# شزن (ش-ز-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B2%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B2%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - ز - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B2%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والزاي والنون معهما
ش ز ن، ن ش ز مستعملات فقط
شزن:
الشَّزَنُ: شِدةُ الإعياء من الحَفاء.. شزِنتِ الإبلُ شزناً والشَّزنُ: الكعب الذي يلعب به، ويقال: شُزُن، قال:
كأنه شزنٌ بالدَّووِّ محكوك
و تشزَّن في الأمر: بالغ فيه.
والشَّزن: الغليظُ من الأرض. وهو في شزنٍ من عيشه، أي: نَصب.
نشز:
نشزَ الشيءُ، أي: ارتفع. وتلٌّ ناشزٌ وجمعها: نواشِز. وقلبٌ ناشزٌ إذا ارتفع عن مكانه من الرُّعب. نشز ينشزُ نشزُ لغة.
ونشزَ ينشز، إذا زحف عن مجلسه فارتفع فويق ذلك. منه قول الله جل وعزّ: "فانشزوا".
وعِرقٌ ناشزٌ: لا مُنتبراً، من داءٍ وغيره.
والنَّشزُ: اسم لِمنٍ من الأرض مرتفع، والجميع: النُّشوز. ونشزتِ المرأةُ تنشِزُ فهي ناشزٌ، أي: استعصت على زوجها إذا ضربها وجفاها فهي ناشز عليه.
ودابةٌ نشزةٌ: لا يكاد يستقر السَّرجُ والراكب على ظهرها.
وركبٌ نشزٌ وناشز: ناتيءُ.
وأنشزَ الشَّيءَ يُنشزه، إذا رفعه عن مكانه. وكلَّمني فُلانٌ كلاماً فأنشزني، أي: أغضبني وأقامني. وأنشزتُ الإبل: شُقتها من موضعٍ إلى موضع.

##### Türkçe

باب **الشين** و**الزاي** و**النون** معهما
**ش ز ن**، **ن ش ز** مستعملات فقط

**شزن**:
**الشَّزَنُ**: çıplak ayaklılıktan dolayı bitkinliğin şiddeti.. Develer **شزِنتِ** **شزناً**; ve **الشَّزنُ**: onunla oynanan topuk kemiğidir; ve denilir: **شُزُن**. Dedi ki:
كأنه **شزنٌ** بالدَّووِّ محكوك
Ve işte **تشزَّن**: onda aşırıya gitti.
Ve **الشَّزن**: yerin kalın (kaba) olanıdır. Ve o, geçiminde **شزنٍ** içindedir; yani: yorgunluk.

**نشز**:
Şey **نشزَ**; yani: yükseldi. Ve **تلٌّ ناشزٌ**; çoğulu: **نواشِز**. Ve **قلبٌ ناشزٌ**; korkudan yerinden yükseldiği zaman. **نشز** **ينشزُ**; **نشزُ** bir lehçedir.
Ve **نشزَ** **ينشز**: meclisinden sürünerek uzaklaştığında, böylece onun üstüne doğru yükseldiğinde. Ondan, Allah’ın (azze ve celle) sözü: "فانشزوا".
Ve **عِرقٌ ناشزٌ**: ne bir hastalıktan ne de başkasından dolayı kabarmış olmayan.
Ve **النَّشزُ**: yerden yüksek bir yer için isimdir; hepsi: **النُّشوز**. Ve kadın **نشزتِ** **تنشِزُ**; o hâlde o **ناشزٌ**dur; yani: kocası onu dövdüğünde ve ona kaba davrandığında kocasına karşı inat etti; o, ona karşı **ناشز**dır.
Ve **دابةٌ نشزةٌ**: eyer ve binici neredeyse sırtında yerleşip durmaz.
Ve **ركبٌ نشزٌ** ve **ناشز**: çıkıntılıdır.
Ve **أنشزَ** şeyi **يُنشزه**: onu yerinden kaldırdığı zaman. Ve falan kimse benimle bir söz konuştu da beni **فأنشزني**; yani: beni öfkelendirdi ve beni ayağa kaldırdı. Ve ben develeri **أنشزتُ**: onları bir yerden bir yere sürdüm.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B2%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشَزَنُ: الغِلَظ من الأرض قال الأعشى:
تَيَمَّمْـتُ قـيسـاً وكـم دونـهمن الأرض من مَهْمَهٍ ذي شَزَنْ
والشُزُنُ: الناحية والجانب. وقال ابن أحمر:
ألاَ ليت المنازل قد بَلـينـافلا يَرْمينَ عن شُزُنٍ حَزينا
ويقال: ما أبالي على أيّ شُزُنَيْهِ وَقَع، أي جانبَيْه. وتَشَزَّنَ له، أي انتصب له في الخصومةِ وغيرها. والشَزَنُ: الإعياء. والشَزْنُ: الكعبُ يُلْعَبُ به.

##### Türkçe

**الشَزَنُ**: yerden (araziden) olan kalınlık/sertlik. **الأعشى** dedi ki:
قصد ettim **قيس**’i; ve onların önünde yerden nice **مَهْمَهٍ** (ıssız çöl) vardır ki **ذي شَزَنْ** ( **شَزَن** sahibi)dir.
**والشُزُنُ**: yön ve taraf. **ابن أحمر** dedi ki:
Keşke menziller gerçekten eskimiş olsaydı da, **شُزُنٍ** (bir yönden/taraftan) hüzünlü (kimseyi) atmasalardı.
Ve denilir: “Onun iki **شُزُن**’ünden hangisinin üzerine düştüğüne aldırmam”; yani onun iki yanı. Ve **تَشَزَّنَ** ona; yani husumette ve başkasında ona karşı dikildi/karşısına dikildi. Ve **الشَزَنُ**: bitkinlik. Ve **الشَزْنُ**: kendisiyle oynanan topuk kemiği (aşık kemiği).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B2%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ش ز ن
شزن ، نشز .
شزن : قال الليث : الشزَنُ شِدَّةُ الإعْيَاءِ من الحَفا ، يقال : شَزِنت الإبلُ من الحفا شَزَناً ، وفي قِصَّة لُقمان بن عاد : رَتَبَ رُتُوب الْكَعْبِ وَوَلاَّهُم شَزَنَه .
قال أبو عُبيد : الشَّزَنُ الشِّدَّةُ والْغِلْظَة ، يقول : يُوَلِّي أَعْدَاءَه شدَّتَه وبَأْسَه ، فيكون عليهم كذلك ، ورواه أبو سفيان : وَوَلاَّهُمْ شُزُنَه ، قال : وسألت الأصمعيّ عنه ، فقال : الشُّزُنُ : عُرْضُه وجانبِهُ ؛ وفيه لغة : الشَّزَن .
وأنشد :
أَلاَ لَيْتَ المَنَازِلَ قد بَلِينَا
فَلا يَرْمِينَ عَنْ شُزُنٍ حَزِينَا
يريدُ أنه حين دَهَمهم الأمْرُ أَقْبلَ عليه وَوَلاَّهُمْ جَانِبَه .
قلت : وهذا الذي قاله الأصمعيّ حَسَن .
وقال الأجْدَع أبو مسروق :
وكأَنَّ ضَرْعاهَا كِعَابُ مُقَامِرٍ
ضُرِبَتْ على شُزُنٍ فهنَّ شَواعِي
قال شمر ، يقال : شُزُنٌ وشَزَنٌ : وهو النَّاحِيَة والجانب .
قال : ويقال : عن شُزُنِ ، عن بُعْدٍ واعترَاضٍ وتَحَرُّفٍ .
وقال الليث : الشَّزْنُ : الكَعْبُ الذي يُلْعَبُ به ، ويقال : شُزُن .
وأنشد :
كأَنَّه شَزُنٌ بالدَّوِّ مَحْكُوكُ
وفي الحديث : أنَّ أبا سَعيدٍ الخُدري أَتَى جَنَازةً وقد سبقه القَومُ ، فلما رَأَوْوه تَشَزَّنُوا له لِيُوسِّعُوا له ، فقال : أَلاَ إِنِّي سمِعتُ رسولَ الله ( صلى الله عليه وسلم ) يقول : ( خَيْرُ المَجالِس أَوْسَعُها ) ؛ وجَلَسَ نَاحِيَةً .
قال شمر : قوله تَشَزَّنُوا له ، يقول : تَحَرَّفُوا ليُوسِّعوا له .
يقال : تَشَزَّنَ الرجلُ للرَّمْي ، إذا تَحَرَّفَ واغتراض ، ورَماه عن شُزُنٍ ، أي تَحَرَّفَ له ، وهو أشدُّ للرَّمْي .
وقال ابن شميل : التَّشَزُّنُ في الصِّراع أَنْ يَضعَه على وَرِكِهِ فَيَصْرَعَه ، وقد تشزَّنهُ وتَوَرَّكَهُ ، إذا وَضَعه على وَرِكه فَصَرَعَه .
شمر : عن المؤرّج : الشَّزَنُ والشَّزُونَة : الْغِلَظ .
قال شمر : ويكون الشزَنُ الْحَرْفُ والجانِب .
وقال الهذلي :
كِلانا وإنْ طَال أيَّامُه
سَيَنْدُرُ عن شَزَنٍ مُدْحِضِ
قال : الشَّزَنُ الْحَرف ، يَعْني به المَوْت وأنّ كلَّ واحِدٍ ستَزْلَقُ قدمه بالموت وإن طَال عُمره .
وقول ابن مقبل :
إنْ تُؤْنِسَا نَارَ حَيَ قد فُجِعْتُ بهم
أمْسَتْ على شَزَنٍ مِنْ دَارِهم دَارِي
أي على بُعْدٍ .
ويقال : ما أُبالِي على أيِّ شزْنَيهِ وَقَع ، أي على أيِّ قُطْرَيْه وقع ، وتَشزَّنَ فلانٌ للأَمْر ، إذا اسْتَعَدَّ له .
نشز : قال الله جلَّ وعزَّ : ( لَكُمْ وَإِذَا قِيلَ انشُزُواْ ( الآية . ( المجادلة : 11 ) .
قال الفراء : قرأها الناس بكسر الشين ، وأهْلُ الحجاز يرفَعُونهما : ( انشزوا ) . قال : وهما لُغتان .
قال أبو إسحاق : معناه ، إذا قيلَ : انْهَضُوا فانْهَضُوا ، كما قال : ( طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُواْ وَلاَ ) ( الأحزاب : 53 ) .
وقيل : إذا قِيل انْشُزُوا ، أي قوموا إلى الصَّلاة ، أَوْ قَضَاءِ حَقَ ، أو شَهَادَةٍ فانْشُزُوا .
وقال أبو زيد : نَشَزْتُ بِقِرْنِي أنشُزُ بهِ ، إذا احْتَمَلْتَهُ فَصَرَعْتَه .
قال شمِر : وكأَنَّهُ من المَقْلوب مثل : جَذَبَ وجَبَذَ ، يعني نَشَزَ وشَزَنَ .
وقال أبو زيد : يقال : نَشَزْتُ أَنشُزُ نُشُوزاً ، إذا أَشْرَفْتَ على نَشَازٍ من الأرض وهو ما ارْتَفَعَ وظهَرَ .
قال شمر ، وقال الأصمعيّ : النَّشْزُ والنَّشَزُ والوَشَزُ ما ارْتَفَعَ من الأرض .
وقال الأعشى في النّشَز :
وتَرْكَبُ مِنِّي إنْ بَلَوْتَ خَلِيقَتِي
على نَشَزٍ قَدْ شَابَ لَيْسَ بِتَوْأَمِ
أي على غِلَظ .
وقال الله جلَّ وعزّ : ( كَيْفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا ) ( البقرة : 259 ) .
قال الفراء : قرأها زيدُ بنُ ثابت بالزَّاي ، قال : والإِنْشَازُ نَقْلُها إلى مَوْضِعها . قال : وبالزَّاي قرأَها الكوفيون .
قال ثعلب : ونَخْتار الزَّاي ؛ لأن الإنشَازَ في التأويل ، تَرْكِيبُ العظام بعضها على بعض قال : ومن قال ( ننشرها ) فهو الإحياء . وقال الزجاج : من قرأ ( نَنْشُزُهَا ) فالمعنى نجعلها بعد همود ناشزة يَنْشُزُ بعضها إلى بعض .
وقال الليث : نَشَزَ الشيءُ ، إذا ارْتَفَعَ ؛ وتَلٌّ ناشِزُ وجمعها نَوَاشز . وقَلْبٌ ناشِزٌ ، إذا ارْتَفَعَ عن مكانه من الرُّعْب ، وعِرْقٌ ناشِزُ : لا يَزالُ مُنْتَبِراً يَضْرِبُ من دَائِه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَاللَّاتِى تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ ) ( النساء : 34 ) الآية . نُشُوزُ الْمَرأَة : اسْتِعصاؤُها على زَوْجِها .
وقال أبو إسحاق : النُّشُوزُ يَكون من الزَّوْجَين ، وهو كَراهةُ كُلِّ واحدٍ منهما صاحِبَه ، واشْتِقَاقُه من النَّشَز ، وهو ما ارْتَفَع من الأرْض .
وقال الليث : يقال للدّابة إذا لم تَكد تَسْتَقِرُّ للسَّرْج وللرّاكب إنها لَنَشْزَة ، ورَكَبٌ ناشِزٌ نَاتِىءٌ ، وأَنْشَزْتُ الشيءَ ، إذا رَفعْتَه عن مكانه .
وقال غيره : إنه لَنَشْزٌ من الرِّجال ، وصَتْمٌ من الرّجال ، إذا انتهى سِنُّه وقُوَّتُه وشَبَابُه .
وقال الأعشى :
على نَشَزٍ قَدْ شَبَّ ليس بِتَوْأَم
وقال أبو عُبيد : النَّشْزُ والنّشَزُ : الْغَلِيظ الشَّديد .

##### Türkçe

ش ز ن
**شزن** , **نشز** .
**شزن** : Leys dedi: **الشزَنُ** çıplak ayaktan dolayı yorgunluğun şiddetidir; denilir: develer çıplak ayaktan dolayı **شَزِنت** , **شَزَناً**; ve Âd oğlu Lokman kıssasında: “Topuğun gevşekliğini sağlamlaştırdı ve onlara **شَزَنَه**’ini verdi.”
Ebû Ubeyd dedi: **الشَّزَنُ** şiddet ve kabalıktır; der ki: düşmanlarına kendi şiddetini ve yiğitliğini verir; böylece o, onların üzerinde öyle olur. Ebû Süfyân onu şöyle rivayet etti: “ve onlara **شُزُنَه**’ini verdi.” Dedi: Onu Asmaî’ye sordum; dedi ki: **الشُّزُنُ**: onun eni ve yanı; onda bir dil: **الشَّزَن**.
Ve inşad etti:
“Keşke menziller eskimiş olsaydı,
böylece bir **شُزُنٍ**’den hüzünlü birini atmasalardı.”
İster: iş onlara ansızın bastırınca ona yöneldi ve onlara kendi yanını verdi.
Dedim: Asmaî’nin söylediği bu güzeldir.
Ecdâ‘ Ebû Mesrûk dedi:
“Ve sanki onun iki memesi, kumarbazın topuk kemikleri gibidir;
bir **شُزُنٍ** üzerine vurulmuştur da onlar çığlık atanlardır.”
Şemmer dedi: denilir: **شُزُنٌ** ve **شَزَنٌ**: o, yön ve yandır.
Dedi: ve denilir: **عن شُزُنِ**; uzaklık, engel olma ve sapma üzere.
Leys dedi: **الشَّزْنُ**: onunla oynanan topuk kemiğidir; ve denilir: **شُزُن**.
Ve inşad etti:
“Sanki o, düzlükte ovulmuş bir **شَزُنٌ**’dür.”
Hadiste: Ebû Saîd el-Hudrî bir cenazeye geldi, kavim onu geçmişti; onu görünce ona yer açmak için onun için **تَشَزَّنُوا**; dedi ki: “Dikkat edin, ben Allah’ın Elçisi’ni ( صلى الله عليه وسلم ) şöyle derken işittim: (Meclislerin hayırlısı en geniş olanıdır)”; ve bir yana oturdu.
Şemmer dedi: onun sözü **تَشَزَّنُوا** له: der ki: ona yer açmak için yana kaydılar.
Denilir: adam atış için **تَشَزَّنَ**; eğer yana kaydı ve engel olduysa; ve onu **عن شُزُنٍ**’den attı; yani ona yana kaydı; ve o, atış için daha şiddetlidir.
İbn Şümeyl dedi: güreşte **التَّشَزُّنُ** onu kalçası üzerine koyup onu devirmendir; ve onu **تشزَّنهُ** ve **تَوَرَّكَهُ**; eğer onu kalçası üzerine koyup onu devirdiyse.
Şemmer: Müerric’ten: **الشَّزَنُ** ve **الشَّزُونَة**: kabalık.
Şemmer dedi: ve **الشزَنُ** kenar ve yan olur.
Hüzellî dedi:
“İkimiz de, günleri uzasa da,
kaygan bir **شَزَنٍ**’den mutlaka düşecektir.”
Dedi: **الشَّزَنُ** kenardır; onunla ölümü kastediyor ve her birinin ayağı ölümle kayacaktır, ömrü uzasa da.
İbn Mukbil’in sözü:
“Eğer bir kavmin ateşini ünsiyet edersen—onlarla musibete uğradım—
evim, onların evinden bir **شَزَنٍ** üzerinde akşamladı.”
Yani uzaklık üzere.
Ve denilir: hangi iki **شزْنَيهِ**’inden düştüğüne aldırmam; yani hangi iki tarafından düştü. Ve falan kişi iş için **تَشزَّنَ**; eğer ona hazırlandıysa.

**نشز** : Allah yüce ve aziz dedi: ( لَكُمْ وَإِذَا قِيلَ **انشُزُواْ** ( âyet. ( el-Mücâdele: 11 ).
Ferrâ dedi: insanlar onu şînin kesresiyle okudu; Hicaz ehli ikisini de yükseltir: ( **انشزوا** ). Dedi: ikisi iki dildir.
Ebû İshak dedi: manası: “kalkın” denildiğinde kalkın; nitekim dedi: ( طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُواْ وَلاَ ) ( el-Ahzâb: 53 ).
Ve denildi: **انْشُزُوا** denildiğinde; yani namaza, yahut bir hakkı yerine getirmeye, yahut bir şahitliğe kalkın; o hâlde kalkın.
Ebû Zeyd dedi: boynuzumla **نَشَزْتُ** , onunla **أنشُزُ**; eğer onu yüklenip onu devirdiysem.
Şemmer dedi: sanki o, **جَذَبَ** ve **جَبَذَ** gibi kalb edilenden; yani **نَشَزَ** ve **شَزَنَ**.
Ebû Zeyd dedi: denilir: **نَشَزْتُ** , **أَنشُزُ** , **نُشُوزاً**; eğer yerden bir **نَشَازٍ** üzerine yükseldiysen; o, yükselen ve görünen şeydir.
Şemmer dedi; Asmaî de dedi: **النَّشْزُ** ve **النَّشَزُ** ve **الوَشَزُ** yerden yükselen şeydir.
A‘şâ **النّشَز** hakkında dedi:
“Eğer tabiatımı denersen benden biner,
ikiz olmayan, ağarmış bir **نَشَزٍ** üzerine.”
Yani kabalık üzere.
Allah yüce ve aziz dedi: ( كَيْفَ **نُنشِزُهَا** ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا ) ( el-Bakara: 259 ).
Ferrâ dedi: Zeyd b. Sâbit onu **بالزَّاي** ile okudu; dedi: **الإِنْشَازُ** onu yerine nakletmektir. Dedi: Kûfeliler onu **بالزَّاي** ile okudu.
Sa‘leb dedi: **الزَّاي**’yi seçeriz; çünkü **الإنشَازَ** te’vilde, kemiklerin bir kısmını bir kısmı üzerine yerleştirmektir. Dedi: Kim ( **ننشرها** ) derse o, diriltmedir. Zeccâc dedi: Kim ( **نَنْشُزُهَا** ) okursa mana: onları sönüklükten sonra yükselmiş kılmak; bir kısmı bir kısmına doğru **يَنْشُزُ**.
Leys dedi: şey **نَشَزَ**; eğer yükseldiyse. Ve yükselmiş bir tepe: **ناشِزُ**; çoğulu **نَوَاشز**. Ve yükselmiş bir kalp: **ناشِزٌ**; eğer korkudan yerinden yükseldiyse. Ve yükselmiş bir damar: **ناشِزُ**; hastalığından dolayı kabarıp atarak durmadan.
Allah yüce ve aziz dedi: ( وَاللَّاتِى تَخَافُونَ **نُشُوزَهُنَّ** فَعِظُوهُنَّ ) ( en-Nisâ: 34 ) âyet. Kadının **نُشُوزُ**’u: kocasına karşı başkaldırmasıdır.
Ebû İshak dedi: **النُّشُوزُ** iki eşten de olur; o, her birinin diğerini kerih görmesidir. Onun اشتقاق’ı **النَّشَز**’dendir; o da yerden yükselen şeydir.
Leys dedi: binek hayvanına, eğer eyer ve binici için neredeyse yerleşmezse, onun için: o mutlaka **لَنَشْزَة**’dir. Ve çıkıntılı bir binek: **ناشِزٌ** **نَاتِىءٌ**. Ve şeyi **أَنْشَزْتُ**; eğer onu yerinden yükselttiysem.
Başkası dedi: o, erkeklerden mutlaka bir **لَنَشْزٌ**’dür ve erkeklerden bir **صَتْمٌ**’dür; eğer yaşı, gücü ve gençliği sona erdiyse.
A‘şâ dedi:
“İkiz olmayan, ağarmış bir **نَشَزٍ** üzerine.”
Ebû Ubeyd dedi: **النَّشْزُ** ve **النّشَزُ**: kaba, şiddetli olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B2%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والزاء وما يثلثهما)
(شزغ) الشين والزاء والغين ليس بشيء. ويقولون إنَّ الشِّزْغ الضِّفْدَع. وهذا ممّا لا معنَى له.‏
(شزن) الشين والزاء والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على امتدادٍ في شيء، من ذلك قولهم للأرض الغليظة شَزَنٌ(1). ويقولون: تَشَزَّنَ الشَّيء، إِذا امتدَّ. فأمَّا قولهم نَزَلَ شَُـزَُناً من الدار، أي ناحيةً، فهو قريبٌ من الذي ذكرناه. قال ابن أحمر:‏
* فلا يَرمين عَنْ شُزُنٍ حَزِينَا(2) *‏
ويقولون إن الشَّزَنَ الإِعياء من الحَفَا(3)، وذلك ممّا يشتدُّ على الإنسان.‏
(شزب) الشين والزاء والباء ليس بأصلٍ، لأنَّه من باب الإِبدال. ويقال للشيء إذا يَبِس: شَزَب، والزاء مبدلةٌ من السين، وقد ذُكِرَ في موضعه. وربّما قالوا: مكان شازِبٌ، أي جافٍ(4) صُلب.‏
(شزر) الشين والزاء والراء أصلٌ صحيحٌ مُنْقَاس، يدلُّ على انفتالٍ(5) في الشيء عن الطريقة المستقيمة. من ذلك قولُهم: نظر إليه شَزْرَاً، إِذا نظر بِمُؤْخِر عينهِ متبغِّضاً. والطَّعنُ الشَّزْر: الذي ليس بِسَحِيج الطّريقة. والحبل المَشْزُور: المفتول مما يلي اليَسار.‏
فأَمّا أبو عبيد فقال: طَحَنَ بالرَّحَى شَزْراً، إذا ذَهَبَ بيدِهِ عن يمينه، وَبَتّا(6)؛ إذا ذهب عن شِماله.‏
---------------------
(1) في الأصل: "شُزْن وشَزْن"، بضم الشين في الأولى وفتحها في الثانية مع إسكان الزّاي فيهما. ولم أجد لذلك سنداً. وأثبت ما في المجمل واللسان والقاموس وسائر المعاجم المتداولة.‏
(2) صدره في اللسان (شزن) ومجالس ثعلب (262): *ألا ليت المنازل قد بلينا*‏
وفي الأصل: "من شزن"، صوابه في المجمل والمرجعين السالفين.‏
(3) في الأصل: "من الجفاء"، صوابه من المجمل واللسان. وفي اللسان: "شزنت الإبل شزناً: عيت من الحفاء".‏
(4) كذا ورد ضبطه في الأصل. والجفوة من لوازم اليبس أيضاً. ويصح أن تقرأ من الجفوف.‏
(5) الانفتال: الانصراف. وفي الأصل: "القتال"، تحريف.‏
(6) في الأصل: "تبا"، صوابه بتقديم الباء كما في المجمل واللسان (بتت).‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الشين** و**الزاء** وما يثلثهما)
(**شزغ**) **الشين** ve**الزاء** ve**الغين** bir şey değildir. Ve derler ki: **الشِّزْغ** **الضِّفْدَع**dır. Ve bu, mânâsı olmayan şeylerdendir.‏
(**شزن**) **الشين** ve**الزاء** ve**النون** tek bir asıldır; bir şeyde uzamaya delâlet eder; bundan: kalın toprağa **شَزَنٌ** demeleri. Ve derler ki: **تَشَزَّنَ الشَّيء**, uzadığı zaman. Artık onların “**نَزَلَ شَُـزَُناً من الدار**”, yani bir taraf(ına) (indi) sözlerine gelince, bu, zikrettiğimize yakındır. İbn Ahmer dedi ki:‏
* فلا يَرمين عَنْ **شُزُنٍ** حَزِينَا(2) *‏
Ve derler ki: **الشَّزَنَ** **الحَفَا**dan (dolayı) bitkinliktir; ve bu, insana ağır gelen şeylerdendir.‏
(**شزب**) **الشين** ve**الزاء** ve**الباء** asıl değildir; çünkü o, ibdâl babındandır. Ve bir şeye, kuruduğu zaman, **شَزَب** denir; ve **الزاء**, **السين**den ibdâl edilmiştir; ve onun yerinde zikredilmiştir. Ve bazen derler ki: **مكان شازِبٌ**; yani kuru(4), sert.‏
(**شزر**) **الشين** ve**الزاء** ve**الراء** sahih, kıyaslı bir asıldır; doğru yoldan bir şeyde bükülmeye(5) delâlet eder. Bundan: “Ona **شَزْرَاً** baktı” sözleridir; arka göz(ü) ile, buğzederek baktığı zaman. Ve **الطَّعنُ الشَّزْر**: yolu düzgün olmayan (saplama). Ve **الحبل المَشْزُور**: sol taraf(ına) doğru olan taraftan bükülmüş (ip).‏
Artık Ebû Ubeyd’e gelince, dedi ki: “Değirmen taşıyla **شَزْراً** öğüttü”; eliyle sağından gittiği zaman; ve **وَبَتّا(6)**; solundan gittiği zaman.‏
---------------------
(1) Asılda: “**شُزْن** ve**شَزْن**”; birincide **الشين**in dammesiyle, ikincide fethasıyla; ikisinde de **الزّاي**ın sükûnu ile. Bunun için bir dayanak bulmadım. Ve **المجمل**de, **اللسان**da, **القاموس**da ve tedavülde olan diğer sözlüklerde olanı sabit kıldım.‏
(2) Onun صدر’ı **اللسان**da (**شزن**) ve **مجالس ثعلب** (262)’de: *ألا ليت المنازل قد بلينا*‏
Asılda: “**من شزن**”; doğrusu **المجمل**de ve önceki iki kaynakta böyledir.‏
(3) Asılda: “**من الجفاء**”; doğrusu **المجمل**den ve**اللسان**dan (alınandır). Ve **اللسان**da: “**شزنت الإبل شزناً: عيت من الحفاء**”.‏
(4) Asılda onun ضبطı böyle vârid olmuştur. Ve **الجفوة** da kuruluğun lâzımlarındandır. Ve **الجفوف**tan okunması da sahih olur.‏
(5) **الانفتال**: **الانصراف**tır. Asılda: “**القتال**”; tahriftir.‏
(6) Asılda: “**تبا**”; doğrusu **الباء**yı öne almakla, **المجمل**de ve**اللسان**da (**بتت**) olduğu gibidir.‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B2%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ز ن
نزلوا شزناً من الأرض‏:‏ غلظاً‏.‏
قال الأعشى‏:‏ تيممـت قيسـاً وكـم دونـه من الأرض من مهمهٍ ذي شزن وهو في شزن من العيش‏.‏
وتشزن له‏:‏ تخشن في الخصومة وغيرها‏.‏
وتشزن عليه‏:‏ تعسر‏.‏
وتشزن للسفر‏:‏ تهجهز له‏.‏
ورماه عن شزن وشزن‏: عن عُرُض.

##### Türkçe

ش ز ن
Yerden **شزناً** indiler: kabalık (sertlik).

A‘şâ dedi ki:
Kays’a yöneldim; onunla benim aramda yerden nice ıssız çöl vardır; **ذي شزن**; ve o, geçimden **شزن** içindedir.

Ona karşı **تشزن** etti: çekişmede ve başkasında sertleşti.

Onun aleyhine **تشزن** etti: güçleşti.

Yolculuk için **تشزن** etti: onun için hazırlandı.

Onu **شزن** ve **شزن** üzerinden attı: yan taraftan.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B2%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَّزَنُ، بالتحريك، والشُّزُونة: الغِلَظُ من الأَرض؛ قال الأَعشى:
تَيمَّمْتُ قَيْساً، وكم دونه
من الأَرض من مَهْمَهٍ ذي شَزَنْ
(* قوله «تيممت قيساً إلخ» الصاغاني الرواية: تيمم قيساً إلخ. على الفعل المضارع أَي تتيمم ناقتي أي تقصد، وقبله:
فأفنيتها وتعاللتها * على صحيح كرداء الردن.)
وفي حديث الذي اختطفته الجنُّ: كنت إذا هبطت شَزَناً أَجده بين ثَنْدُوَتَيَّ؛ الشَّزَن، بالتحريك: الغليظ من الأَرض، والجمع شُزُنٌ وشُزونٌ، وقد شَزُنَ شُزُونة. ورجل شَزَِن: في خُلُقه عَسَرٌ. وتَشَزَّنَ في الأَمر: تَصَعَّبَ. وفي حديث لُقْمانَ ابن عادٍ: ووَلاَّهم شَزَنَه، يروى بفتح الشين والزاي وبضمهما وبضم الشين وسكون الزاي، وهي لغات في الشِّدَّة والغِلْظة، وقيل: هو الجانب، أَي يُوَلِّي أَعداءَه شِدَّته وبأْسه أَو جانبه أَي إذا دَهَمَهم أَمر وَلاَّهم جانبه فحَاطَهم بنفسه. يقال: وَلَّيته ظهري إذا جعله وراءه وأَخذَ يَذُبُّ عنه. وشَزِنَت الإِبل شَزَناً: عَيِيَتْ من الحفا. والشَّزَنُ: شدة الإِعياء من الحفا، وقد شَزِنت الإِبل. وروى أَبو سفيان حديث لقمان بن عاد: شُزُنَه، قال: وسأَلت الأَصمعي عنه فقال: الشُّزُنُ عُرْضُه وجانبه، وهو لغة؛ وأَنشد لابن أَحمر: أَلا لَيْتَ المَنازِلَ قد بَلِينا،
فلا يَرْمِينَ عن شُزُنٍ حَزِيناً.
يريد أَنهم حين دَهَمَهم الأَمر أَقبل عليهم وولاَّهم جانبه. قال الأَزهري: وهذا الذي قاله الأَصمعي حسن؛ وقال الهُذَليّ:
كلانا، ولو طالَ أَيَّامُه،
سَيَنْدُرُ عن شَزَنٍ مُدْحِضِ.
قال: الشَّزَنُ الحَرْف يعني به الموت وأَن كل أَحد سَتَزْلَقُ قدمه بالموت وإن طال عمره؛ وقال ابن مُقْبِل:
إن تُؤْنِسَا نارَ حَيّ قد فُجِعْتُ بهم،
أَمْسَتْ على شَزَنٍ من دارِهم دَارِي
والشُّزُنُ: الكَعْبُ الذي يلعب به؛ قال الشاعر:
كأَنه شُزُنٌ بالدَّوِّ مَحْكوكُ
وقال الأَجْدَعُ بن مالك بن مَسْروق:
وكأَنَّ صِرْعَيْها كِعابُ مُقامِرٍ
ضُرِبَتْ على شُزُنٍ، فهنّ شَواعِي
والشَّزَنُ والشُّزُنُ: ناحية الشيء وجانبه. والشُّزُن: الحرف والجانب والناحية مثال الطُّنُب. ويقال: عن شُزُنٍ أَي عن بُعْدٍ واعتراض وتَحَرُّف. وفي حديث الخُدْرِيّ: أَنه أَتى جَنازة فلما رآه القوم تَشَزَّنُوا له ليُوَسِّعُوا له؛ قال شمر: أَي تَحَرَّفُوا. يقال: تَشَزَّنَ الرجلُ للرَّمْي إذا تَحَرَّفَ واعْتَرض. ورماه عن شُزُنٍ أَي تَحَرَّف له، وهو أَشد للرمي؛ وفي حديث سَطيح:
تَجُوبُ بي الأَرضَ عَلَنْداةٌ شَزَنْ
أَي تمشي من نشاطها على جانب. وشَزِنَ فلانٌ إذا نَشِطَ. والشَّزَنُ: النَّشاط، وقيل: الشَّزَن المُعْيَى من الحَفا. والتَّشَزُّن في الصِّراع: أَن يَضَعه على وَركه فيَصْرَعه، وهو التَّوَرُّك. ويقال: ما أُبالي على أَيّ قُطْرَيْهِ وعلى أَيّ شُزْنَيْه وقع، بمعنى واحد أَي جانِبيه. وتَشَزَّنَ الرجلُ صاحبَه تَشَزُّناً وتَشْزِيناً، على غير قياس: صرعه؛ ونظيره: وتَبَتَّل إليه تَبْتِيلاً. وتَشَزَّنَ الشاةَ: أَضجعها ليذبحها. وتَشَزَّن للرَّمْي وللأَمر وغيره إذا اسْتَعَدَّ له. وفي حديث عثمان، رضي الله عنه، حين سُئلَ حُضُورَ مجلس للمذاكرة أَنه قال: حتى أَتَشَزَّنَ. وتَشَزَّن له أَي انتصب له في الخصومة وغيرها. وفي الحديث: أَنه قرأَ سورة ص، فلما بلغ السجدة تَشَزَّنَ الناسُ للسجود، فقال، عليه الصلاة والسلام: إنما هي توبة نبيّ ولكني رأَيتكم تَشَزَّنْتُم، فنزل وسجد وسجدوا؛ التَّشَزُّنُ: التأَهُّب والتَّهَيُّؤ للشيء والاستعداد له، مأْخوذ من عُرْض الشيء وجانبه كأَنَّ المُتَشَزِّنَ يَدَعُ الطمأْنينة في جلوسه ويقعُدُ مستوفزاً على جانب. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: أَن عمر دخل على النبي، صلى الله عليه وسلم، يوماً فقَطَّبَ وتَشَزَّنَ له أَي تأَهب. وفي حديث عثمان: قال لسَعْد وعَمّار ميعادُكم يومُ كذا حتى أَتَشَزَّنَ أَي أَسْتَعِدَّ للجواب. وفي حديث ابن زياد: نِعْمَ الشيء الإِمارةُ لولا قَعْقَعةُ البُرُدِ والتَّشَزُّنُ للخُطَب. وفي حديث ظَبْيان: فترامَتْ مَذْحِجُ بأَسِنَّتِها وتَشَرَّنَتْ بأَعِنَّتها.

##### Türkçe

**الشَّزَنُ**, harekeli olarak, ve **الشُّزُونة**: yerden olan kabalık/sertlik; dedi
**الأَعشى**:
Teyemmüm ettim Kays’a, ve onun önünde ne kadar
yeryüzünden, **شَزَنْ** sahibi bir ıssız çölden vardır
(* “Teyemmüm ettim Kays’a ilh.” sözü: **الصاغاني** rivayet: “Teyemmüm etti Kays’a ilh.” fiil
muzari‘ üzere; yani “deve(m) teyemmüm eder” yani kasteder; ve ondan önce:
“Onu tüketip oyaladım * sağlam bir (şey) üzerinde, yenin eteği kısa bir (şey) gibi.”)

Cinlerin kapıp götürdüğü kimsenin hadisinde: “Ben **شَزَناً** indiğimde onu iki
göğsümün arasında bulurdum”; **الشَّزَن**, harekeli olarak: yerden olan kalın/sert (kısım); çoğulu **شُزُنٌ** ve **شُزونٌ**dur,
ve **شَزُنَ** **شُزُونة** (oldu). Ve **رجل شَزَِن**: huyunda zorluk vardır. Ve **تَشَزَّنَ في الأَمر**:
zorlaştı. **لُقْمانَ ابن عادٍ** hadîsinde: “Ve onları **شَزَنَه**’sine velî kıldı”; şîn ve zâyın fethiyle, ikisinin zammıyla ve şînin zammı ile zâyın sükûnuyla rivayet olunur; bunlar şiddet
ve kabalıkta lugatlardır; ve denildi ki: o, yan/cihettir; yani düşmanlarını şiddetine ve
bâsına yahut yanına döndürür; yani onlara bir iş baskın yaptığında onları yanına döndürür de
kendi nefsiyle onları kuşatır. Denir: “Onu sırtımı ona velî kıldım” yani onu arkasına yaptı ve
ondan savmaya başladı. Ve **شَزِنَت الإِبل شَزَناً**: çıplak ayaktan (nal/ayakkabısızlıktan) dolayı yoruldu. Ve **الشَّزَنُ**: çıplak ayaktan dolayı yorgunluğun şiddeti; ve develer **شَزِنت** (oldu).
Ve **أَبو سفيان** Lokman b. Âd hadisini rivayet etti: “**شُزُنَه**”; dedi: onun hakkında **الأَصمعي**’ye sordum,
dedi ki: **الشُّزُنُ** onun eni ve yanıdır; ve o bir lugattır; ve **ابن أَحمر**’den inşad etti:
Ah keşke menziller eskimiş olsaydı,
de **شُزُنٍ**’den hüzünlü (bir şeyi) atmasalardı.
İster ki: iş onlara baskın yaptığında onların üzerine yöneldi ve onları yanına döndürdü. Dedi
**الأَزهري**: **الأَصمعي**’nin söylediği bu güzeldir; ve **الهُذَليّ** dedi:
İkimiz de, günleri uzasa bile,
kaygan bir **شَزَنٍ**’den mutlaka kayıp düşecektir.
Dedi: **الشَّزَنُ** kenardır; bununla ölümü kasteder; ve her bir kimsenin ayağı
ölümle kayacaktır, ömrü uzasa bile; ve **ابن مُقْبِل** dedi:
Eğer, kendileriyle musibete uğradığım bir kavmin ateşini görürseniz,
evim, onların yurdundan bir **شَزَنٍ** üzerinde akşamladı.
Ve **الشُّزُنُ**: onunla oynanan topuk kemiğidir; dedi şair:
Sanki o, düzlükte sürtülmüş bir **شُزُنٌ**dür.
Ve **الأَجْدَعُ بن مالك بن مَسْروق** dedi:
Sanki onun iki düşüşü, kumarbazın (oyun) topuk kemikleridir;
**شُزُنٍ** üzerine vurulmuştur da onlar saçılanlardır.
Ve **الشَّزَنُ** ve **الشُّزُنُ**: şeyin tarafı ve yanıdır. Ve **الشُّزُن**: kenar ve yan
ve taraf; **الطُّنُب** vezni misali. Ve denir: **عن شُزُنٍ** yani uzaklık, engel olma
ve sapma üzere. **الخُدْرِيّ** hadîsinde: bir cenazeye geldiği, kavim onu görünce ona
yer açmak için **تَشَزَّنُوا**; dedi **شمر**: yani yana saptılar. Denir: adam
atış için **تَشَزَّنَ** ettiğinde, yana sapar ve engel olur. Ve onu **عن شُزُنٍ** attı yani ona yana saptı; ve o
atış için daha şiddetlidir; **سَطيح** hadîsinde:
Beni yeryüzünde dolaştırır, bir **عَلَنْداةٌ** **شَزَنْ**
yani canlılığından dolayı bir yan üzerinde yürür. Ve falan **شَزِنَ** ettiğinde, canlandı. Ve **الشَّزَنُ**:
canlılık; ve denildi: **الشَّزَن** çıplak ayaktan dolayı yorgun olandır. Ve güreşte **التَّشَزُّن**:
onu kalçası üzerine koyup onu devirmektir; ve o **التَّوَرُّك**tur. Ve denir: “Ben aldırmam
hangi iki kutbu üzerine ve hangi iki **شُزْنَيْه** üzerine düştü” bir mânâ ile; yani iki yanı.
Ve adam, arkadaşını **تَشَزَّنَ** etti, **تَشَزُّناً** ve **تَشْزِيناً** ile, kıyasa göre olmaksızın: onu devirdi;
ve onun benzeri: “Ve ona yöneldi, **تَبْتِيلاً** ile.” Ve koyunu **تَشَزَّنَ** etti: onu boğazlamak için yatırdı.
Ve atış için ve iş için ve başkası için, ona hazırlandığında **تَشَزَّنَ** etti. Osman, Allah ondan razı olsun, müzakere meclisine
katılma hakkında sorulduğunda dedi ki: “Ta ki **أَتَشَزَّنَ**.” Ve ona **تَشَزَّنَ** etti yani husumette ve başkasında ona karşı dikildi.
Hadiste: **سورة ص**’yi okuduğu, secdeye ulaştığında insanlar secde için **تَشَزَّنَ** ettiler; dedi, عليه الصلاة والسلام:
“Bu ancak bir peygamberin tevbesidir; fakat sizi **تَشَزَّنْتُم** gördüm”; indi ve secde etti, onlar da secde ettiler;
**التَّشَزُّنُ**: bir şey için teyakkuz ve hazırlanma ve ona hazır olma; şeyin eninden
ve yanından alınmıştır; sanki **المُتَشَزِّن** oturuşunda sükûneti bırakır ve
bir yan üzerinde tetikte oturur. Âişe, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: Ömer’in Peygamber’in yanına girdiği,
sallallahu aleyhi ve sellem, bir gün; o da kaşlarını çattı ve ona **تَشَزَّنَ** etti yani teyakkuzlandı. Osman hadîsinde:
Sa‘d ve Ammâr’a dedi: “Sizin vaadiniz falan gündür, ta ki **أَتَشَزَّنَ**” yani
cevap için hazırlanayım. İbn Ziyâd hadîsinde: “Emîrlik ne güzel şeydir; eğer olmasaydı
hırkaların hışırdaması ve hutbeler için **التَّشَزُّنُ**.” ظَبْيان hadîsinde: “Derken **مَذْحِجُ**
mızrak uçlarıyla birbirine atıldı ve dizginleriyle **تَشَرَّنَتْ** etti.”

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B2%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( الشَّزَنُ ، محرَّكةً : شِدَّةُ الإِعْياءِ مِن الحَفَا ) ، وقد شَزِنَتِ الإِبِلُ قالَهُ اللّيْثُ .
( و ) الشَّزَنُ : ( الشِّدَّةُ والغِلْظَةُ ، كالشُّزُونَةِ .
( و ) أَيْضاً : ( الغِلَظُ مِن الأرْضِ ) ؛ عن الجَوْهرِيِّ ؛ قالَ الأَعْشَى :
تَيمَّمْتُ قَيْساً وكم دونهمن الأَرضِ من مَهْمَةٍ ذِي شَزَنْ ( و ) الشَّزَنُ : ( الرَّجُلُ العَسِرُ الخُلُقِ ) ؛ وقد شَزُنَ شُزُونَةً .
( و ) الشَّزَنُ ( من العَيْشِ : شَظَفُهُ ) ؛ نَقَلَهُ الزَّمَخْشريُّ .
( و ) الشَّزَنُ : ( النَّاحِيَةُ والجانِبُ ، كالشُّزُنِ بضمَّتَيْن ) ، وبهما رُوِي

حدِيثُ لُقْمانَ بنِ عادٍ : ( ووَلاَّهُم شَزَنَة ) ، أَي جانِبَه ، أَو شِدَّتَه وبأْسَه ، أَي : إذا دَهَمَهم أَمْرٌ وَلاَّهُم جانِبَه فحَاطَهم بنفْسِه . يقالُ : وَلَّيته ظَهْرِي إذا جَعَلَه وَرَاءَه وأَخَذَ يَذُبُّ عنه .
وسُئِل عنه الأَصْمعيُّ فقالَ : شُزُنُه عُرْضُه وجانِبُه ؛ وأَنْشَدَ لابنِ أَحْمر :
أَلا لَيْتَ المَنازِلَ قد بَلِينافلا يَرْمِينَ عن شُزُنٍ حَزِيناوشاهِدُ الشَّزَنِ بمعْنَى الناحِيَة قَوْل ابنِ مُقْبل :
إن تُؤْنِسَا نارَ حَيّ قد فُجِعْتُ بهمأَمْسَتْ على شَزَنٍ من دارِهم دَارِي ( و ) الشُّزُنُ ، بضمَّتَيْن : ( البُعْدُ ) والاعْتِراضُ والتَّحَرُّفُ . يقالُ : رَماهُ عن شُزُنٍ أَي تَحَرَّف له ، وهو أَشَدُّ الرَّمي .
( والشَّزْنُ ، بالفتحِ وبضمَّتَيْن : الكَعْبُ يُلْعَبُ به ) ؛ قالَ الشَّاعِرُ :
كأَنَّه شُزُنٌ بالدَّوِّ مَحْكوكُ وقالَ الأَجْدَعُ بنُ مالِكِ بنِ مَسْروق :
وكأَنَّ صِرْعَيْها كِعابُ مُقامِرٍ ضُرِبَتْ على شُزُنٍ فهنَّ شَواعِي ( وذَكَرَ أَحَدَهُما الجَوْهرِيُّ غيرَ مُقَيَّدٍ ) ، نبَّه عليه الصَّاغانيُّ .
( وتَشَزَّنَ ) في الأَمْرِ : ( اشْتَدَّ ) وتَصَعَّبَ ؛ قالَهُ اللَّيْثُ .
( و ) تَشَزَّنَ ( له ) : إذا ( انْتَصَبَ له في الخُصُومَةِ وغيرِها ) ؛ ومنه حدِيثُ عُثْمانَ ، رضِيَ اللهاُ تعالَى عنه ، حين سُئِل حُضُور مَجْلِسٍ للمُذَاكَرَةِ ، فقالَ : ( حتى أَتَشَزَّنَ ) أَي أَسْتَعِدَّ للجَوابِ وَأَتَحَسَّنَ له .

( و ) تَشَزَّنَ الرَّجُلُ ( صاحِبَهُ تَشَزُّناً ) ، على القِياسِ ، ( وتَشْزِيناً ) ، على غيرِ قِياسٍ ، ونَظِيرُه : وتَبَتَّل إليه تَبْتِيلاً ، ( صَرَعَهُ ) .
وقيلَ : التَّشَزُّنُ في الصِّراعِ : أنْ يَضَعَهُ على وَركِه فيَصْرَعه ، وهو التَّوَرُّكُ .
( و ) تَشَزَّنَ ( الشَّاةَ : أَضْجَعَها ليَذْبَحَها .
( وشَزِنَ ، كفَرِحَ ) ، شزناً : ( نَشِطَ .
( والشَّزْنَةُ ) ، بالفتْح : ( البَخِيلَةُ ) المتعسِّرَةُ الخلقِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
الشَّزَنُ ، بالتَّحْرِيكِ : الغِلَظُ مِن الأرْضِ ، والجَمْعُ شُزُنٌ وشُزُونٌ ؛ وقد شَزُنَتْ ، ككَرُمَ ، شُزُونَةً .
وشَزِن ، ككَتِفٍ : العَييُّ مِن الحَفَا والمُتَعَسِّرُ الخُلُقِ .
وتَشَزَّنَ عليه : تَعَسَّرَ .
والتَّشْزِ ينُ : التَّهيُّؤُ والاسْتِعدادُ له ، مأْخُوذٌ من عُرضِ الشيءِ وجانِبِه ، كأَنَّ المُتَشَزِّنَ يَدَعُ الطُّمَأْنِينَة في جلُوسِه ويقعُدُ مُسْتوفزاً على جانِبٍ ؛ ومنه حدِيثُ السَّجْدةِ : ( تَشَزَّنَ النَّاسُ للسُّجودِ ) .
والشَّزَنُ محرَّكةً : الحَرْفُ ؛ قالَ الهُذَليُّ :
كِلانا ولو طالَ أيَّامُهسَيَنْدُرُ عن شَزَنٍ مُدْحِضِيعْنِي به المَوْت وأنَّ كلَّ أَحدٍ ستلزق قَدَمُه به وإنْ طالَ عمرُه .
والشُّزنُ ، بالضَّمِّ : الجانِبُ . يقالُ : ما أُبالِي على أَيِّ قطْرَيْهِ وعلى أَيِّ شُزُيَنْهِ وَقَعَ ، بمعْنًى واحِدٍ ، وبه رُوِي أَيْضاً حدِيثُ لُقْمانَ بن عادٍ .

وتَشَزَّنَ له : تَوَسَّعَ .
وقيلَ : تَحَرَّفَ .
وشزنَ الرَّجُلُ للرَّمي إذا تَحَرَّفَ .
والشَّزَنُ ، محرَّكةً : النَّاقَةُ تَمْشِي من نَشاطِها على جانِبٍ واحِدٍ ، وبه فُسِّرَ حدِيثُ سَطِيحِ .
تَجُوبُ بي الأَرضَ عَلَنْداةٌ شَزَنْ .
ويُرْوَى : شَجَنْ ، بالجيمِ ، وقد تقدَّمَ .

##### Türkçe

: **الشَّزَنُ** , harekeli olarak: çıplak ayaklılıktan dolayı yorgunluğun şiddeti; ve develer **شَزِنَتِ**; bunu **اللّيْثُ** söylemiştir.
( Ve ) **الشَّزَنُ**: ( şiddet ve kabalık; **الشُّزُونَةِ** gibi.
( Ve ) ayrıca: ( yerden olan kabalık ); **الجَوْهرِيِّ**’den; **الأَعْشَى** dedi ki:
تَيمَّمْتُ قَيْساً وكم دونهمن الأَرضِ من مَهْمَةٍ ذِي شَزَنْ
( Ve ) **الشَّزَنُ**: ( ahlâkı zor olan adam ); ve **شَزُنَ** **شُزُونَةً**.
( Ve ) **الشَّزَنُ** ( geçimden: onun darlığı ); onu **الزَّمَخْشريُّ** nakletti.
( Ve ) **الشَّزَنُ**: ( yön ve taraf, iki ötre ile **الشُّزُنِ** gibi ); ve ikisiyle rivayet olundu

**حدِيثُ لُقْمانَ بنِ عادٍ**: ( **ووَلاَّهُم شَزَنَة** ) , yani onun tarafı; yahut onun şiddeti ve çetinliği; yani: onlara bir iş baskın yaptığında, onlara onun tarafını döndürdü de onları nefsiyle korudu. Denir: onu arkasına kıldı ve ondan savunmaya başladıysa: “Ona sırtımı döndürdüm” (**وَلَّيته ظَهْرِي**).
Ve onun hakkında **الأَصْمعيُّ**’ye soruldu da dedi ki: onun **شُزُنُه**’u onun yanı ve tarafıdır; ve **ابنِ أَحْمر**’e ait olarak inşad etti:
أَلا لَيْتَ المَنازِلَ قد بَلِينافلا يَرْمِينَ عن شُزُنٍ حَزِينا
Ve **الشَّزَنِ**’in “yön” mânasında şahidi, **ابنِ مُقْبل**’in sözü:
إن تُؤْنِسَا نارَ حَيّ قد فُجِعْتُ بهمأَمْسَتْ على شَزَنٍ من دارِهم دَارِي
( Ve ) **الشُّزُنُ** , iki ötre ile: ( uzaklık ) ve engel olma ve yana çekilme. Denir: onu **عن شُزُنٍ** attı; yani ona karşı yana çekildi; ve bu, atmanın en şiddetlisidir.
( Ve **الشَّزْنُ** , fetha ile ve iki ötre ile: kendisiyle oynanan **الكَعْبُ** ) ; şair dedi ki:
كأَنَّه شُزُنٌ بالدَّوِّ مَحْكوكُ
Ve **الأَجْدَعُ بنُ مالِكِ بنِ مَسْروق** dedi ki:
وكأَنَّ صِرْعَيْها كِعابُ مُقامِرٍ ضُرِبَتْ على شُزُنٍ فهنَّ شَواعِي
( Ve **الجَوْهرِيُّ** ikisinden birini kayıtlı olmaksızın zikretti ); buna **الصَّاغانيُّ** dikkat çekti.
( Ve **تَشَزَّنَ** ) işte: ( şiddetlendi ) ve zorlaştı; bunu **اللَّيْثُ** söylemiştir.
( Ve ) **تَشَزَّنَ** ( ona ): ( husumette ve başkasında ona karşı dikildiği zaman ); ve ondan, **عُثْمانَ** hadisi—Allah Teâlâ ondan razı olsun—müzakere için bir meclise katılma hakkında sorulduğu vakit, dedi ki: ( **حتى أَتَشَزَّنَ** ) yani cevaba hazırlanayım ve onun için kendimi güzelleştireyim.

( Ve ) adam, ( kıyasa göre ) **تَشَزَّنَ** ( arkadaşını **تَشَزُّناً** ), ve ( kıyas dışı olarak ) **تَشْزِيناً**; ve onun benzeri: “Ona **تَبَتَّل** etti, **تَبْتِيلاً**”; ( onu yere vurdu ).
Ve denildi: güreşte **التَّشَزُّنُ**: onu kalçası üzerine koymasıdır da onu yere vurur; ve o, **التَّوَرُّكُ**tur.
( Ve ) **تَشَزَّنَ** ( koyunu: onu boğazlamak için yatırdı.
( Ve **شَزِنَ** , **فَرِحَ** gibi ), **شزناً**: ( canlandı.
( Ve **الشَّزْنَةُ** ), fetha ile: ( cimri kadın )—ahlâkı zor olan.
Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:
**الشَّزَنُ** , tahrîk ile: yerden olan kabalık; çoğulu **شُزُنٌ** ve **شُزُونٌ**; ve **شَزُنَتْ**—**ككَرُمَ** gibi—**شُزُونَةً**.
Ve **شَزِن**—**كَكَتِفٍ** gibi—çıplak ayaklılıktan dolayı yorgun olan ve ahlâkı zor olandır.
Ve **تَشَزَّنَ عليه**: zorlaştı.
Ve **التَّشْزِ ينُ**: ona hazırlanma ve ona hazır olma; şeyin eni ve yanından alınmıştır; sanki **المُتَشَزِّنَ** oturuşunda sükûneti bırakır ve bir yan üzerine tetikte oturur; ve ondan, secde hadisi: ( **تَشَزَّنَ النَّاسُ للسُّجودِ** ).
Ve **الشَّزَنُ** harekeli olarak: harf; **الهُذَليُّ** dedi ki:
كِلانا ولو طالَ أيَّامُهسَيَنْدُرُ عن شَزَنٍ مُدْحِضِ
Bununla ölümü kasteder; ve her bir kimsenin ayağı ona yapışacaktır, ömrü uzun olsa bile.
Ve **الشُّزنُ** , zamme ile: taraf. Denir: “Onun iki kutbundan hangisine ve onun iki **شُزُيَنْهِ**’inden hangisine düştüğüne aldırmam”; tek mânâ ile; ve bununla, **لُقْمانَ بن عادٍ** hadisi de ayrıca rivayet olundu.

Ve **تَشَزَّنَ له**: genişledi.
Ve denildi: yana çekildi.
Ve adam, atış için yana çekildiği zaman: **شزنَ**.
Ve **الشَّزَنُ** , harekeli olarak: deve; canlılığından dolayı tek bir yan üzere yürür; ve bununla **سَطِيحِ** hadisi tefsir edildi:
تَجُوبُ بي الأَرضَ عَلَنْداةٌ شَزَنْ .
Ve rivayet olunur: **شَجَنْ** , **الجيمِ** ile; ve daha önce geçti.
