# شزن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B2%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B2%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B2%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شزن

الشَّزَنُ، بالتحريك، والشُّزُونة: الغِلَظُ من الأَرض؛ قال الأَعشى:
تَيمَّمْتُ قَيْساً، وكم دونه
من الأَرض من مَهْمَهٍ ذي شَزَنْ
(* قوله «تيممت قيساً إلخ» الصاغاني الرواية: تيمم قيساً إلخ. على الفعل المضارع أَي تتيمم ناقتي أي تقصد، وقبله:
فأفنيتها وتعاللتها * على صحيح كرداء الردن.)
وفي حديث الذي اختطفته الجنُّ: كنت إذا هبطت شَزَناً أَجده بين ثَنْدُوَتَيَّ؛ الشَّزَن، بالتحريك: الغليظ من الأَرض، والجمع شُزُنٌ وشُزونٌ، وقد شَزُنَ شُزُونة. ورجل شَزَِن: في خُلُقه عَسَرٌ. وتَشَزَّنَ في الأَمر: تَصَعَّبَ. وفي حديث لُقْمانَ ابن عادٍ: ووَلاَّهم شَزَنَه، يروى بفتح الشين والزاي وبضمهما وبضم الشين وسكون الزاي، وهي لغات في الشِّدَّة والغِلْظة، وقيل: هو الجانب، أَي يُوَلِّي أَعداءَه شِدَّته وبأْسه أَو جانبه أَي إذا دَهَمَهم أَمر وَلاَّهم جانبه فحَاطَهم بنفسه. يقال: وَلَّيته ظهري إذا جعله وراءه وأَخذَ يَذُبُّ عنه. وشَزِنَت الإِبل شَزَناً: عَيِيَتْ من الحفا. والشَّزَنُ: شدة الإِعياء من الحفا، وقد شَزِنت الإِبل. وروى أَبو سفيان حديث لقمان بن عاد: شُزُنَه، قال: وسأَلت الأَصمعي عنه فقال: الشُّزُنُ عُرْضُه وجانبه، وهو لغة؛ وأَنشد لابن أَحمر: أَلا لَيْتَ المَنازِلَ قد بَلِينا،
فلا يَرْمِينَ عن شُزُنٍ حَزِيناً.
يريد أَنهم حين دَهَمَهم الأَمر أَقبل عليهم وولاَّهم جانبه. قال الأَزهري: وهذا الذي قاله الأَصمعي حسن؛ وقال الهُذَليّ:
كلانا، ولو طالَ أَيَّامُه،
سَيَنْدُرُ عن شَزَنٍ مُدْحِضِ.
قال: الشَّزَنُ الحَرْف يعني به الموت وأَن كل أَحد سَتَزْلَقُ قدمه بالموت وإن طال عمره؛ وقال ابن مُقْبِل:
إن تُؤْنِسَا نارَ حَيّ قد فُجِعْتُ بهم،
أَمْسَتْ على شَزَنٍ من دارِهم دَارِي
والشُّزُنُ: الكَعْبُ الذي يلعب به؛ قال الشاعر:
كأَنه شُزُنٌ بالدَّوِّ مَحْكوكُ
وقال الأَجْدَعُ بن مالك بن مَسْروق:
وكأَنَّ صِرْعَيْها كِعابُ مُقامِرٍ
ضُرِبَتْ على شُزُنٍ، فهنّ شَواعِي
والشَّزَنُ والشُّزُنُ: ناحية الشيء وجانبه. والشُّزُن: الحرف والجانب والناحية مثال الطُّنُب. ويقال: عن شُزُنٍ أَي عن بُعْدٍ واعتراض وتَحَرُّف. وفي حديث الخُدْرِيّ: أَنه أَتى جَنازة فلما رآه القوم تَشَزَّنُوا له ليُوَسِّعُوا له؛ قال شمر: أَي تَحَرَّفُوا. يقال: تَشَزَّنَ الرجلُ للرَّمْي إذا تَحَرَّفَ واعْتَرض. ورماه عن شُزُنٍ أَي تَحَرَّف له، وهو أَشد للرمي؛ وفي حديث سَطيح:
تَجُوبُ بي الأَرضَ عَلَنْداةٌ شَزَنْ
أَي تمشي من نشاطها على جانب. وشَزِنَ فلانٌ إذا نَشِطَ. والشَّزَنُ: النَّشاط، وقيل: الشَّزَن المُعْيَى من الحَفا. والتَّشَزُّن في الصِّراع: أَن يَضَعه على وَركه فيَصْرَعه، وهو التَّوَرُّك. ويقال: ما أُبالي على أَيّ قُطْرَيْهِ وعلى أَيّ شُزْنَيْه وقع، بمعنى واحد أَي جانِبيه. وتَشَزَّنَ الرجلُ صاحبَه تَشَزُّناً وتَشْزِيناً، على غير قياس: صرعه؛ ونظيره: وتَبَتَّل إليه تَبْتِيلاً. وتَشَزَّنَ الشاةَ: أَضجعها ليذبحها. وتَشَزَّن للرَّمْي وللأَمر وغيره إذا اسْتَعَدَّ له. وفي حديث عثمان، رضي الله عنه، حين سُئلَ حُضُورَ مجلس للمذاكرة أَنه قال: حتى أَتَشَزَّنَ. وتَشَزَّن له أَي انتصب له في الخصومة وغيرها. وفي الحديث: أَنه قرأَ سورة ص، فلما بلغ السجدة تَشَزَّنَ الناسُ للسجود، فقال، عليه الصلاة والسلام: إنما هي توبة نبيّ ولكني رأَيتكم تَشَزَّنْتُم، فنزل وسجد وسجدوا؛ التَّشَزُّنُ: التأَهُّب والتَّهَيُّؤ للشيء والاستعداد له، مأْخوذ من عُرْض الشيء وجانبه كأَنَّ المُتَشَزِّنَ يَدَعُ الطمأْنينة في جلوسه ويقعُدُ مستوفزاً على جانب. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: أَن عمر دخل على النبي، صلى الله عليه وسلم، يوماً فقَطَّبَ وتَشَزَّنَ له أَي تأَهب. وفي حديث عثمان: قال لسَعْد وعَمّار ميعادُكم يومُ كذا حتى أَتَشَزَّنَ أَي أَسْتَعِدَّ للجواب. وفي حديث ابن زياد: نِعْمَ الشيء الإِمارةُ لولا قَعْقَعةُ البُرُدِ والتَّشَزُّنُ للخُطَب. وفي حديث ظَبْيان: فترامَتْ مَذْحِجُ بأَسِنَّتِها وتَشَرَّنَتْ بأَعِنَّتها.

### Türkçe

**الشَّزَنُ**, harekeli olarak, ve **الشُّزُونة**: yerden olan kabalık/sertlik; dedi
**الأَعشى**:
Teyemmüm ettim Kays’a, ve onun önünde ne kadar
yeryüzünden, **شَزَنْ** sahibi bir ıssız çölden vardır
(* “Teyemmüm ettim Kays’a ilh.” sözü: **الصاغاني** rivayet: “Teyemmüm etti Kays’a ilh.” fiil
muzari‘ üzere; yani “deve(m) teyemmüm eder” yani kasteder; ve ondan önce:
“Onu tüketip oyaladım * sağlam bir (şey) üzerinde, yenin eteği kısa bir (şey) gibi.”)

Cinlerin kapıp götürdüğü kimsenin hadisinde: “Ben **شَزَناً** indiğimde onu iki
göğsümün arasında bulurdum”; **الشَّزَن**, harekeli olarak: yerden olan kalın/sert (kısım); çoğulu **شُزُنٌ** ve **شُزونٌ**dur,
ve **شَزُنَ** **شُزُونة** (oldu). Ve **رجل شَزَِن**: huyunda zorluk vardır. Ve **تَشَزَّنَ في الأَمر**:
zorlaştı. **لُقْمانَ ابن عادٍ** hadîsinde: “Ve onları **شَزَنَه**’sine velî kıldı”; şîn ve zâyın fethiyle, ikisinin zammıyla ve şînin zammı ile zâyın sükûnuyla rivayet olunur; bunlar şiddet
ve kabalıkta lugatlardır; ve denildi ki: o, yan/cihettir; yani düşmanlarını şiddetine ve
bâsına yahut yanına döndürür; yani onlara bir iş baskın yaptığında onları yanına döndürür de
kendi nefsiyle onları kuşatır. Denir: “Onu sırtımı ona velî kıldım” yani onu arkasına yaptı ve
ondan savmaya başladı. Ve **شَزِنَت الإِبل شَزَناً**: çıplak ayaktan (nal/ayakkabısızlıktan) dolayı yoruldu. Ve **الشَّزَنُ**: çıplak ayaktan dolayı yorgunluğun şiddeti; ve develer **شَزِنت** (oldu).
Ve **أَبو سفيان** Lokman b. Âd hadisini rivayet etti: “**شُزُنَه**”; dedi: onun hakkında **الأَصمعي**’ye sordum,
dedi ki: **الشُّزُنُ** onun eni ve yanıdır; ve o bir lugattır; ve **ابن أَحمر**’den inşad etti:
Ah keşke menziller eskimiş olsaydı,
de **شُزُنٍ**’den hüzünlü (bir şeyi) atmasalardı.
İster ki: iş onlara baskın yaptığında onların üzerine yöneldi ve onları yanına döndürdü. Dedi
**الأَزهري**: **الأَصمعي**’nin söylediği bu güzeldir; ve **الهُذَليّ** dedi:
İkimiz de, günleri uzasa bile,
kaygan bir **شَزَنٍ**’den mutlaka kayıp düşecektir.
Dedi: **الشَّزَنُ** kenardır; bununla ölümü kasteder; ve her bir kimsenin ayağı
ölümle kayacaktır, ömrü uzasa bile; ve **ابن مُقْبِل** dedi:
Eğer, kendileriyle musibete uğradığım bir kavmin ateşini görürseniz,
evim, onların yurdundan bir **شَزَنٍ** üzerinde akşamladı.
Ve **الشُّزُنُ**: onunla oynanan topuk kemiğidir; dedi şair:
Sanki o, düzlükte sürtülmüş bir **شُزُنٌ**dür.
Ve **الأَجْدَعُ بن مالك بن مَسْروق** dedi:
Sanki onun iki düşüşü, kumarbazın (oyun) topuk kemikleridir;
**شُزُنٍ** üzerine vurulmuştur da onlar saçılanlardır.
Ve **الشَّزَنُ** ve **الشُّزُنُ**: şeyin tarafı ve yanıdır. Ve **الشُّزُن**: kenar ve yan
ve taraf; **الطُّنُب** vezni misali. Ve denir: **عن شُزُنٍ** yani uzaklık, engel olma
ve sapma üzere. **الخُدْرِيّ** hadîsinde: bir cenazeye geldiği, kavim onu görünce ona
yer açmak için **تَشَزَّنُوا**; dedi **شمر**: yani yana saptılar. Denir: adam
atış için **تَشَزَّنَ** ettiğinde, yana sapar ve engel olur. Ve onu **عن شُزُنٍ** attı yani ona yana saptı; ve o
atış için daha şiddetlidir; **سَطيح** hadîsinde:
Beni yeryüzünde dolaştırır, bir **عَلَنْداةٌ** **شَزَنْ**
yani canlılığından dolayı bir yan üzerinde yürür. Ve falan **شَزِنَ** ettiğinde, canlandı. Ve **الشَّزَنُ**:
canlılık; ve denildi: **الشَّزَن** çıplak ayaktan dolayı yorgun olandır. Ve güreşte **التَّشَزُّن**:
onu kalçası üzerine koyup onu devirmektir; ve o **التَّوَرُّك**tur. Ve denir: “Ben aldırmam
hangi iki kutbu üzerine ve hangi iki **شُزْنَيْه** üzerine düştü” bir mânâ ile; yani iki yanı.
Ve adam, arkadaşını **تَشَزَّنَ** etti, **تَشَزُّناً** ve **تَشْزِيناً** ile, kıyasa göre olmaksızın: onu devirdi;
ve onun benzeri: “Ve ona yöneldi, **تَبْتِيلاً** ile.” Ve koyunu **تَشَزَّنَ** etti: onu boğazlamak için yatırdı.
Ve atış için ve iş için ve başkası için, ona hazırlandığında **تَشَزَّنَ** etti. Osman, Allah ondan razı olsun, müzakere meclisine
katılma hakkında sorulduğunda dedi ki: “Ta ki **أَتَشَزَّنَ**.” Ve ona **تَشَزَّنَ** etti yani husumette ve başkasında ona karşı dikildi.
Hadiste: **سورة ص**’yi okuduğu, secdeye ulaştığında insanlar secde için **تَشَزَّنَ** ettiler; dedi, عليه الصلاة والسلام:
“Bu ancak bir peygamberin tevbesidir; fakat sizi **تَشَزَّنْتُم** gördüm”; indi ve secde etti, onlar da secde ettiler;
**التَّشَزُّنُ**: bir şey için teyakkuz ve hazırlanma ve ona hazır olma; şeyin eninden
ve yanından alınmıştır; sanki **المُتَشَزِّن** oturuşunda sükûneti bırakır ve
bir yan üzerinde tetikte oturur. Âişe, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: Ömer’in Peygamber’in yanına girdiği,
sallallahu aleyhi ve sellem, bir gün; o da kaşlarını çattı ve ona **تَشَزَّنَ** etti yani teyakkuzlandı. Osman hadîsinde:
Sa‘d ve Ammâr’a dedi: “Sizin vaadiniz falan gündür, ta ki **أَتَشَزَّنَ**” yani
cevap için hazırlanayım. İbn Ziyâd hadîsinde: “Emîrlik ne güzel şeydir; eğer olmasaydı
hırkaların hışırdaması ve hutbeler için **التَّشَزُّنُ**.” ظَبْيان hadîsinde: “Derken **مَذْحِجُ**
mızrak uçlarıyla birbirine atıldı ve dizginleriyle **تَشَرَّنَتْ** etti.”
