# شصا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B5%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B5%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شصا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B5%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شصا

الفراء: الشُّصُوُّ من العَيْن مثل الشُّخُوصِ. يقال: شَصا بصَرهُ، فهو يَشْصُو شُصُوّاً. وشَصَتْ عينهُ شُصُوّاً: شَخَصَت حتى كأَنه ينظرُ إليك وإلى آخر؛ قال:
يا رُبَّ مُهْرٍ شاصِ،
ورَبْرَبٍ خِماصِ،
يَنْظُرْنَ مِن خَصاصِ،
بأَعْيُنٍ شَواصِ،
كفِلَقِ الرِّصاصِ
وشَصا بصَرُه يَشْصُو شُصُوّاً: شَخَص. وأَشْصاه صاحِبُه: رفَعَه. وشَصا الإنسانُ وغيرهُ شُصُوّاً: قُطِعَت قَوائِمُه فارْتَفعتْ مَفاصِلُه، قال: والشاصي الذي إذا قُطِعتْ قوائمهُ ارْتَفعتْ مفاصِلُه أَبداً. اللحياني: شَصا الميِّتُ يَشْصُو شُصُوّاً انْتَفخَ وارْتَفعت يداهُ ورِجْلاه، فهو شاصٍ، وكذلك القرْبة إذا مُلِئتْ ماءً، والزِّقُّ إذا مُلِئَ خَمْراً ونحوَها من السَّيّال فارْتفَعتْ قوائِمهُ وشالَتْ؛ قال: وطَعْنٍ كفَم الزِّقِّ
شَصا، والزِّقُّ مَلآنُ
ويقال للزِّقاقِ المَمْلوءَةِ الشائِلةِ القَوائِمِ والقِرَبِ إذا كانت مَمْلوءَةً أَو نُفِخَ فيها فارْتَفعتْ قوائِمُها: شاصِيَةٌ، والجمع شَواصٍ وشاصِياتٌ؛ أَنشد أَبو عمرو:
يا رَبَّنا لا تُخْفِضَنَّ عاصِيَهْ
سَريعةَ المَشْي، طَيُورَ الناصِيَةْ
(* قوله «لا تخفضن» هكذا في الأصل، وتقدم لنا في مادة اصي: لا تبقينّ). تَخافُها أَهلُ البُيوتِ القاصِيَهْ،
تُسامرُ القوْمَ وتُضْحي شاصِيَهْ
مِثْلَ الهَجينِ الأَحْمَرِ الجُراصِيَهْ،
والإثْرُ والصَّرْبُ معاً كالآصِيَهْ
وقال الأَخطل يصف زقاق خمر:
أَناخُوا، فَجَرُّوا شاصِياتٍ كأَنها
رِجالٌ من السُّودانِ لم يتَسَرْبَلُوا
قال: وكذلك القِرَب والزِّقاقُ إذا كانت مَمْلوءَةً أو نُفِخَ فيها فارتفعتْ قوائِمُها وشالَتْ. وكلُّ ما ارْتَفعَ فقد شصا. اللحياني: يقال للميت إذا انتفخ فارتفعت يداهُ ورجلاهُ: قد شَصَى يَشْصِي (* قوله «قد شصى
يشصي إلخ» ضبط في المحكم والتهذيب والصحاح من باب رمى، وفي القاموس شصي كرضي، قال شارحه: وقد ضبط الفعل مثل رمى يرمي على ما هو في النسخ وصحح عليه فقول المصنف كرضي محل تأْمل). شُصِيّاً، فهو شاصٍ؛ حكاه عن الكسائي؛ قال ابن سيده: والمعروف يَشْصُو. المحكم: شَصا برِجْلِه شُصِيّاً رفَعها. الأَزهري: ويقال للشاصي شاظٍ، بالظاء، وقد شَظَى يَشْظي شُظِيّاً. اللحياني: شَطَى وشَظَى مثلُ ذلك
(* قوله «اللحياني شطى وشظى مثل ذلك» ضبطهما في
القاموس كرضي، وكتب عليهما شارحه بأنهما من حد رمى). ومن أَمثال العرب: إذا ارْجَحَنَّ شاصِياً فارْفَعْ يَدا
معناه إذا أَلْقَى الرجُلُ لكَ نفْسَه وغَلَبْتَه فرَفَعَ رِجْلَيْهِ فاكْفُفْ يَدَك عنه، قال: ومعناه إذا سقَطَ ورفعَ رِجْليه فاكْفُفْ عنه. الليث: شَصَت السَّحابةُ تَشْصُو إذا ارْتفعت في نُشُوئِها، وشَصا السحاب. ابن الأَعرابي: الشَّصْوُ السِّواكُ، والشَّصْوُ الشِّدَّةُ. والشاصِلَّى مثل الباقِلَّى
(* قوله «والشاصلى مثل الباقلى» هكذا في
الأصل والصحاح، وفي القاموس: والشاصلى بضم الصاد وفتح اللام المشددة). نبتٌ إذا شَدَّدْت قَصَرْت، وإذا خفَّفْتَ مددْتَ، ويقال له بالفارسية وكْرَاوَنْد.

### Türkçe

**الفراء**: **الشُّصُوُّ** gözden, **الشُّخُوصِ** gibidir. Denir ki: **شَصا** onun bakışı; o hâlde o **يَشْصُو** **شُصُوّاً**. Ve **شَصَتْ** onun gözü **شُصُوّاً**: **شَخَصَت**; ta ki sanki sana ve bir başkasına bakıyor gibi oluncaya kadar; dedi ki:

Ya nice **مُهْرٍ** **شاصِ**,
ve **رَبْرَبٍ** **خِماصِ**,
**خَصاصِ**’tan bakarlar,
**أَعْيُنٍ** **شَواصِ** ile,
kurşun parçası gibi

Ve **شَصا** onun bakışı **يَشْصُو** **شُصُوّاً**: **شَخَص**. Ve **أَشْصاه** onun sahibi: onu yükseltti. Ve **شَصا** insan ve başkası **شُصُوّاً**: onun ayakları kesildi de eklemleri yükseldi; dedi ki: ve **الشاصي** o kimsedir ki, ayakları kesildiğinde eklemleri daima yükselir.

**اللحياني**: **شَصا** ölü **يَشْصُو** **شُصُوّاً**: şişti ve elleri ile ayakları yükseldi; o hâlde o **شاصٍ**’dır. Aynı şekilde kırba su ile doldurulduğunda, ve tulum şarapla doldurulduğunda ve onun benzeri akışkanla (doldurulduğunda) ayakları yükselir ve kalkar; dedi ki:

Ve (öyle bir) saplama ki tulum ağzı gibi,
**شَصا**; hâlbuki tulum doludur

Ve ayakları kalkmış dolu tulumlara ve kırbalara, dolu olduklarında yahut içine üflendiğinde ayakları yükselirse: **شاصِيَةٌ** denir; çoğulu **شَواصٍ** ve **شاصِياتٌ**’tır; **أَبو عمرو** inşad etti:

Ey Rabbimiz, isyankârını sakın alçaltma,
yürüyüşü hızlı, perçemi uçucu,
ondan uzak evlerin halkı korkar,
kavimle gece sohbet eder ve kuşluk vakti **شاصِيَهْ** olur,
kızıl melez gibi, **الجُراصِيَهْ**,
iz ve **الصَّرْبُ** birlikte **كالآصِيَهْ** gibidir

(* Onun sözü “**لا تخفضن**” asılda böyledir; ve bize **اصي** maddesinde geçti: **لا تبقينّ**).

Ve **الأَخطل** şarap tulumlarını vasfederek dedi:

Konakladılar; sonra **شاصِياتٍ**’ı çektiler; sanki onlar
Sudanlı erkeklerdir; elbise giymemişler

Dedi ki: Aynı şekilde kırbalar ve tulumlar dolu olduklarında yahut içine üflendiğinde ayakları yükselir ve kalkar. Ve yükselen her şey, muhakkak **شصا** etmiştir. **اللحياني**: denir ki ölü için, şişip de elleri ve ayakları yükselince: muhakkak **شَصَى** **يَشْصِي**
(* Onun sözü “**قد شصى يشصي إلخ**”: **المحكم** ve **التهذيب** ve **الصحاح**’ta **رمى** bâbından ضبط edilmiştir; **القاموس**’ta **شصي** **كرضي** (gibi)dir; şârihi dedi ki: fiil, nüshalarda olduğu üzere **رمى يرمي** gibi ضبط edilmiştir ve bunun üzerine tashih edilmiştir; o hâlde musannifin “**كرضي**” sözü teemmül yeridir). **شُصِيّاً**; o hâlde o **شاصٍ**’dır; bunu **الكسائي**’den hikâye etti; **ابن سيده** dedi ki: bilinen **يَشْصُو**’dur. **المحكم**: **شَصا** ayağıyla **شُصِيّاً**: onu kaldırdı. **الأَزهري**: ve **الشاصي** için **شاظٍ** denir, **بالظاء** ile; ve muhakkak **شَظَى** **يَشْظي** **شُظِيّاً**. **اللحياني**: **شَطَى** ve **شَظَى** bunun gibidir
(* Onun sözü “**اللحياني شطى وشظى مثل ذلك**”: ikisini de **القاموس**’ta **كرضي** gibi ضبط etti; şârihi onların üzerine yazdı ki: ikisi de **رمى** haddi (türü)ndendir). Arapların darbımesellerindendir:

**إذا ارْجَحَنَّ شاصِياً فارْفَعْ يَدا**

Manası: adam sana nefsini atar da sen onu yenersen, iki ayağını kaldırırsa, ondan elini çek; dedi ki: manası, düştüğünde ve iki ayağını kaldırdığında ondan elini çek.

**الليث**: **شَصَت** bulut **تَشْصُو**; yükselişinde yükseldiği zaman; ve **شَصا** bulut. **ابن الأَعرابي**: **الشَّصْوُ** misvaktır; ve **الشَّصْوُ** şiddettir.

Ve **الشاصِلَّى** **الباقِلَّى** gibidir
(* Onun sözü “**والشاصلى مثل الباقلى**”: asılda ve **الصحاح**’ta böyledir; **القاموس**’ta: **والشاصلى** (sadın dammesi ve şeddeli lâmın fethası ile)). Bir bitkidir: şeddeli yaptığında kısaltırsın; hafif yaptığında uzatırsın; ve ona Farsça **وكْرَاوَنْد** denir.
