**; ve inşad etti:
Onun, kurutulmuş etten **أَشَارِيرُ**’i vardır,
**الثَّعَالِي**’den ve **أَرَانِيها**’dan bir **وَخْزٌ**.
Yani: kurutulmuş. Dedi: **الْوَخْزُ** hata üstüne hatadır. Ve **الكميت** dedi:
Sanki sığ çise, onun ininin çevresinde
**أَشَارِيرُ** tuzdur; **الرَّوَامِسا**’yı izlerler.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: **الإشْرَارَةُ**:
üzerinde kurutulmuş etin kurutulduğu bir levhadır; çoğulu **الأشَارِير**’dir.

**الليث** dedi: **الإِشْرارُ**; üzerinde kurutulmak üzere **أَقِطٍ** ve buğdaydan şeyin yayıldığı bir şeydir. Dedim: İkisi, **الإشرارَ**’ın, şeyin kuruması için üzerine yayıldığı şey olduğu üzerinde birleşti; böylece sahih oldu ki o, **أقِطٍ** ve başkasından **يُشَرَّرُ** olan şey olur; ve üzerine **يُشَرَّرُ** olan şey olur.

**الليث**: **الشَّرارَةُ** ve **الشَّرَرُ** ve **الشَّرَارُ**, ateşten sıçrayan şeydir. Allah yüce ve aziz dedi: ( **إِنَّهَا تَرْمِى بِشَرَرٍ** ) ( **المرسلات** : 32 ).

Ve **الشَّرار** hakkında dedi:
Ya da **الْعَلَاةِ**’nin kıvılcımı gibi; ona
demirci her yöne vurur; o sıçrar.

Dedi: **الشَّرَّانُ**, **فَعْلاَن** takdiri üzerinedir; **أَهْلِ السَّوَاد**’ın كلامındandır; o, Arapların, insanın yüzünü kaplayan ve ısırmayan, sivrisineğe benzer bir eziyet diye adlandırdığı bir şeydir; tekili **شَرَّانَة**’dir.

**عَمْرو**’dan, babasından: **الشُّرَّى**: kadınlardan **الْعَيَّابَة**’dır. Dedi: Ve denir: bunu sana **شُرَ به**’den, yani onda bir ayıptan dolayı geri çevirmedim; fakat seni onunla tercih ettim. Ve inşad etti:
**عَيْنُ** delilin, **البُرْتِ**’i, onun **شُرِّهِ**’nden.
Yani: **ذِي عَيْبَة**’den; yani delilin ayıbından; çünkü onda şaşkınlıkla yürümeyi güzel yapmaz.

**اللّحيانيّ** dedi: **عَيْنٌ شُرَّى**, sana buğz ile baktığı zaman.

**بني عامر**’den bir kadından hikâye etti; bir rukyede dedi: Seni Allah ile, **نَفْسٍ حَرَّى**’dan ve **عَيْنِ شُرَّى**’dan rukye ederim.

**الشِّرَّةُ**: canlılıktır. Ve denir: falan, falanla **يُشَارُّ** eder ve onunla **يُمارُّهُ** ve onunla **يُزَارُّه**, yani ona düşmanlık eder. Ve onun sözü:
Ve mushaflar avuçlarla **أُشِرَّتْ** oluncaya kadar.
Yani: yayıldı ve gösterildi.

**أبو عُبيد**’den, **الأصمعيّ**’den: **الشُّرْشُور**; serçe gibi küçük bir kuştur. Dedi: **أهلُ الحجاز** ona **الشُّرشور** adını verir; ve bedeviler onu **الْبِرْقِش** diye adlandırır. **الأصمعيّ** ayrıca dedi: **الشَّراشِرُ**, nefis ve muhabbetin ikisidir.

**ذو الرمة** dedi:
Ve bir **غَيَّة**’den; üzerine **الشَّرَاشِرُ** atılır.

Diğeri dedi:
Ve her gün onun üzerine bir hoşnutsuzluk atılır;
**نِزَار**’ın iki kabilesinden ve **ألْبُبُ**’den **شَراشِرُ**.

Ve denir: onun üzerine **شَراشِرَه**’ni attı; yani ona muhabbetle nefsini attı.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: **الشَّراشِرُ** nefistir; ve denir: muhabbet. Ve inşad etti:
Hırslı, ne üzerine attığını bilmez;
**شَراشِرَه**’ni; hata mı eder yoksa isabet mi eder?

**الإسراء** hadîsinde: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) onunla yürütüldü; dedi: (Bir adamın yanına geldim; sırtüstü yatıyordu; ve bir adam onun üzerinde **بكَلُّوب** ile ayakta idi; ve o, yüzünün iki yanından birine geliyor; sonra onun ağzının kenarını ensesine kadar **فَيُشَرْشِرُ** ).

**أبو عُبيد** dedi: yani onu yarar ve onu parçalar. Ve **أبو زبيد** aslanı vasfederek dedi:
Onun yanında avlardan, ertesi gün de kalacak şekilde kalır;
kemik kırıntıları yahut genişçe **مُشَرْشَرُ**.

**أبو زيد** dedi: bir meselde denir: Ne zaman büyürsen **تَشِرُّ**.

**ابن شُميل** dedi: onların mesellerindendir: **شُرَّاهُنَّ مُرَّاهُنّ**. Ve **بنو فُلانٍ** falanı **أَشَرَّ** etti; yani onu kurtardı ve onu yalnız bıraktı. Ve denir: o, onların **شَرُّهُم**’udur; ve o (kadın), onların **شَرُّهُنَّ**’udur; ve “o, onların **أشَرُّهم**’udur” denmez.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: ve sebzelerden **الشِّرْشِرِ** vardır. Dedi: Ve bazı Araplara denildi: Babanın ağacı nedir? O da dedi: **قُطَبٌ** ve **شِرْشِرٌ** ve **وَوَطْبٌ جَشِرٌ**.

Dedi: **الشّرْشِرُ**, **الإسْليح** ve **الْعَرْفَج**’den hayırlıdır. Dedi: **شَرَّ يَشَرُّ**, onun şerri arttı. Ve **شَرَّهُ** bir şeyi, onu **يَشُرُّهُ شَرّاً**, eğer onu kurusun diye yayarsa. Ve **شَرَّ** bir insanı, onu **يَشُرُّهُ**, eğer onu ayıplarsa.

**عمرو**’dan, babasından, dedi: **الشِّرَارُ**, üzerinde **الكَرِيصُ**’un kurutulduğu beyaz levhalardır. **اليزيدي** dedi: denir: beni insanlar içinde **شَرَّرَنِي**, ve beni onların içinde **شَهَّرَنِي**, tek bir mânâ ile.

**شَمِر**: **أبو عَمْرو** dedi: **الأَشِرَّةُ**, tekili **شَرِيرُ**’dür; o, denize yakın olan şeydir. Ve denildi: **الشَّرِير** denizde biten bir ağaçtır. Ve denildi: **الأشِرَّةُ**: denizlerdir.

**الكميت** dedi:
O, iki **أَشِرَّةٍ**’nin kabarması içinde akşamladığı zaman,
iki kıyı üzerine su ile yükselmiş, karaciğerli.

**الجعدي** dedi:
Denizin **شَرِيرِ**’i ile bir yıl suladı; onu uzatır
yaralı sağmal bulutlar; sonra sabahleyin giden oldu.

**الْحلائِبِ** ile **السَّحائب**’i kastetti; onlar **الْقُرْح**’tır. Ve denir: onunla **شارَّاه** ve onunla **شَارَّه**.

**رش** : **اللَّيث** dedi: **الرَّشُّ**, evi su ile serpmen; ve dersin: gök bize **رشّاً** serpti. Ve **أرَشَّتِ** mızrak darbesi **تُرِشُّ**; ve onun **رَشاشها**’sı: onun kanıdır. Ve gözyaşının **رشاش**’ı da böyledir.

**أبو كبير** dedi:
Aşırı gitmenin yolu üzere, kanı serpen bir (yaraya) sahip,
toprağı, sert bir **مُعْرَوْرِفِ** ile savar.
Kanı **إرْشاشا** olarak serpen bir mızrak darbesini vasfeder.

**ابن الأعرابيّ**: **شِوَاءٌ رَشْرَاشٌ**: yağı damlar.

**أبو دُوَاد** bir atı vasfederek dedi:
Onu av ve onun koşturması dürdü,
ve onun iki yanının **إرْشَاشُ**’ı; ta ki **شَسَبْ**.
Onu, onu terletmesini kastetti; ta ki zayıfladı; ve gevşekliğinden sonra eti sertleşti.
