# شطط (ش-ط-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B7%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Saf, dizilmek demektir

- Harfler: ش - ط - ط
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 2 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [شَطَطًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/siga/%D8%B4%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%B7%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Aşırı gitmek | 2 | 2 | [18:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/ayet/18:14.md) |
| [تُشْطِطْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B4%D9%92%D8%B7%D9%90%D8%B7%D9%92.md) | تُفْعِلْ | Aşırı gitme | 1 | 1 | [38:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/ayet/38:22.md) |

## Mücavir kökler — 25 mücavir (33 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ربط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Rabat bağ, halka demektir
2. [فزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hemen ürktü
3. [سفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir
4. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
5. [داود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Davut
6. [خصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hasim (hı,sad) : Çantanın kenarına bağlanan iki kulpdan…
7. [صرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yol
8. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
9. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
10. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Buğa boğa demektir
11. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dahl: Kuytu yer demektir
12. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
13. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dane, inek yavrusuna denir
14. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
15. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
16. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Gem demektir
17. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
18. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
19. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
20. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
21. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beyn topraktaki yarık demektir
22. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
23. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
24. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
25. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شطط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md), [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md), [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md), [غلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin merkezden veya dengeden aşırı derecede uzaklaşması, kıyıya ve sınıra kayıp haddi aşması |
| Çekirdek Özet 2 | Haktan, adaletten ve dengeden koparak sözde, inançta veya hükümde aşırılığa ve zulme sapılması |
| Çekirdek Özet 3 | Ölçü ve adalet dengesinin ihlal edilerek sınırın dışına taşması, ifrat ve taşkınlık hali |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca ahlaki bir kabalık veya basit bir öfke gibi algılanıp adaleti, itikadi sınırları ve hukuki ölçüyü bozan radikal sapma boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شط | Bir şeyin ana kütleden, merkezden veya nehirden ayrılıp kenara, sınıra, uzağa doğru uzaması ve sınır teşkil etmesi; nitekim [شطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%A3.md) filizin ana gövdeden yana uzaması, [شطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B1.md) bir şeyi yarıp iki tarafa ayırmak ve bir yöne yönelmek, [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) ise ipin uzunluğu veya menzilden uzaklaşmak anlamlarını taşır. | ط | İkinci ط harfinin katlanmasıyla (şeddeli kök yapısıyla) uzaklaşma ve kenara kayma hareketi kesintisiz bir aşırılığa, haddi ve ölçüyü tamamen çiğneyip hak sınırlarının ötesine geçmeye dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Sabit ve dengeli olan bütünü keskin biçimde yarıp kenara doğru iten ayrıştırıcı dinamizm. |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Sınırı, belirlenmiş çerçeveyi veya doğal kuşatmayı temsil eder. |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | İlk sınırın üzerine katlanan, çerçeveyi zorlayan ve dışına taşan ikinci kuşatma sınırı. |
| شطط | Keskin bir ayrışmayla sınırın ve çerçevenin dışına taşma hareketi | Dengeli merkezden keskin biçimde koparak sınırları, koruyucu çitleri ve haddi aşırı derecede ihlal edip uzağa savrulma hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Nehrin veya denizin akıntı yatağından uzaklaşan kenarı, kıyısı; devenin hörgücünün iki yana ayrılan kısımlarından her biri; mesafenin aşırı derecede uzaklaşması ve hedeften sapması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Antara b. Şeddâd bir beytinde sevgilinin yurdunun aşırı derecede uzaklaştığını ve sınırları aştığını şu sözlerle dile getirir: شَطَّتْ مَزارَ العاشِقينَ، فأَصْبَحَت / عَسِراً عليَّ طِلابُها ابْنةُ مَخْرَمِ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Ahmer bir dizesinde ziyaret yerinin ve vuslat imkânının son derece uzaklaşıp tükendiğini şöyle ifade eder: شط المزار بجدوى وانتهى الأمل |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât, Esâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde شطط kökü, temel olarak kenar, kıyı, uzaklık ve bir sınırın ötesine geçme mefhumuyla ilişkilidir. İbranicede yer alan ve kıyı, kenar, taraf anlamına gelen šāṭâ veya šōṭēt biçimleriyle, Süryanicedeki šaṭ (uzaklaşmak, sapmak, hafife alıp haddi aşmak) kökleriyle anlamsal bir paralellik gösterir. Kökün Afro-Asyatik katmandaki ilksel çekirdeği, merkezdeki ana akıntıdan veya güvenli daireden kopup kenara (şatt) sürüklenmeyi ve böylece meşru alanın dışına çıkmayı ifade eder. Arapçada bu somut kıyı ve uzaklık anlamı, hem fiziksel mesafenin aşırılığına hem de ticarette, yargıda veya inançta haddi aşarak adaletsizlik yapma (el-cevr / el-ifrât) soyutlamasına doğru genişlemiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | شط kökünden türeyen fiziksel kenar ve mesafe anlamı | Nehir kıyısı (şatt) ve menzil uzaklığı (şatât) anlamından hareketle, sözde ve eylemde itidal sınırını terk edip ifrata kaçma manası türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice sapma, kenara çekilme ve haddi aşma biçimleri | İbranice ve Süryanicede kıyı, sınırın dışına çıkma, çizgiden sapma ve küçümseyerek haddi aşma anlam alanıyla ortak semantik zemin paylaşılır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında doğrudan ve güvenilir bir fonetik soydaş tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شطط | Anlamlı | Uzaklaşmak, haddi aşmak, kıyıya varmak | Merkezden kopup aşırı uzaklaşma, adaletten sapıp zulmetme ve ölçüyü kaçırma. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| طشط | Anlamlı | Hafif ve ince çiselemek | Gökyüzünün az ve ince yağmur bırakması; dağınıklık ve hafiflik hali. | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn müsta'mel kaydeder. |
| ططش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu fonetik dizilim klasik Arap lügatinde mühmel kabul edilmiş ve kökleşmemiştir. | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شطط | Merkez | Haddi ve sınırı aşırı derecede aşmak | Ölçüden ve haktan çok uzağa düşerek fahiş bir taşkınlık ve adaletsizlik yapmayı bildirir. | Fiziksel uzaklık kökünden soyutlanmış ifrat halidir. |
| [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) | Komşu | Hakka tecavüz etmek, sınır ihlali | Kendi payına razı olmayıp başkasının hakkına saldırma ve kibirle üstünlük taslama yönü baskındır. | İstek ve talepteki hırs kaynaklı haddi aşmadır. |
| [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Yoldan sapmak, adaletsizlik | Doğru istikameti bırakıp eğri yola meyletme ve hak sahibine hakkını vermeme durumudur. | İstikametten sapma vurgusu taşır. |
| [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) | Komşu | Kabarmak, taşkınlık yapmak | Güç, servet veya makam sebebiyle haddini bilmeyip suyun bendini aşması gibi taşmadır. | Azgınlık ve kibir kökenli aşırılıktır. |
| [غلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%88.md) | Komşu | Fiyatın veya inancın haddini aşması | Bir şeyin değerinde veya dini ilkelerde belirlenen sınırın ötesine geçerek aşırıya gitmektir. | Derece ve kıymet planında haddi aşmadır. |
| [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) | Zıt | Adalet, payı tastamam vermek | Dengeyi, ölçüyü ve hakkı tam yerine koyarak her türlü zulüm ve sapmadan uzak durmaktır. | شطط kökünün zıddı olarak mutlak dengeyi temsil eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شطط | Haddi aşmak, uzaklaşmak, zulmetmek | Fiziksel uzaklıktan türeyen, hak ve adalet sınırlarının ötesine fahiş geçiş. | Kesin |
| Latince | Extravagantia, Exorbitantia | Raydan çıkma, sınırın dışına taşma | Normal yörüngeden veya sınırdan dışarı taşmayı karşılar; itikadi iftira boyutunu tam kapsamaz. | Güçlü |
| İngilizce | Exorbitance, Extravagance, Injustice | Aşırılık, haddi aşma, haksızlık | Ölçünün fahiş şekilde kaçmasını karşılar; kelimenin fiziksel menzil uzaklığı kökünü vermez. | Güçlü |
| Almanca | Maßlosigkeit, Ausschreitung | Ölçüsüzlük, taşkınlık | Sınırları ve kuralları hiçe sayarak aşırıya gitmeyi ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Exorbitance, Déraison, Outrance | Aşırılık, ölçüyü yitirme | Ölçünün ve aklın sınırlarını çiğneyip aşırı uca kaymayı ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| شَطَطًا | İtikadi iftira, haktan fersah fersah uzak söz | Allah'a çocuk veya ortak isnat etmenin akıldan ve haktan fersah fersah uzak, korkunç bir yalan olduğunu bildirir; Kehf [18:14](https://lisan.digital/tr/ayet/18:14.md), Cinn [72:4](https://lisan.digital/tr/ayet/72:4.md). |
| تُشْطِطْ | Yargıda ve hükümde adaletten sapmak, aşırı gitmek | Davada taraflardan birine meyletmeyip, ölçüyü kaçırmadan adaletle hükmetme talebi; Sâd [38:22](https://lisan.digital/tr/ayet/38:22.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tevhid ve şirk bahisleri | Allah Teâlâ hakkında uydurulan şirk, evlat isnadı ve cehalet ürünü iddiaların akli ve nakli doğrudan fersah fersah uzak (şatat) bir batıl oluşu. | Haktan azami derecede uzaklaşmış batıl inanç ve iftira. |
| Fıkıh | Yargılama hukuku (kazâ) ve alışveriş | Hâkimin hüküm verirken taraflardan birine haksızlık yapmaması (lâ tüştıt) ve piyasada fahiş fiyatla aldatmanın (gabn-i fahiş) yasaklanması. | Hükümde tarafgirlik, haksızlık ve fahiş ölçüsüzlük. |
| Tefsir | Kehf, Sâd ve Cinn sureleri tefsiri | Ashâb-ı Kehf'in ve cinlerin tevhid ikrarı ile Hz. Dâvûd'a gelen davacıların hakemlik talebindeki aşırılıktan sakındırma ifadeleri. | Ölçünün kaybedilmesiyle ortaya çıkan her türlü ifrat. |
| Hadis | Mehir ve ahkâm rivayetleri | Sahabe evliliklerinde mehrin miktarında veya hükümlerde aşırıya kaçılmaması bağlamında varid olan «لا وكس ولا شطط» nebevi ilkesi. | Ne eksik ne fazla, tam kararında ve dengeli ölçü. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid inancı ve itikadi sınırlar | İfrat, şirk ve batıl isnat | Akideyi haktan uzaklaştıran sapmaları engellemek | Allah'a sınırları aşan nitelikler isnat etmek inanç sistemini kökünden sarsar. | Kesin |
| İlmi | Doğruluk kriteri ve epistemik denge | Aşırı iddia, temelsiz kurgu | Kanıtsız ve dengesiz aşırı teorileri ayıklamak | Bilgi zemininde olgudan fersah fersah kopmuş iddialar hakikat arayışını bozar. | Güçlü |
| Siyasi | Yargı erki ve adalet dağıtımı | Hükümde cevr, keyfi yönetim | Hâkimin ve idarenin adaletten sapmasını önlemek | Yargıcın sınırları çiğnemesi siyasi ve hukuki nizamın meşruiyetini çökertir. | Kesin |
| İktisadi | Fiyatlandırma ve sözleşme dengesi | Fahiş fiyat, gabn-i fahiş | Piyasa dengesini ve tarafların hakkını korumak | Değerin çok üstünde veya altında işlem yapmak iktisadi sözleşmeyi geçersiz kılar. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İstatistikte aykırı değer (outlier) ve sistemik sapma | Normal dağılım eğrisinin veya yörüngenin çok uzağına düşen, veri setinin dengesini bozan aşırı uç değer. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Radikalleşme ve hukuki aşırılık (ultra vires) | Hukukta yetki sınırlarının aşılması; sosyolojide toplumsal meşruiyet merkezinden kopup marjinal uca savrulma. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca basit bir aşırı davranış, duygusal bir taşkınlık veya gündelik fevrilik olarak anlaşılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece ahlaki bir kusur değil; itikatta tevhitten sapıp şirke düşmeyi, siyasette ve yargıda ise hak terazisini deviren fahiş zulmü ifade eden kapsayıcı bir sapma halidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki شطط uyarısı sıradan bir kabalık sanıldığında, Ashâb-ı Kehf'in direndiği zalim nizamın itikadi kökleri ve Hz. Dâvûd'un imtihan edildiği yargı adaleti hafife alınmış olur. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem itikat (Kehf, Cinn) hem de muamelat/yargı (Sâd) sahasında vazettiği orta yolun (vasat) ve adaletin (kıst) sınırlarını ihlal eden radikal sapmaları adlandırmada bu kökü kilit kavram olarak seçtiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tevhid mücadelesini anlatan Ashâb-ı Kehf kıssasında (Kehf [18:14](https://lisan.digital/tr/ayet/18:14.md)), cinlerin hakikati ikrar ettiği bağlamda (Cinn [72:4](https://lisan.digital/tr/ayet/72:4.md)) ve yargılama ahlakının işlendiği kıssada (Sâd [38:22](https://lisan.digital/tr/ayet/38:22.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şirkin sadece puta tapmaktan ibaret görülmeyip akıldan, mantıktan ve haktan fersah fersah uzaklaşan her türlü iftira olduğunu; adaletin ise en ufak bir tarafgirlikle bile zedelenemeyeceğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Nehir kıyısına kaymak, merkezden aşırı uzaklaşmak, menzilin arayı açacak biçimde uzaması.
- Soyut anlam: Hak, tevhid ve adalet sınırlarının dışına fahiş biçimde taşarak haddi aşmak, zulmetmek ve batıla sapmak.
- Sistematik karşılık: Ölçü ve yörünge dengesini bozan marjinalleşme, yargısal keyfiyet ve itikadi iftira.
- LaTeX modeli: $$\delta(x) = |x - x_0| > \epsilon \implies \Phi(x) \notin S$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $x_0$ meşru hak, adalet ve tevhid merkezini; $x$ benimsenen sözü, inancı veya yargısal hükmü; $\epsilon$ kabul edilebilir meşru itidal aralığını; $\delta(x)$ merkezden olan uzaklık farkını; $S$ meşru hakikat ve adalet kümesini; $\Phi(x)$ ise ortaya çıkan eylemin sistemik durumunu temsil eder. Değerin belirlenen sınırı fahiş biçimde aşması hali ($|x - x_0| > \epsilon$), eylemin hak dairesinin dışına taşarak zulüm ve iftira alanına düşmesini ifade eder.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/ayet/18:14.md) — شَطَطًا

وَرَبَطْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ إِذْ قَامُوا فَقَالُوا رَبُّنَا رَبُّ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَ مِنْ دُونِهِ إِلَهًا لَقَدْ قُلْنَا إِذًا شَطَطًا

Meal (IK): Kalkıp da; Bizim Rabbımız göklerin ve yerin Rabbıdır; biz O’ndan başkasına tanrı demeyiz, yoksa andolsun ki; batıl söz söylemiş oluruz, dedikleri zaman kalblerini pekiştirmiştik.

### [Sad 38:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/ayet/38:22.md) — تُشْطِطْ

إِذْ دَخَلُوا عَلَى دَاوُدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ قَالُوا لَا تَخَفْ خَصْمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ فَاحْكُمْ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَلَا تُشْطِطْ وَاهْدِنَا إِلَى سَوَاءِ الصِّرَاطِ

Meal (IK): Davud’un yanına girmişlerdi de o, kendilerinden ürkmüştü. Demişlerdi ki: Korkma, iki davacı; birimiz birimizin hakkına tecavüz etti. Sen, aramızda hak ile hüküm ver. Ve ondan ayrılma. Bizi, doğru yolun ortasına ilet.

### [Cin 72:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/ayet/72:4.md) — شَطَطًا

وَأَنَّهُ كَانَ يَقُولُ سَفِيهُنَا عَلَى اللَّهِ شَطَطًا

Meal (IK): Doğrusu bizim beyinsizimiz; Allah’a karşı yalanlar söylüyormuş.

## Sözlükler (10)

### ★ Akevler Sözlüğü

Saf, dizilmek demektir. Şetta sonbaharda yere dökülen yaprakların adıdır. Dağınık olmak demektir. Yazın yapraklar ve canlılar bir arada durdukları halde son baharda ve kışın yapraklarını döküp dağılmasından istiare edilerek kışa şita, yaza sayf denmiştir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والطّاء
ش ط، ط ش مستعملان
شط:
الشَّطُّ: شطُّ البحر وهو جانبه، يقال: رُكوب البحر شطاً بعد شطِّ.
والشَّطُّ: شِقُّ السَّنام، ولكل سنامٍ شطانِ وناقةٌ شطوطٌ. وهي الضّخمة الشّطين ونوقٌ شطائط، قال:
قد طلّحته جِـلَّة شَـطـا		ئطُ فهو لهنّ خائِلٌ وفارطُ
وقال: من كلِّ كوما، شطوطٍ مفخاذ والشَّططُ: مجاوزة القدر في كلِّ شيء، يقال: أعطيتُه ثمناً لا وكساً زلا شَطَطاً.
وأشطّ الرجل إشطاطاً، أي: جار في قضيَّته. واشتطَّ فيما يطلب من الثَّمن، وفيما يحنكم من حكومة، تقول: احتكم ولا تُشطط، أي: لا تَجُر.
وأشطُّوا في طلب فلانٍ، أي: أمعنوا فيه.
طش:
مطرٌ طشٌّ وطشيش، أي: قليل، قال رؤبة:
ولا جَدا وبلِكَ بالطّشيش
وطَشَّتِ السّماءُ الماء، أي: مطرت قليلاً.
وطشتِ الدابةُ، أي: مشت بآخر الرَّمق من هُزال وإعياء.

##### Türkçe

باب **الشين** و**الطّاء**
**ش ط**، **ط ش** kullanımdadırlar
**شط**:
**الشَّطُّ**: denizin **شطُّ**’u; o, onun kenarıdır. Denilir ki: “Denize binmek, **شطّاً** sonra **شطِّ**.”.
Ve **الشَّطُّ**: hörgücün yarığıdır; her hörgücün iki **شطانِ**’ı vardır; ve **ناقةٌ شطوطٌ**. O, iki **شّط**’ı iri olan (devedir); ve **نوقٌ شطائط**. Dedi ki:
قد طلّحته جِـلَّة شَـطـا		ئطُ فهو لهنّ خائِلٌ وفارطُ
Ve dedi ki: “Her **كوما**’dan, **شطوطٍ** **مفخاذ**.” Ve **الشَّططُ**: her şeyde ölçüyü aşmaktır; denilir ki: “Ona, ne eksik ne de **شَطَطاً** olan bir fiyat verdim.”
Ve adam **أشطّ** olur, **إشطاطاً**; yani: hükmünde haksızlık etti. Ve fiyat olarak istediğinde, ve hüküm olarak hükmettiğinde **اشتطَّ**; dersin ki: “Hükmet ve **تُشطط** etme”; yani: haksızlık etme.
Ve “Falanı istemede **أشطُّوا**”; yani: onda ileri gittiler.
**طش**:
**مطرٌ طشٌّ** ve **طشيش**; yani: az. **رؤبة** dedi ki:
ولا جَدا وبلِكَ بالطّشيش
Ve “Gök **الماء**’ı **طَشَّتِ**”; yani: az yağmur yağdı.
Ve binek hayvanı **وطشتِ**; yani: zayıflık ve yorgunluktan son nefesle yürüdü.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

شَطَّتِ الدار تَشِطُّ وتَشُطُّ شَطَّاً وشُطوطاً: بَعُدَتْ. وأَشَطَّ في القضية، أي جارَ. وأَشَطَّ في السَوْمِ واشْتَطَّ: أَبْعَدَ. وأَشَطُّوا في طلبي، أي أمعَنوا. وحكى أبو عبيد: شطَطْتُ عليه وأَشْطَطْتُ، أي جُرْتُ. وفي احديث تميم الدَاريِّ: إنك لَشاطِّي، أي جائرٌ عليَّ في الحكم. والشَطُّ: جانبُ النهرِ والوادي والسنامِ. وكلُّ جانبٍ من السنام شَطٌّ. والجمع شُطوطٌ. والشَطوطُ بالفتح: الناقةُ الضخمةُ السنامِ. والشَطاطُ: البعدُ واعتدالُ القامةِ أيضاً. يقال: جارية شَاطَّةٌ بيِّنَةُ الشَطاطِ والشِطاطِ أيضاً بالكسر. قال أبو عمرو: الشَطَطُ: مجاوزةُ القدرِ في كلّ شيء. وفي الحديث: "لها مَهْرُ مثلها لا وكْسَ ولا شَطَطَ"، أي لا نقصان ولا زيادة.

##### Türkçe

**شَطَّتِ** ev (yurt) **تَشِطُّ** ve **تَشُطُّ** **شَطَّاً** ve **شُطوطاً**: uzaklaştı. Ve davada **أَشَطَّ** etti; yani haksızlık etti. Ve fiyat biçmede **أَشَطَّ** etti ve **اشْتَطَّ**: uzaklaştırdı. Ve “talebimde **أَشَطُّوا** ettiler”; yani ileri gittiler. Ebû Ubeyd nakletti: “Ona karşı **شطَطْتُ** ve **أَشْطَطْتُ**”; yani haksızlık ettim. Ve Temîm ed-Dârî hadîsinde: “Şüphesiz sen benim için **لَشاطِّي**sin”; yani hükümde bana karşı haksızlık edensin. Ve **الشَطُّ**: nehrin, vadinin ve hörgücün yanı (kenarı)dır. Ve hörgücün her yanı **شَطٌّ**dur. Çoğulu **شُطوطٌ**dur. Ve fetha ile **الشَطوطُ**: hörgücü iri olan dişi devedir. Ve **الشَطاطُ**: uzaklık ve boyun düzgünlüğü de. Denir ki: “**جارية شَاطَّةٌ**”; **الشَطاطِ**ı açık-seçik olan; ve kesra ile **الشِطاطِ** da. Ebû Amr dedi: **الشَطَطُ**: her şeyde ölçüyü aşmaktır. Ve hadîste: “Onun için, benzeri gibi bir mehir vardır; ne **وكْسَ** ne de **شَطَطَ**”; yani ne eksiltme ne de artırma.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الشطط: الإفراط في البعد. يقال: شطت الدار، وأشط، يقال في المكان، وفي الحكم، وفي السوم، قال:
*شط المزار بجدوى وانتهى الأمل*
*** (الشطر لابن أحمر، وهو في اللسان مادة (جدا) ؛ وديوانه ص 133 وجدوى: اسم امرأة؛ وعجزه:
[فلا خيال ولا عهد ولا طلل] )
وعبر بالشطط عن الجور. قال تعالى: ﴿لقد قلنا إذا شططا﴾ [الكهف/14]، أي: قولا بعيدا عن الحق.
وشط النهر حيث يبعد عن الماء من حافته.

##### Türkçe

- **الشطط**: uzaklıkta aşırılık. Denilir: **شطت الدار**, ve **أشط**; mekân hakkında, hüküm hakkında ve fiyat biçme hakkında denilir; dedi ki:
* **شط المزار بجدوى وانتهى الأمل**
*** ( **الشطر** İbn Aḥmar’ındır; ve o, **اللسان**’da ( **جدا** ) maddesindedir; ve divanı s. 133; ve **جدوى**: bir kadının adıdır; ve onun ikinci mısraı:
[فلا خيال ولا عهد ولا طلل] )
Ve **الشطط** ile zulüm kastedildi. Yüce Allah dedi ki: ﴿لقد قلنا إذا شططا﴾ [الكهف/14], yani: hakktan uzak bir söz.
Ve **شط** nehir: kıyısından suya uzaklaştığı yer.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ط ط
شطّـت الدار‏.‏
وعقبة شاطة وقد شطت شطوطاً‏.‏
وأشط في السوم واشتط‏.‏
و ‏"‏ لا وكس ولا شطـط ‏"‏‏.‏
وأشـط فـي الحكـم ‏"‏ ولا تشطـط ‏"‏‏.‏
وأشطوا في طلبه‏:‏ أمعنوا‏.‏
وجارية شاطة‏:‏ مقدودة وحسنة الشطاط وهو القوام‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أخذ شطي السنام‏:‏ شقبه‏.‏

##### Türkçe

ش ط ط
Ev uzaklaştı.
Ve **شاطة** bir yokuş; ve **شطت** **شطوطاً** (diye) uzaklaştı.
Ve fiyat biçmede **أشط** etti ve **اشتط** etti.
Ve “ne **وكس** ne de **شطـط**.”
Ve hükümde **أشـط** etti: “ve **تشطـط** etme.”
Ve onu istemede **أشطوا** ettiler: derinleştirdiler.
Ve **شاطة** bir cariye: ince yapılı ve **الشطاط**ı güzel; o da endamdır.
Ve mecazdan: hörgücün iki yanını (**شطي**) aldı: onu yardı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَّطاطُ: الطُّولُ واعْتِدالُ القامةِ، وقيل: حُسن القَوام. جاريةٌ شَطّةٌ وشاطّةٌ بينةُ الشَّطاطِ والشِّطاطِ، بالكسر: وهما الاعتدال في القامة؛ قال الهذلي:
وإِذْ أَنا في المَخيلةِ والشَّطاطِ
والشَّطاطُ: البُعْدُ. شَطَّتْ دارُه تَشُطُّ وتَشِطُّ شَطّاً وشُطوطاً: بَعُدت. وكل بَعِيدٍ شاطٌّ؛ ومنه: أَعوذ بك من الضِّبْنةِ في السفَر وكآبةِ الشِّطّةِ؛ الشِّطَّةُ، بالكسر: بُعْد المسافةِ من شَطَّتِ الدارُ إِذا بَعُدت.
والشَّطَطُ: مُجاوَزةُ القَدْرِ في بيع أَو طلَب أَو احتكام أَو غير ذلك من كل شيءٍ، مشتق منه؛ قال عنترة:
شَطَّتْ مَزارَ العاشِقينَ، فأَصْبَحَت
عَسِراً عليَّ طِلابُها ابْنةُ مَخْرَمِ
(* هكذا رُوي هنا، وهو في معلقة عنترة:
حَلَّتْ بأَرضِ الزَّائرين، فأَصبحت * عِسِراً عليَّ
طِلابُكِ، ابنةَ مخْرَمِ)
أَي جاوَزَتْ مَزارَ العاشقين، فعدَّاه حملاً على معنى جاوزت، ويجوز أَن يكون منصوباً بإِسقاط الباء تقديره بَعُدت بموضع مَزارِهم، وهو قول عثمان بن جني إِلاَّ أَنه جعل الخافض الساقط عن، أَي شَطَّت عن مزارِ العاشقين. وفي حديث ابن مسعود، رضي اللّه عنه: لها مَهْرُ مِثلها لا وكْسَ ولا شَطَطَ أَي لا نُقْصان ولا زِيادةَ. وفي التنزيل العزيز: وانه كان يقول سَفِيهُنا على اللّهِ شَطَطاً؛ قال الراجز:
يَحْمُونَ أَلفاً أَن يُسامُوا شَطَطا
وشَطّ في سِلْعَتِه وأَشطَّ: جاوَزَ القَدْرَ وتباعدَ عن الحق. وشَطَّ عليه في حُكْمِه يَشِطُّ شَطَطاً واشْتَطَّ وأَشَطَّ: جارَ في قضيَّتِه. وفي التنزيل: ولا تُشْطِطْ، وقرئَ: ولا تَشْطُطْ ولا تُشَطِّطْ، ويجوز في العربية ولا تَشْطِطْ، ومعناها كلّها لا تَبْعُدْ عن الحقّ؛ وأَنشد: تَشُِطُّ غَداً دارُ جِيرانِنا،
ولَلدَّارُ بَعْدَ غَدٍ أَبْعَدُ
أَبو عبيد: شَطَطْتُ أَشُطُّ، بضم الشين، وأَشْطَطْتُ: جُرْت: قال ابن بري: أَشَطَّ بمعنى أَبْعَدَ، وشَطَّ بمعنى بعُدَ؛ وشاهد أََشَطَّ بمعنى أَبعدَ قول الأَحوص:
أَلا يا لَقَوْمِي، قد أَشَطَّتْ عَواذِلي،
ويَزْعُمْنَ أَن أَوْدَى بحَقِّيَ باطِلي
وفي حديث تَميم الدَّارِيّ: أَنَّ رجلاً كلمه في كثرة العبادة فقال: أَرأَيتَ إِن كنتُ أَنا مُؤْمِناً ضَعِيفاً وأَنت مُؤْمن قوي؟ إِنك لشاطِّي حتى أَحْمِلَ قوَّتَك على ضَعْفِي فلا أَسْتَطِيعَ فأَنْبَتَّ؛ قال أَبو عبيد: هو من الشَّطَطِ وهو الجَوْرُ في الحُكْم، يقول: إِذا كَلَّفْتَني مثل عملك وأَنتَ قويّ وأَنا ضعِيفٌ فهو جَوْرٌ منك عليَّ؛ قال الأَزهري: جعل قوله شاطِّي بمعنى ظالِمِي وهو معتدٍّ؛ قال أَبو زيد وأَبو مالك: شَطَّني فلان فهو يَشِطُّني شَطّاً وشُطوطاً إِذا شَقَّ عليك؛ قال الأَزهري: أَراد تميم بقوله شاطِّي هذا المعنى الذي قاله أَبو زيد أَي جائر عليَّ في الحكم، وقيل: قولُه لشاطِّي أَي لظالِمٌ لي من الشَّطَط وهو الجورُ والظلم والبُعْدُ عن الحق، وقيل: هو من قولهم شَطَّني فلان يَشِطُّني شَطّاً إِذا شَقَّ عليك وظلمك. وقوله عزّ وجلّ: لقد قلنا إِذاً شططاً؛ قال أَبو إِسحق: يقول لقد قلنا إِذاً جَوْراً وشَطَطاً، وهو منصوب على المصدر، المعنى لقد قلنا إِذاً قَولاً شطَطاً. والشطَطُ: مجاوزةُ القدْرِ في كل شيء. يقال: أَعطيته ثمناً لا شَطَطاً ولا وَكْساً.
واشتطَّ الرجل فيما يَطْلُبُ أَو فيما يحكم إِذا لم يَقْتَصِد. وأَشَطَّ في طلبه: أَمْعَنَ. ويقال: أَشَطَّ القومُ في طَلبِنا إِشْطاطاً إِذا طلبوهم رُكْباناً ومُشاةً. وأَشَطَّ في المَفازةِ: ذهب.
والشَّطُّ: شاطِئُ النهر وجانبه، والجمع شُطوطٌ وشُطَّانٌ؛ قال: وتَصَوَّحَ الوَسْمِيُّ من شُطَّانِه،
بَقْلٌ بظاهِرِهِ وبَقْلُ مِتانِه
ويروى: من شُطْآنِه جمع شاطِئٍ. وقال أَبو حنيفة: شَطُّ الوادِي سَنَدُه الذي يَلي بطنَه. والشَّطُّ: جانبُ السَّنامِ، وقيل شِقُّه، وقيل نِصْفُه، ولكل سَنام شَطَّانِ، والجمع شُطوط.
وناقة شَطُوطٌ وشَطَوْطَى: عظيمة جنبي السَّنامِ، قال الأَصمعي: هي الضخْمةُ السنامِ؛ قال الراجز يصف إِبلاً وراعِيَها:
قد طَلَّحَتْه جِلَّةٌ شَطائطُ،
فهْو لهُنَّ حابِلٌ وفارِطُ
والشَّطُّ: جانبُ النهرِ والوادي والسَّنامِ، وكلُّ جانبٍ من السنام شَطٌّ، قال أَبو النجم:
عُلِّقْتُ خَوْداً من بَناتِ الزُّطِّ،
ذاتَ جَهازٍ مَضْغَطٍ ملَطِّ،
كأَنَّ تحتَ دِرْعِها المُنْعَطِّ
شَطّاً رَمَيْت فَوْقَه بشَطِّ،
لم يَنْزُ في الرَّفعِ ولم يَنْحَطِّ
والشُّطَّانُ: موضع؛ قال كثيِّر عزَّة:
وباقي رُسُومٍ ما تزالُ كأَنَّها،
بأَصْعِدةِ الشُّطَّانِ، رَيْطٌ مُضَلَّعُ
وغَدِيرُ الأَشْطاطِ: موضعٌ بمُلْتَقَى الطريقين من عُسْفانَ للحاجّ إِلى مكة، صانها اللّه عزّ وجلّ؛ ومنه قول رسول اللّه، ثلّى اللّه عليه وسلّم، لبُرَيْدةَ الأَسلمي: أَين تركت أَهلَك بغَدِير الأَشْطاطِ؟ والشَّطْشاطُ: طائر.

##### Türkçe

**الشَّطاطُ**: uzunluk ve boyun itidali; ve denildi: endamın güzelliği.

**جاريةٌ شَطّةٌ وشاطّةٌ**: **الشَّطاطِ** ve **الشِّطاطِ**’ı (kesre ile) apaçık olan (kız); ikisi de boyda itidaldir; Hüzeli dedi ki:
وإِذْ أَنا في المَخيلةِ والشَّطاطِ

**والشَّطاطُ**: uzaklıktır. **شَطَّتْ دارُه تَشُطُّ وتَشِطُّ شَطّاً وشُطوطاً**: uzak oldu. Ve her uzak olan **شاطٌّ**dur; bundan: “Seferde **الضِّبْنةِ**’den ve **الشِّطّةِ**’nin kasvetinden sana sığınırım”; **الشِّطَّةُ** (kesre ile): mesafenin uzaklığıdır; **شَطَّتِ الدارُ**’dan (türetilmiştir), ne zaman uzak olsa.

**والشَّطَطُ**: her şeyden, ondan türetilmiş olarak, satışta yahut talepte yahut hüküm vermede yahut bunun dışındakilerde ölçüyü aşmaktır; Antara dedi ki:
شَطَّتْ مَزارَ العاشِقينَ، فأَصْبَحَت
عَسِراً عليَّ طِلابُها ابْنةُ مَخْرَمِ

(* Burada böyle rivayet edildi; hâlbuki Antara’nın muallakasında:
حَلَّتْ بأَرضِ الزَّائرين، فأَصبحت * عِسِراً عليَّ
طِلابُكِ، ابنةَ مخْرَمِ)

Yani âşıkların ziyaretgâhını aştı; böylece onu, “aştı” manasına hamlederek geçişli kıldı. Ve **ب**’nin düşürülmesiyle mansup olması da caizdir; takdiri: onların ziyaretgâhı mevkiinden uzak oldu; bu, Osman b. Cinnî’nin sözüdür; ancak o, düşen harf-i cerri **عن** yaptı; yani: âşıkların ziyaretgâhından uzaklaştı. İbn Mes‘ûd hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Onun için, benzeri gibi bir mehir vardır; ne **وَكْسَ** ne **شَطَطَ**”; yani ne eksiltme ne artırma. Aziz tenzilde: “Ve bizim sefihimiz Allah hakkında **شَطَطاً** söylerdi”; recez söyleyen dedi ki:
يَحْمُونَ أَلفاً أَن يُسامُوا شَطَطا

Ve **شَطّ في سِلْعَتِه** ve **أَشطَّ**: ölçüyü aştı ve haktan uzaklaştı. Ve **شَطَّ عليه في حُكْمِه يَشِطُّ شَطَطاً** ve **اشْتَطَّ** ve **أَشَطَّ**: hükmünde davasında haksızlık etti. Tenzilde: “**ولا تُشْطِطْ**”; ve şöyle de okundu: “**ولا تَشْطُطْ**” ve “**ولا تُشَطِّطْ**”; Arapçada “**ولا تَشْطِطْ**” da caizdir; hepsinin manası: haktan uzaklaşma; ve şu beyit okundu:
تَشُِطُّ غَداً دارُ جِيرانِنا،
ولَلدَّارُ بَعْدَ غَدٍ أَبْعَدُ

Ebû Ubeyd: **شَطَطْتُ أَشُطُّ** (şîn’i damme ile) ve **أَشْطَطْتُ**: haksızlık ettim; İbn Berî dedi ki: **أَشَطَّ** “uzaklaştırdı” manasındadır, **شَطَّ** ise “uzak oldu” manasındadır; **أَشَطَّ**’ın “uzaklaştırdı” manasında şahidi, Ahvas’ın sözü:
أَلا يا لَقَوْمِي، قد أَشَطَّتْ عَواذِلي،
ويَزْعُمْنَ أَن أَوْدَى بحَقِّيَ باطِلي

Temîm ed-Dârî hadîsinde: bir adam ona ibadetin çokluğu hakkında konuştu da dedi ki: “Görüyor musun, eğer ben zayıf bir mümin, sen güçlü bir mümin isen? Sen bana **شاطِّي**’sin; ta ki gücünü zayıflığım üzerine yükleyeyim de yapamam, böylece kopup kalırım”; Ebû Ubeyd dedi ki: bu, **الشَّطَطِ**’tandır; o da hükümde haksızlıktır; diyor ki: beni senin amelin gibi bir şeyle mükellef kılarsan, sen güçlü iken ben zayıfım; bu, benden yana senin bir haksızlığındır. Ezherî dedi ki: onun “**شاطِّي**” sözünü “bana zulmedenim” manasında yaptı; o ise saldırgandır. Ebû Zeyd ve Ebû Mâlik dedi ki: **شَطَّني فلان فهو يَشِطُّني شَطّاً وشُطوطاً**: bana ağır geldiği zaman; Ezherî dedi ki: Temîm, “**شاطِّي**” sözüyle Ebû Zeyd’in söylediği bu manayı kastetti; yani hükümde bana haksızlık eden; ve denildi: “**لشاطِّي**” sözü, **الشَّطَط**’tan olarak “bana zulmedendir”; o, haksızlık, zulüm ve haktan uzaklıktır. Ve denildi: bu, “**شَطَّني فلان يَشِطُّني شَطّاً**” sözündendir; bana ağır geldiği ve bana zulmettiği zaman. Aziz ve celîl olanın sözü: “Gerçekten o vakit **شططاً** demiş olurduk”; Ebû İshâk dedi ki: diyor ki: gerçekten o vakit haksızlık ve **شَطَطاً** söylemiş olurduk; o, masdar olarak mansuptur; mana: gerçekten o vakit **شَطَطاً** bir söz söylemiş olurduk. **والشطَطُ**: her şeyde ölçüyü aşmaktır. Denir: ona bir bedel verdim; ne **شَطَطاً** ne **وَكْساً**.

**واشتطَّ الرجل فيما يَطْلُبُ أَو فيما يحكم**: iktisat etmediği zaman. Ve **أَشَطَّ في طلبه**: ileri gitti. Ve denir: **أَشَطَّ القومُ في طَلبِنا إِشْطاطاً**: onları binekli ve yaya olarak aradıkları zaman. Ve **أَشَطَّ في المَفازةِ**: gitti.

**والشَّطُّ**: nehrin kıyısı ve yanı; çoğulu **شُطوطٌ** ve **شُطَّانٌ**; dedi ki:
وتَصَوَّحَ الوَسْمِيُّ من شُطَّانِه،
بَقْلٌ بظاهِرِهِ وبَقْلُ مِتانِه

Ve “**من شُطْآنِه**” diye de rivayet edilir; **شاطِئٍ**’in cem‘idir. Ebû Hanîfe dedi ki: **شَطُّ الوادِي**: karnına bitişik olan yamacıdır. **والشَّطُّ**: hörgücün yanı; ve denildi: yarığı; ve denildi: yarısı; her hörgücün iki **شَطَّانِ**’ı vardır; çoğulu **شُطوط**.

**وناقة شَطُوطٌ وشَطَوْطَى**: hörgücün iki yanı büyük olan (dişi deve); Asma‘î dedi ki: o, hörgücü iri olandır; recez söyleyen, develeri ve çobanını vasfederek dedi ki:
قد طَلَّحَتْه جِلَّةٌ شَطائطُ،
فهْو لهُنَّ حابِلٌ وفارِطُ

**والشَّطُّ**: nehrin, vadinin ve hörgücün yanı; ve hörgücün her yanı bir **شَطٌّ**tur; Ebû’n-Necm dedi ki:
عُلِّقْتُ خَوْداً من بَناتِ الزُّطِّ،
ذاتَ جَهازٍ مَضْغَطٍ ملَطِّ،
كأَنَّ تحتَ دِرْعِها المُنْعَطِّ
شَطّاً رَمَيْت فَوْقَه بشَطِّ،
لم يَنْزُ في الرَّفعِ ولم يَنْحَطِّ

**والشُّطَّانُ**: bir yer adıdır; Kesîr Azze dedi ki:
وباقي رُسُومٍ ما تزالُ كأَنَّها،
بأَصْعِدةِ الشُّطَّانِ، رَيْطٌ مُضَلَّعُ

**وغَدِيرُ الأَشْطاطِ**: Usfân’dan hacca gidenin Mekke’ye (giden yolunda) iki yolun birleştiği yerde bir mevki; Allah azze ve celle onu korusun; bundan, Allah’ın resulünün, Allah ona salât etsin ve selâm versin, Büreyde el-Eslemî’ye sözü: “Aileni **بغَدِير الأَشْطاطِ**’ta nerede bıraktın?”

**والشَّطْشاطُ**: bir kuştur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ط ط * * شَطَّتِ * الدار تشُطُّ بضم الشين وكسرها * شَطَّا * و * شُطُوطاً * بعُدت و * أشَطَّ * في القضية أي جار وأشد في السوم و * اشْتَطَّ * أي أبعد و * الشَّطُّ * جانب النهر و * الشَطَطُ * بفتحتين مجاوزة القدر في كل شيء وفي الحديث ﴿لها مهر مثلها لا وكس ولا شطط﴾ أي لا نقصان ولا زيادة

##### Türkçe

* ش ط ط * * **شَطَّتِ** * **الدار** تشُطُّ **بضم الشين وكسرها** * **شَطَّا** * ve * **شُطُوطاً** * uzaklaştı; ve * **أشَطَّ** * davada, yani saptı; ve pazarlıkta daha şiddetli oldu; ve * **اشْتَطَّ** * yani daha uzaklaştı; ve * **الشَّطُّ** * nehrin yanı/kenarıdır; ve * **الشَطَطُ** * iki fetha ile, her şeyde ölçüyü aşmaktır; ve hadiste: ﴿onun için, benzeri gibi bir mehir vardır; ne eksiltme ne de **شطط**﴾ yani ne noksanlık ne de fazlalık.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

شط المنزل يشط ويشط، من حد ضرب ونصر، شطا وشطوطا، الأخير بالضم: بعد، وكل بعيد: شاط، قال الشاعر:
  شط المزار بجدوى وانتهى الأمل                      فلا خيال ولا عهد ولا طـلـل وقال آخر:
  تشط غدا دار جيراننا                      وللدار بعد غد أبعد وشط عليه في حكمه، يشط، من حد ضرب فقط، شطيطا، كذا في أصول القاموس، كأمير، والصواب: شططا، محركة: جار في قضيته، كأشط واشتط. وفي الصحاح: وحكى أبو عبيد: شططت عليه، وأشططت، إذا جرت. ونقل صاحب اللسان هذا القول عن أبي عبيد، ولكنه قال:شططت أشط، بضم الشين، فجعله من حد نصر، وعبارة الجوهري مطلقة، فهو يرد على المصنف، حيث جعله من حد ضرب، فتأمل. وشط في سلعته يشط شططا، محركة، إذا جاوز القدر المحدود وتباعد عن الحق. وشط عليه في السوم يشط شطاطا: أبعد كأشط، وهذه أكثر، وعبارة الصحاح: أشط في السوم، واشتط. أبعد. قال ابن بري: أشط بمعنى أبعد، وشط بمعنى بعد، وشاهد أشط بمعنى أبعد قول الأحوص:
  ألا يا لقومي قد أشطت عواذلـي                      ويزعمن أن أودى بحقي باطلي

  قال أبو عمرو: الشطط: مجاوزة القدر في بيع أو طلب أو احتكام أو غير ذلك من كل شيء، مشتق من شطت الدار، إذا بعدت. قلت: فظهر بذلك أن الشطط مصدر لكل ما ذكر من الأفعال. وهي: شط في حكمه، وفي سلعته، وفي السوم، فتخصيص المصنف إحدى مصادرها بالشطيط، كأمير - كما في سائر النسخ - غير صواب، لأنه مخالف لنصوص الأئمة فتأمل ذلك، ومنه حديث ابن مسعود:  لها صداق كصداق نسائها، لا وكس ولا شطط  أي لا نصان ولا زيادة. وفي الكتاب العزيز:  وأنه كان يقول سفيهنا على الله شططا  . قال الراجز:
  يحمون ألفا أن يساموا شططا وقال عنترة:
  شطت مزار العاشقين فأصبحت                      عسرا علي طلابها ابنة مخرم أي جاوزت مزار العاشقين، فعداه حملا على معنى جاوزت، وفي الصحاح: وفي حديث تميم الداري:  إنك لشاطي  أي جائر علي في الحكم. قلت: ونص الحديث: أن رجلا كلمه في كثرة العبادة فقال:  أرأيت إن كنت أنا مؤمنا ضعيفا وأنت مؤمن قوي أإنك لشاطي حتى أحمل على ضعفي فلا أستطيع فأنبت  . قال أبو عبيد: هو من الشطط، وهو الجور في الحكم، يقول: إذا كلفتني مثل عملك وأنت قوي وأنا ضعيف فهو جور منك، علي. قال الأزهري: جعل قوله: شاطي بمعنى ظالمي، وهو متعد. وقال أبو زيد، وأبو مالك: شط فلانا يشطه شطا وشطوطا، إذا شق عليه وظلمه، قال الأزهري: أراد تميم بقوله: شاطي هذا المعنى الذي قاله أبو زيد. والشط: شاطئ النهر وجانبه، وقال أبو حنيفة: شط الوادي: سنده الذي يلي بطنه. ج: شطوط، وشطان، بضمهما، وأنشد الليث:
  ركوب البحر شطا بعد شط وقال غيره:
  وتصوح الوسمي من شطانه                      بقل بظاهره وبقل متانـه ويروى: من شطآنه، جمع شاطئ. ومن المجاز: الشط: جانب السنام وشقه أو نصفه، ولكل سنام شطان، وقال أبو النجم:
  علقت خودا من بنات الزط
  ذات جهاز مضغط ملط
  كأن تحت درعها المنعط
  شطا رميت فوقه بشط
  لم ينز في الرفع ولم ينحط ج شطوط، بالضم. والشط: ة، باليمامة، نقله الصاغاني. وشط عثمان: ع بالبصرة، يضاف إلى عثمان بن أبي العاص الثقفي الصاحبي رضي الله عنه، كما في العباب، وراجعت في معاجم الصحابة فوجدت من اسمه عثمان من بني ثقيف رجلين: عثمان ابن عامر بن معتب الثقفي، ذكره السهيلي، وعثمان الثقفي نزيل حمص، ولم أجد عثمان بن أبي العاص هذا، فلينظر. والشطاط، كسحاب، وكتاب. الطول وحسن القوام، قال الهذلي:
  لهوت بهن إذ ملقي مـلـيح                      وإذ أنا في المخيلة والشطاط

  أو اعتداله، عن ابن دريد، يقال: جارية شطة وشاطة بينة الشطاط والشطاط. والشطاط، بالفتح: البعد، كالشطة، بالكسر، ومنه الحديث:  اللهم إني أعوذ بك من وعثاء السفر، وكآبة الشطة وسوء المنقلب  أي بعد المسافة. والشطاط أيضا: كسار الآجر. ويقال: رجل شاط بين الشطاط والشطاطة، بفتحهما. والشطاط، بالكسر، وهو: البعيد ما بين الطرفين. وشطط تشطيطا: بالغ في الشطط، أي الجور والتجاور عن الحد، وقرئ  ولا تشطط  بضم التاء وفتح الشين، وهي قراءة قتادة، وقرئ:  ولا تشطط  بضم التاء وكسر الطاء الأولى وقرأ الحسن البصري وأبو رجاء وأبو حيوة واليماني وقتادة في إحدى روايتيه، وأبو إبراهيم وابن أبي عبلة  ولا تشطط  بفتح التاء وضم الطاء الأولى، وقرأ زر بن حبيش:  ولا تشاطط  ومعنى الكل: أي لا تبعد عن الحق. وأشط في الطلب: أمعن، كما في الصحاح، ويقال: أشط القوم في طلبنا إشطاطا، إذا طلبوهم مشاة وركبانا. وأشط في المفازة: ذهب، كأنه أبعد فيها. وغدير الأشطاط: ع بملتقى الطريقين من عسفان للحاج إلى مكة، شرفها الله، ومنه الحديث:  أين تركت أهلك بغدير الأشطاط  وقال عبيد الله بن قيس الرقيات:
  سرف منزل لسلمة فالظه                      ران منا منازل فالقصيم
  فغدير الأشطاط منها محل                      فبعسفان منزل معـلـوم والشطشاط: طائر، عن ابن دريد، قال: زعموا ذلك، وليس بثبت. والشطوطى، كخجوجى، والشطوط كصبور، وعلى الأخير اقتصر الجوهري: الناقة الضخمة السنام كما في الصحاح، وهو قول الأصمعي، وقال غيره: هي العظيمة جنبي السنام، ج: شطائط، قال الراجز يصف إبلا وراعيها:
  قد طلحته جلة شطائط
  فهو لهن حابل وفارط وقال أبو حزام العكلي:
  فلا تؤمر مماءرتي وبؤلي                      فليس يبوء بخس بالشطوط وشاطه مشاطة: غالبه في الاشتطاط فشطه شطا: غلبه. ومما يستدرك عليه: شط الرجل: إذا أنعظ، نقله ابن القطاع. والمشطة، كالمشقة وزنا ومعنى، وبمعنى البعد أيضا. والشطان، كرمان: موضع قريب من المدينة المشرفة، قال كثير عزة:
  وباقي رسوم لا تزال كأنهـا                      بأصعدة الشطان ريط مضلع ويقال: هو بين الأبواء والجحفة.

##### Türkçe

**شط** ev (mesken) uzaklaştı; **يشط** ve **يشط** (çekimi), **ضرب** ve **نصر** babından; **شطا** ve **شطوطا**; sonuncusu (yani **شطوطا**) zamme ile: uzaklık. Ve her uzak olan: **شاط**. Şair dedi ki:
  **شط** ziyaretgâh (mesken) bir fayda ile, ve ümit sona erdi                      artık ne hayal var ne ahid ne de harabe izi
Ve bir başkası dedi ki:
  Yarın komşularımızın evi uzaklaşır (**تشط**)                      ve ev için öbür gün daha uzaktır
Ve hükmünde onun aleyhine **شط** eder; **يشط**; yalnız **ضرب** babından; **شطيطا**; **القاموس**’un asıllarında böyle, **أمير** gibi; ve doğrusu: **شططا**; harekeli: davasında haksızlık etti; **أشط** ve **اشتط** gibi. Ve **الصحاح**’ta: Ebû Ubeyd nakletti: **شططت** عليه, ve **أشططت**, haksızlık ettiğim zaman. **اللسان** sahibi bu sözü Ebû Ubeyd’den nakletti; fakat dedi ki: **شططت** **أشط**; şîni zamme ile; onu **نصر** babından kıldı; ve Cevherî’nin ibaresi mutlak olduğundan, musannife döner; zira onu **ضرب** babından kıldı; öyleyse düşün. Ve malında **شط** eder; **يشط** **شططا**; harekeli; ölçülü miktarı aştığı ve haktan uzaklaştığı zaman. Ve pazarlıkta onun aleyhine **شط** eder; **يشط** **شطاطا**: uzaklaştırdı; **أشط** gibi; ve bu daha çoktur. **الصحاح**’ın ibaresi: pazarlıkta **أشط** etti ve **اشتط**: uzaklaştırdı. İbn Berrî dedi ki: **أشط** “uzaklaştırdı” manasındadır; **شط** “uzak oldu” manasındadır; ve **أشط**’ın “uzaklaştırdı” manasında şahidi, Ahvas’ın sözü:
  Dikkat edin ey kavmim, kınayıcılarım uzaklaştırdı (**أشطت**)                      ve zannederler ki bâtılım hakkımı yok etti

Ebû Amr dedi ki: **الشطط**: satışta yahut istemede yahut hüküm vermede yahut bunun dışındaki her şeyden her bir şeyde ölçüyü aşmaktır; **شطت** **الدار**’dan türemiştir; ev uzaklaştığı zaman. Dedim ki: böylece ortaya çıktı ki **الشطط**, zikredilen fiillerin hepsi için mastardır. Ve onlar: hükmünde **شط** etti, malında **شط** etti, pazarlıkta **شط** etti. Öyleyse musannifin, kaynaklarından birini **الشطيط** ile tahsis etmesi, **أمير** gibi — diğer nüshalarda olduğu üzere — doğru değildir; çünkü imamların nasslarına muhaliftir; bunu düşün. Ondan, İbn Mes‘ûd hadisi:  “Onun için, kadınlarının mehirleri gibi bir mehir vardır; ne eksiltme (**وكس**) ne de **شطط**”  yani ne noksanlık ne de fazlalık. Ve Aziz Kitap’ta:  “Ve bizim sefihimiz Allah hakkında **شططا** söylerdi.”  Recez söyleyen dedi ki:
  Bin kişiyi korurlar, kendilerine **شططا** teklif edilmesin diye
Ve Antere dedi ki:
  Âşıkların ziyaretgâhı uzaklaştı (**شطت**) da sabah oldu                      onu talep etmek bana güçleşti, Mahrem’in kızı
Yani âşıkların ziyaretgâhını aştı; onu, “aştı” manasına hamlederek müteaddî kıldı. Ve **الصحاح**’ta: Temîm ed-Dârî hadîsinde:  “Şüphesiz sen **شاطي**’sin”  yani hükümde benim aleyhime haksızlık edensin. Dedim ki: hadisin nassı: bir adam ona ibadetin çokluğu hakkında konuştu da dedi ki:  “Bana söyle: eğer ben zayıf bir mümin isem ve sen güçlü bir mümin isen, sen **شاطي** misin ki beni zayıflığım üzerine yükleyesin de ben güç yetiremem, böylece kesilirim?”  Ebû Ubeyd dedi ki: o, **الشطط**’tandır; o da hükümde haksızlıktır; diyor ki: eğer beni, sen güçlü iken ben zayıf iken, senin amelin gibi bir şeye mükellef kılarsan, bu senden bana karşı haksızlıktır. Ezherî dedi ki: onun “**شاطي**” sözünü “bana zulmedensin” manasında kıldı; o müteaddîdir. Ebû Zeyd ve Ebû Mâlik dedi ki: **شط** فلانا **يشطه** **شطا** ve **شطوطا**; ona güçlük çıkardığı ve ona zulmettiği zaman. Ezherî dedi ki: Temîm, “**شاطي**” sözüyle Ebû Zeyd’in söylediği bu manayı kastetti. Ve **الشط**: nehrin kıyısı ve yanı. Ebû Hanîfe dedi ki: **شط** **الوادي**: onun, yatağına bitişik olan yamacı. Çoğulu: **شطوط** ve **شطان**; ikisi de zamme ile. Leys’i inşad etti:
  Denize binmek, kıyı (bir) kıyıdan sonra (**شطا بعد شط**)
Ve başkası dedi ki:
  Yağmur otu, iki kıyısından (**شطانه**) seslenir                      onun dış yüzünde ot ve onun iç tarafında ot
Şöyle de rivayet edilir: **من شطآنه**; **شاطئ**’in çoğulu. Mecazdan: **الشط**: hörgücün yanı ve yarığı yahut yarısıdır; her hörgücün iki **شطان**’ı vardır. Ebû’n-Necm dedi ki:
  Zutt kızlarından bir genç kızı tuttum
  Donanımlı, sıkıştırılmış, yapışık
  Sanki onun eğilmiş zırhının altında
  Bir **شط** var; üstüne bir **شط** ile atılmış
  Yükselmede kaymadı ve alçalmada inmedi
Çoğulu: **شطوط**; zamme ile. Ve **الشط**: Yemâme’de bir yer; Sâgânî nakletti. Ve **شط عثمان**: Basra’da bir yer; **العباب**’da olduğu gibi, sahâbî (Allah ondan razı olsun) Sakîfli Osman b. Ebî’l-Âs’a izafe edilir. Sahâbe mu‘cemlerinde müracaat ettim de, Sakîf’ten adı Osman olan iki adam buldum: Süheylî’nin zikrettiği Osman b. Âmir b. Mu‘teb es-Sakafî; ve Humus’ta ikamet eden Osman es-Sakafî; bu Osman b. Ebî’l-Âs’ı bulmadım; bakılsın. Ve **الشطاط**; **سحاب** ve **كتاب** gibi: boy uzunluğu ve düzgün endam. Hüzellî dedi ki:
  Onlarla oyalandım; güzel bir delikanlı iken                      ve ben hayalde ve **الشطاط**’ta iken

Yahut onun düzgünlüğü; İbn Düreyd’den. Denir: **جارية شطة** ve **شاطة**; **الشطاط** ve **الشطاط**’ı açık olan. Ve **الشطاط**; fetha ile: uzaklık; kesra ile **الشطة** gibi. Ondan hadis:  “Allah’ım, yolculuğun zorluğundan, **الشطة**’nın kederinden ve dönüş yerinin kötülüğünden sana sığınırım.”  yani mesafenin uzaklığı. Ve **الشطاط** ayrıca: tuğla kıran (kırıcı). Ve denir: **رجل شاط**; **الشطاط** ve **الشطاطة**’sı açık olan; ikisi de fetha ile. Ve **الشطاط**; kesra ile: iki uç arası uzak olan. Ve **شطط** **تشطيطا**: **الشطط**’ta mübalağa etti; yani haksızlık ve sınırdan aşırı uzaklaşma. Ve  **ولا تشطط**  diye okundu; tâ zamme ile ve şîn fetha ile; bu Katâde’nin kıraatidir. Ve  **ولا تشطط**  diye okundu; tâ zamme ile ve ilk tâ’nın kesrası ile; Hasan el-Basrî, Ebû Recâ, Ebû Hayve, Yemânî ve Katâde’nin iki rivayetinden birinde, Ebû İbrâhîm ve İbn Ebî ‘Able okudu. Ve  **ولا تشطط**  diye okundu; tâ fetha ile ve ilk tâ zamme ile; Zirr b. Hubeyş okudu:  **ولا تشاطط** . Hepsinin manası: yani haktan uzaklaşma. Ve istemede **أشط** etti: derinleştirdi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denir: kavim bizim talebimizde **أشط** etti; **إشطاطا**; onları yaya ve binekli olarak aradıkları zaman. Ve çorak yerde **أشط** etti: gitti; sanki onda uzaklaştı. Ve **غدير الأشطاط**: Asfân’dan hacca giden için Mekke’ye (Allah onu şereflendirsin) iki yolun birleştiği yerde bir yer. Ondan hadis:  “Aileni **غدير الأشطاط**’ta nerede bıraktın?”  Ubeydullah b. Kays er-Rukayyât dedi ki:
  Serif, Seleme için bir menzildir; sonra Zahران                      bizden menziller; sonra Kasîm
  Sonra ondan **غدير الأشطاط** bir konaktır                      sonra Asfân’da bilinen bir menzil
Ve **الشطشاط**: bir kuş; İbn Düreyd’den. Dedi ki: bunu iddia ettiler; fakat sabit değildir. Ve **الشطوطى**; **خجوجى** gibi; ve **الشطوط**; **صبور** gibi; Cevherî sonuncusuyla yetindi: **الصحاح**’ta olduğu üzere, hörgücü büyük deve; bu Asma‘î’nin sözüdür. Başkası dedi ki: o, hörgücün iki yanı büyük olandır. Çoğulu: **شطائط**. Recez söyleyen, develeri ve çobanını vasfederek dedi ki:
  Onu, iri **شطائط** bir sürü yordu
  O da onlar için hem gebe bırakan hem de sağan oldu
Ebû Hizâm el-‘Aklî dedi ki:
  Benim çekişmeme ve kocama dair bana emir verme                      çünkü **الشطوط** ile bir eksiklik dönmez
Ve **شاطه** **مشاطة**: **الاشتطاط**’ta onunla mücadele etti; sonra onu **شطا** ile yendi: onu yendi. Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **شط** adam: sertleştiği zaman; İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve **المشطة**: vezin ve mana bakımından **المشقة** gibi; ve uzaklık manasında da. Ve **الشطان**; **رمان** gibi: Medine-i Münevvere’ye yakın bir yer. Kesîr ‘Azze dedi ki:
  Kalan izler, sanki hâlâ                      **أصعدة الشطان**’da çizgili bir örtü gibidir
Ve denir: o, Ebvâ ile Cuhfe arasındadır.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَطَّ
شَطَّ I ,  U ( n. ac. شَطّ 1 ,  شُطُوْط 27 ),
a.  Was distant, far off, remote.

b.  ( n. ac. شَطَط 4 ,  شُطُوْط 27 ) [ 'Ala &  Fī ], Was unjust to...in.

c.  ( n. ac. شَطَط 4 ) [ Fī ], Went to extremes, went too far in; overcharged, asked too much.

شَطَّطَ
شَطَّطَ II ,
a.  see I (b) .

b.  Walked alongside of ( river ).

c.  [ coll. ], Ran on a sand-bank, ran aground ( ship ).

أَشْطَطَ
أَشْطَطَ IV ,
a.  see I (b) , ( c ).

اِشْتَطَطَ
اِشْتَطَطَ VIII ,
a.  see I (b) , ( c ).

شَطّ
شَطّ 1 , ( pl. شُطُوْط 27 ,  شُطَّاْن 35 ),
a.  Edge, bank, river-side.

شِطَّة
شِطَّة 2t ,
a.  Distance.

شَطَط
شَطَط 4 ,
a.  Superfluous, excessive; extravagant, outrageous; exaggerated.

b.  Injustice, wrong, abuse.

c.  Exaggeration; falsehood.

شَاْطِط
شَاْطِط 21 ,
a.  Distant, remote.

شَطَاْط
شَطَاْط 22 ,
a.  Tallness, beauty of stature.

b.  Remoteness, distance.

شَطَاْطَة
شَطَاْطَة 22t ,
a.  see 2t .

شِطَاْط
شِطَاْط 23 ,
a.  see 22 (a) .

##### Türkçe

شَطَّ
شَطَّ I , U ( n. ac. **شَطّ** 1 , **شُطُوْط** 27 ),
a. Uzak oldu, uzaklaştı, ırak oldu.

b. ( n. ac. **شَطَط** 4 , **شُطُوْط** 27 ) [ 'Ala & Fī ], ...-e/-de karşı haksızlık etti.

c. ( n. ac. **شَطَط** 4 ) [ Fī ], ...-de aşırılığa gitti, ...-de çok ileri gitti; fazla fiyat biçti, çok istedi.

شَطَّطَ
شَطَّطَ II ,
a. I (b)’ye bak.

b. ( nehir ) boyunca yürüdü.

c. [ coll. ], ( gemi ) bir kum seddine oturdu, karaya oturdu.

أَشْطَطَ
أَشْطَطَ IV ,
a. I (b), (c)’ye bak.

اِشْتَطَطَ
اِشْتَطَطَ VIII ,
a. I (b), (c)’ye bak.

شَطّ
**شَطّ** 1 , ( pl. **شُطُوْط** 27 , **شُطَّاْن** 35 ),
a. Kenar, kıyı, nehir kenarı.

شِطَّة
**شِطَّة** 2t ,
a. Uzaklık.

شَطَط
**شَطَط** 4 ,
a. Fazlalık, aşırılık; savurgan, aşırı, fahiş; abartılmış.

b. Haksızlık, yanlış, kötüye kullanma.

c. Abartma; yalan.

شَاْطِط
**شَاْطِط** 21 ,
a. Uzak, ırak.

شَطَاْط
**شَطَاْط** 22 ,
a. Boyluluk, endam güzelliği.

b. Uzaklık, mesafe.

شَطَاْطَة
**شَطَاْطَة** 22t ,
a. 2t’ye bak.

شِطَاْط
**شِطَاْط** 23 ,
a. 22 (a)’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

شطط
شَطَّ - يَشِطُّ (شَطَّ - يَشُطُّ) - شَطَط - شَطَطَاً
شَطَّ - يَشِطُّ (شَطَّ - يَشُطُّ) + الكائن: يبالغ ويتجاوز الحد
شَطَّ - يَشِطُّ + الكائن + عن مكان: يبالغ ويتجاوز الحد: يذهب بعيداً عن المقبول بأنه مناسب ومعتدل ومنطقي وسائد
شَطَّ - يَشِطُّ + الكائن +  في أمر: يبالغ ويتجاوز الحد فيه: يذهب بعيداً عن الحد المقبول بأنه معتدل ومنطقي وسائد وحق
ففي السكن: يبتعد عن العمران، وفي الطعم: الطعم الحارق الزائد، وفي الجدل: المبالغة بالتعصب لرأي، وهو في الحكم تجاه قضية أو مسألة: يبني ويصدر ويقول حكماً يتجاوز فيه حد الحق فيصبح باطلاً خاطئاً
شَطَط: اسم فعل " شَطَّ - يَشِطُّ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " شَطَّ - يَشِطُّ ": الحكم أو القول أو الموقع المبالغ به والبعيد عن القبول: الباطل والخاطئ وغير الصواب
شَطَطَاً: حال من " شَطَط ": بشكل فيه " شَطَط
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " المبالغة والشطط والغلو في إنفاذ الفعل أو الاهتمام بأمر" وهي:
طَغَى - يَطْغَى، فَحَشَ - يَفْحُشُ، سَرِفَ- يَسْرَفُ، وَبَلَ - يَبِلُ، غَلَا - يَغْلُوْ، شَطَّ - يَشِطُّ (شَطَّ - يَشُطُّ)
شَطَّ- يَشطُّ - يشطط - تشطط
 	﴿إذ دخلوا على داوود ففزع منهم قالوا لا تخف خصمان بغى بعضنا على بعض فاحكم بيننا بالحق ولا تشطط واهدنا إلى سواء الصراط(22)﴾ ص
شططا
 ﴿وربطنا على قلوبهم إذ قاموا فقالوا ربنا رب السماوات والأرض لن ندعو من دونه إلها لقد قلنا إذا شططا(14)﴾ الكهف ﴿وأنه كان يقول سفيهنا على الله شططا(4)﴾ الجن
مختار الصحاح
● [شطط] ش ط ط: شَطَّتِ الدار تشُطُّ بضم الشين وكسرها شَطَّا و شُطُوطاً بعُدت و أشَطَّ في القضية أي جار وأشد في السوم و اشْتَطَّ أي أبعد و الشَّطُّ جانب النهر و الشَطَطُ بفتحتين مجاوزة القدر في كل شيء وفي الحديث ﴿لها مهر مثلها لا وكس ولا شطط﴾ أي لا نقصان ولا زيادة
الراغب
شطط
- الشطط: الإفراط في البعد. يقال: شطت الدار، وأشط، يقال في المكان، وفي الحكم، وفي السوم، قال:
- 266 - شط المزار بجدوى وانتهى الأمل *** (الشطر لابن أحمر، وهو في اللسان مادة (جدا) ؛ وديوانه ص 133 وجدوى: اسم امرأة؛ وعجزه:
[فلا خيال ولا عهد ولا طلل] )
وعبر بالشطط عن الجور. قال تعالى: }لقد قلنا إذا شططا{ [الكهف/14]، أي: قولا بعيدا عن الحق.
وشط النهر حيث يبعد عن الماء من حافته.
ملخص اللسان
1.     وشَطّ في سِلْعَتِه وأَشطَّ: جاوَزَ القَدْرَ وتباعدَ عن الحق. وشَطَّ  عليه في حُكْمِه يَشِطُّ شَطَطاً واشْتَطَّ وأَشَطَّ: جارَ في قضيَّتِه.
2.     والشَّطاطُ: البُعْدُ. شَطَّتْ دارُه تَشُطُّ وتَشِطُّ شَطّاً وشُطوطاً:  بَعُدت. وكل بَعِيدٍ شاطٌّ؛
3.     شَطَطْتُ أَشُطُّ،وأَشْطَطْتُ: جُرْت،: أَشَطَّ بمعنى أَبْعَدَ، وشَطَّ بمعنى بعُدَ؛
4.     والشَّطَطُ: مُجاوَزةُ القَدْرِ في بيع أَو طلَب أَو احتكام أَو غير ذلك  من كل شيءٍ،
5.     الشَّطاطُ: الطُّولُ واعْتِدالُ القامةِ، وقيل: حُسن القَوام
6.     والشَّطُّ: شاطِئُ النهر وجانبه
لسان العرب
● - شطط: الشَّطاطُ: الطُّولُ واعْتِدالُ القامةِ، وقيل: حُسن القَوام.  جاريةٌ شَطّةٌ وشاطّةٌ بينةُ الشَّطاطِ والشِّطاطِ، بالكسر: وهما الاعتدال في  القامة؛ قال الهذلي:  وإِذْ أَنا في المَخيلةِ والشَّطاطِ  والشَّطاطُ: البُعْدُ. شَطَّتْ دارُه تَشُطُّ وتَشِطُّ شَطّاً وشُطوطاً:  بَعُدت. وكل بَعِيدٍ شاطٌّ؛ ومنه: أَعوذ بك من الضِّبْنةِ في السفَر  وكآبةِ الشِّطّةِ؛ الشِّطَّةُ، بالكسر: بُعْد المسافةِ من شَطَّتِ الدارُ  إِذا بَعُدت.  والشَّطَطُ: مُجاوَزةُ القَدْرِ في بيع أَو طلَب أَو احتكام أَو غير ذلك  من كل شيءٍ، مشتق منه؛ قال عنترة:  شَطَّتْ مَزارَ العاشِقينَ، فأَصْبَحَت  عَسِراً عليَّ طِلابُها ابْنةُ مَخْرَمِ  (* هكذا رُوي هنا، وهو في معلقة عنترة:  حَلَّتْ بأَرضِ الزَّائرين، فأَصبحت * عِسِراً عليَّ  طِلابُكِ، ابنةَ مخْرَمِ)  أَي جاوَزَتْ مَزارَ العاشقين، فعدَّاه حملاً على معنى جاوزت، ويجوز أَن  يكون منصوباً بإِسقاط الباء تقديره بَعُدت بموضع مَزارِهم، وهو قول  عثمان بن جني إِلاَّ أَنه جعل الخافض الساقط عن، أَي شَطَّت عن مزارِ  العاشقين. وفي حديث ابن مسعود، رضي اللّه عنه: لها مَهْرُ مِثلها لا وكْسَ ولا  شَطَطَ أَي لا نُقْصان ولا زِيادةَ. وفي التنزيل العزيز: وانه كان يقول  سَفِيهُنا على اللّهِ شَطَطاً؛ قال الراجز:  يَحْمُونَ أَلفاً أَن يُسامُوا شَطَطا  وشَطّ في سِلْعَتِه وأَشطَّ: جاوَزَ القَدْرَ وتباعدَ عن الحق. وشَطَّ  عليه في حُكْمِه يَشِطُّ شَطَطاً واشْتَطَّ وأَشَطَّ: جارَ في قضيَّتِه.  وفي التنزيل: ولا تُشْطِطْ، وقرئَ: ولا تَشْطُطْ ولا تُشَطِّطْ، ويجوز في  العربية ولا تَشْطِطْ، ومعناها كلّها لا تَبْعُدْ عن الحقّ؛ وأَنشد:  تَشُِطُّ غَداً دارُ جِيرانِنا،  ولَلدَّارُ بَعْدَ غَدٍ أَبْعَدُ  أَبو عبيد: شَطَطْتُ أَشُطُّ، بضم الشين، وأَشْطَطْتُ: جُرْت: قال ابن  بري: أَشَطَّ بمعنى أَبْعَدَ، وشَطَّ بمعنى بعُدَ؛ وشاهد أََشَطَّ بمعنى  أَبعدَ قول الأَحوص:  أَلا يا لَقَوْمِي، قد أَشَطَّتْ عَواذِلي،  ويَزْعُمْنَ أَن أَوْدَى بحَقِّيَ باطِلي  وفي حديث تَميم الدَّارِيّ: أَنَّ رجلاً كلمه في كثرة العبادة فقال:  أَرأَيتَ إِن كنتُ أَنا مُؤْمِناً ضَعِيفاً وأَنت مُؤْمن قوي؟ إِنك لشاطِّي  حتى أَحْمِلَ قوَّتَك على ضَعْفِي فلا أَسْتَطِيعَ فأَنْبَتَّ؛ قال أَبو  عبيد: هو من الشَّطَطِ وهو الجَوْرُ في الحُكْم، يقول: إِذا كَلَّفْتَني  مثل عملك وأَنتَ قويّ وأَنا ضعِيفٌ فهو جَوْرٌ منك عليَّ؛ قال الأَزهري:  جعل قوله شاطِّي بمعنى ظالِمِي وهو معتدٍّ؛ قال أَبو زيد وأَبو مالك:  شَطَّني فلان فهو يَشِطُّني شَطّاً وشُطوطاً إِذا شَقَّ عليك؛ قال الأَزهري:  أَراد تميم بقوله شاطِّي هذا المعنى الذي قاله أَبو زيد أَي جائر عليَّ  في الحكم، وقيل: قولُه لشاطِّي أَي لظالِمٌ لي من الشَّطَط وهو الجورُ  والظلم والبُعْدُ عن الحق، وقيل: هو من قولهم شَطَّني فلان يَشِطُّني  شَطّاً إِذا شَقَّ عليك وظلمك. وقوله عزّ وجلّ: لقد قلنا إِذاً شططاً؛ قال  أَبو إِسحق: يقول لقد قلنا إِذاً جَوْراً وشَطَطاً، وهو منصوب على المصدر،  المعنى لقد قلنا إِذاً قَولاً شطَطاً. والشطَطُ: مجاوزةُ القدْرِ في كل  شيء. يقال: أَعطيته ثمناً لا شَطَطاً ولا وَكْساً.  واشتطَّ الرجل فيما يَطْلُبُ أَو فيما يحكم إِذا لم يَقْتَصِد. وأَشَطَّ  في طلبه: أَمْعَنَ. ويقال: أَشَطَّ القومُ في طَلبِنا إِشْطاطاً إِذا  طلبوهم رُكْباناً ومُشاةً. وأَشَطَّ في المَفازةِ: ذهب.  والشَّطُّ: شاطِئُ النهر وجانبه، والجمع شُطوطٌ وشُطَّانٌ؛ قال:  وتَصَوَّحَ الوَسْمِيُّ من شُطَّانِه،  بَقْلٌ بظاهِرِهِ وبَقْلُ مِتانِه  ويروى: من شُطْآنِه جمع شاطِئٍ. وقال أَبو حنيفة: شَطُّ الوادِي  سَنَدُه الذي يَلي بطنَه. والشَّطُّ: جانبُ السَّنامِ، وقيل شِقُّه، وقيل  نِصْفُه، ولكل سَنام شَطَّانِ، والجمع شُطوط.  وناقة شَطُوطٌ وشَطَوْطَى: عظيمة جنبي السَّنامِ، قال الأَصمعي: هي  الضخْمةُ السنامِ؛ قال الراجز يصف إِبلاً وراعِيَها:  قد طَلَّحَتْه جِلَّةٌ شَطائطُ،  فهْو لهُنَّ حابِلٌ وفارِطُ  والشَّطُّ: جانبُ النهرِ والوادي والسَّنامِ، وكلُّ جانبٍ من السنام  شَطٌّ، قال أَبو النجم:  عُلِّقْتُ خَوْداً من بَناتِ الزُّطِّ،  ذاتَ جَهازٍ مَضْغَطٍ ملَطِّ،  كأَنَّ تحتَ دِرْعِها المُنْعَطِّ  شَطّاً رَمَيْت فَوْقَه بشَطِّ،  لم يَنْزُ في الرَّفعِ ولم يَنْحَطِّ  والشُّطَّانُ: موضع؛ قال كثيِّر عزَّة:  وباقي رُسُومٍ ما تزالُ كأَنَّها،  بأَصْعِدةِ الشُّطَّانِ، رَيْطٌ مُضَلَّعُ  وغَدِيرُ الأَشْطاطِ: موضعٌ بمُلْتَقَى الطريقين من عُسْفانَ للحاجّ  إِلى مكة، صانها اللّه عزّ وجلّ؛ ومنه قول رسول اللّه، ثلّى اللّه عليه  وسلّم، لبُرَيْدةَ الأَسلمي: أَين تركت أَهلَك بغَدِير الأَشْطاطِ؟  والشَّطْشاطُ: طائر.
مقاييس اللغة:
(شط) الشين والطاء أصلان صحيحان: أحدهما البُعد. والآخر يدلُّ على المَيل.
فأما البُعد فقولهم: شطّت الدارُ، إذا بعُدت تَشُطّ  شُطوطا. والشَّطَاط: البُعد. والشَِّطاط: الطُّول؛ وهو قياسُ البُعد؛ لأنَّ أعلاه يبعُد عن الأرض.
ويقال أَشَطَّ فلانٌ في السَّوْم، إذا أَبْعَدَ وأتَى الشَّطَط، وهو مجاوزة القَدْر. قال جلَّ ثناؤه: ﴿وَلا تُشْطِطْ﴾  [ص 22]. ويقال أشطَّ القومُ في طلبِ فلانٍ، إذا أمعَنُوا و أَبعَدوا.
وأمَّا الميل فالميل في الحُكم. ويجوز أن يُنقل إلى هذا الباب الاحتجاجُ بقوله تعالى: ﴿وَلاتُشْطِطْ﴾ [ص 22]. أي لا تَمِلْ. يقال [شَطَّ، و([2])] أَشَطّ،  وهو الجور والميل في الحكم. وفي حديث تميمٍ الداريّ: "إنّك لشاطِّي حتَّى أحملَ قوّتَك على ضعفي"([3])، شاطِّي، أي جائر في الحكم عليَّ. والشَّطُّ: شَطّ السَّنام، وهو شِقُّه، ولكلِّ سَنامٍ شَطَّانِ. وإنّما سمِّيَ شطّاً لأنَّه مائل في أحد الجانبين. قال الشاعر([4]):
كأنَّ تحتَ دِرعِها المُنْعَطِّ ***  شطّاً رميتَ فوقَه بشَطِّ
وناقة شَطَوْطَى من هذا. وشَطُّ النَّهر يسمى شَطّاً لذلك، لأنَّه في الجانبين.
القاموس المحيط:
شَطَّ يَشِطُّ ويَشُطُّ شَطّاً وشُطوطاً، بالضم بَعُدَ، عليه في حُكْمِهِ يَشِطُّ شَطيطاً جارَ،كأَشَطَّ واشْتَطَّ، في سِلعَتِه شَطَطاً، محركةً جاوزَ القدر المحدود، وتباعَدَ عن الحقِّ، في السَّومِ أبعَدَ،
كأشطَّ، وهذه أكْثَرُ، فلاناً شَطّاً وشُطوطاً: شق عليه، وظَلَمَهُ. والشَّطُّ: شاطىء النَّهرِ ج: شُطوطٌ، وشُطَّانٌ، بضمِّهما، وجانب السَّنامِ، أو نِصفُهُ ج: شُطوطٌ وة باليمامة، وع بالبَصْرَةِ يُضافُ إلى عُثْمَانَ بنِ أبي العاصِ الصحابِيِّ. والشّطاطُ، كسَحابٍ وكتابٍ: الطُّولُ وحُسْنُ القَوامِ، أو اعْتِدَالُهُ، جاريةٌ شَطَّةٌ وشاطَّةٌ، والبُعْدُ كالشِّطَّةِ، بالكسر، وكُسارُ الآجُرِّ. ويقالُ: رجلٌ شاطٌّ، بَيِّنُ الشَّطاطِ والشَّطاطَةِ والشِّطَاطِ، بالكسر: وهو البعيد ما بين الطَّرَفَيْنِ. وشَطَّطَ تَشْطِيطاً: بَالَغَ في الشَّطَطِ وقُرِىء " ولا تُشَطِّطْ " وتُشْطِطْ وتَشْطُطْ، وتُشاطِطْ أي: لا تُبْعِدْ عن الحَقِّ. وأشَطَّ في الطَلَبِ: أمْعَنَ، في المفازَةِ: ذَهَبَ. وغَديرُ الأشْطَاطِ: ع. والشَّطْشاطُ: طائِرٌ. والشَّطَوْطَى، كخَجوجَى وكصَبُورٍ: الناقَةُ الضَّخْمَةُ السَّنامِ ج: شَطَائِطُ. وشاطَّهُ: غالبهُ في الاشْتِطاطِ.
تاج العروس:
ش ط ط
شَطَّ المنزِلُ يَشِطُّ ويَشُطُّ من حَدِّ ضَرَبَ ونَصَرَ شَطًّا وشُطُوطاً الأَخيرُ بالضَّمِّ : بَعُدَ وكلُّ بَعيدٍ : شَاطٌّ قالَ الشَّاعِر :
شَطَّ المَزارُ بجَدْوَى وانْتَهَى الأَمَلُ ... فلا خَيالٌ ولا عَهْدٌ ولا طَلَلُ وقالَ آخَرُ :
تَشُطُّ غَداً دارُ جِيرانِنَا ... ولَلدَّارُ بَعْدَ غَدٍ أَبْعَدُ وشَطَّ عَلَيْهِ في حُكْمِه يَشِطُّ من حدِّ ضَرَبَ فقط شَطيطاً كذا في أُصول القاموس كأميرٍ والصَّوَابُ : شَطَطاً مُحَرَّكَةً : جارَ في قَضِيَّتِه كأَشَطَّ واشْتَطَّ . وفي الصّحاح : وحَكَى أَبُو عُبَيْدٍ : شَطَطْتُ عليه وأَشْطَطْتُ إِذا جُرْتُ . ونقَلَ صَاحِب اللّسَان هذا القولَ عن أَبي عُبَيْدٍ ولكنَّه قالَ : شَطَطْتُ أَشُطُّ بضمِّ الشِّين فجعَلَهُ من حدِّ نَصَرَ وعِبَارَة الجَوْهَرِيّ مُطْلَقةٌ فهو يرُدُّ عَلَى المُصَنِّف حيثُ جَعَلَهُ من حَدِّ ضَرَبَ فتأمَّل . وشَطَّ في سِلْعَتِه يَشُطُّ شَطَطاً مُحَرَّكَةً إِذا جاوَزَ القَدْرَ المَحْدودَ وتَباعَدَ عن الحَقِّ . وشَطَّ عَلَيْهِ في السَّوْمِ يَشُطُّ شَطَاطاً : أَبعدَ كأَشَطَّ وهذه أَكثَرُ وعِبَارَة الصّحاح : أَشَطَّ في السَّوْمِ واشْتَطَّ . أَبعَدَ . قالَ ابنُ بَرِّيّ : أَشَطَّ بمَعْنَى أَبْعَدَ وشَطَّ بمَعْنَى بَعُدَ وشاهِدُ أَشَطَّ بمَعْنَى أَبْعَدَ قَوْلُ الأَحْوَصِ :
أَلاَ يا لَقَوْمِي قد أَشَطَّتْ عَوَاذِلِي ... ويَزْعُمْنَ أَنْ أَوْدَى بحَقِّيَ بَاطِلِي
قالَ أَبُو عمرٍو : الشَّطَطُ : مُجاوَزَةُ القَدْرِ في بَيْعٍ أَو طَلَبٍ أَو احْتِكامٍ أَو غيرِ ذلِكَ من كلِّ شيءٍ مُشْتَقٌّ من شَطَّتِ الدَّارُ إِذا بَعُدَت . قُلْتُ : فظهرَ بذلك أَنَّ الشَّطَطَ مصدَرٌ لكُلِّ مَا ذُكِرَ من الأَفعالِ . وهي : شَطَّ في حُكْمِه وفي سِلْعَتِه وفي السَّوْمِ فتَخْصيصُ المُصَنِّف إِحْدَى مَصادِرِها بالشَّطيطِ كأَميرٍ - كما في سائرِ النُّسَخ - غيرُ صَوابٍ لأنَّهُ مُخالِفٌ لنُصوصِ الأَئِمَّةِ فتأَمَّل ذلك ومِنْهُ حديثُ ابنِ مسْعودٍ : " لها صَدَاقٌ كصَدَاقِ نِسائِها لا وَكْسَ ولا شَطَطَ " أَي لا نٌصانَ ولا زيادَةَ . وفي الكتاب العَزيز : " وأَنَّه كانَ يَقُولُ سَفِيهُنا عَلَى اللهِ شَطَطاً " . قالَ الرَّاجِزُ :
" يَحْمُونَ أَلْفاً أَنْ يُسَامُوا شَطَطَا وقالَ عَنْتَرَةُ :
شَطَّتْ مَزارَ العَاشِقينَ فأَصْبَحَتْ ... عَسِراً عَلَيَّ طِلابُها ابنَةُ مَخْرَمِ أَي جاوَزَتْ مَزارَ العاشِقِين فعَدَّاه حمْلاً عَلَى معنى جاوَزَتْ وفي الصّحاح : وفي حَديثِ تَميمٍ الدَّارِيِّ : " إِنَّك لشَاطِّي " أَي جائِرٌ عليَّ في الحُكْمِ . قُلْتُ : ونَصُّ الحَديثِ : أَنَّ رَجُلاً كلَّمَهُ في كَثْرَةِ العبادَةِ فقال : " أَرَأَيْتَ إِنْ كنتُ أَنا مُؤْمِناً ضَعيفاً وأَنتَ مُؤْمِنٌ قَوِيٌّ أَإِنَّكَ لَشَاطِّي حتَّى أَحْمِلَ عَلَى ضَعْفِي فلا أَسْتَطيعَ فأَنْبَتَّ " . قالَ أَبُو عُبَيْدٍ : هو من الشَّطَطِ وهو الجَوْرُ في الحُكْمِ يَقُولُ : إِذا كَلَّفْتَني مثلَ عَمَلِكَ وأَنتَ قَوِيٌّ وأَنا ضَعيفٌ فهو جَوْرٌ منكَ عليَّ . قالَ الأّزْهَرِيّ : جَعَلَ قولَه : شَاطِّي بمَعْنَى ظالِمِي وهو مُتَعَدٍّ . وقالَ أَبُو زَيْدٍ وأَبو مالكٍ : شَطَّ فلاناً يَشُطُّه شَطًّا وشُطُوطاً إِذا شَقَّ عَلَيْهِ وظَلَمَهُ قالَ الأّزْهَرِيّ : أَرادَ تَميمٌ بقوله : شَاطِّي هذا المعنى الَّذي قالَهُ أَبُو زَيْدٍ . والشَّطُّ : شاطِئُ النَّهرِ وجانِبُه وقالَ أَبُو حَنِيفَةَ : شَطُّ الوادي : سَنَدُه الَّذي يَلِي بَطْنَهُ . ج : شُطُوطٌ وشُطَّانٌ بضَمِّهِما وأَنْشَدَ اللَّيْثُ :
" رُكُوبُ البَحْرِ شَطًّا بَعْدَ شَطِّ وقالَ غيْرُهُ :
وتَصَوَّحَ الوَسْمِيُّ من شُطَّانِهِ ... بَقلٌ بظاهِرِه وبَقْلٌ مِتانِهِ ويُرْوَى : من شُطْآنِه جمعُ شاطِئٍ . ومن المَجَازِ : الشَّطُّ : جانِبُ السَّنَامِ وشِقُّه أَو نِصْفُه ولكلِّ سَنامٍ شَطَّانٍ وقالَ أَبُو النَّجْمِ :
" عُلِّقَتْ خَوْداً من بَنَاتِ الزُّطِّ
" ذاتَ جَهَازٍ مِضْغَطٍ مِلَطِّ
" كأَنَّ تَحْتَ دِرْعِها المُنْعَطِّ
" شَطًّا رَمَيْتَ فَوْقَه بِشَطِّ
" لم يَنْزُ في الرَّفْعِ ولَمْ يَنْحَطِّ ج شُطُوطٌ بالضَّمِّ . والشَّطُّ : ة باليَمَامَةِ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيّ . وشَطُّ عُثْمانَ : ع بالبَصْرَةَ يُضافُ إِلَى عُثْمانَ بن أَبي العاصِ الثَّقَفيِّ الصَّاحِبيِّ رَضِيَ الله عَنْه كما في العُبَاب وراجَعْتُ في مَعاجِم الصَّحابةِ فوَجَدْتُ مَن اسْمُه عُثْمان من بَني ثَقيفٍ رَجُلَيْن : عُثْمان ابن عامر بن مُعْتب الثَّقَفيُّ ذَكَرَهُ السُّهَيْلِيُّ وعُثْمان الثَّقَفيّ نَزيل حِمْصَ ولم أَجِدْ عُثْمان بن أَبي العاص هذا فليُنْظر . والشَّطَاط كسَحابٍ وكِتابٍ . الطُّولُ وحُسْنُ القَوَامِ قالَ الهُذَلِيُّ :
لَهَوْتُ بِهِنَّ إذْ مَلْقي مَليحٌ ... وإذ أَنا في المَخيلَةِ والشَّطاطِ
أَو اعْتِدالُهُ عن ابن دُرَيْدٍ يُقَالُ : جارِيَةٌ شَطَّةٌ وشاطَّةٌ بَيِّنَةُ الشَّطاطِ والشِّطَاطِ . والشَّطَاطُ بالفَتْحِ : البُعْد كالشِّطَّةِ بالكَسْرِ ومِنْهُ الحَديثُ : " اللّهُمَّ إنّي أَعوذُ بكَ من وَعْثاءِ السَّفَرِ وكآبَةِ الشِّطَّةِ وسوء المُنْقَلَبِ " أَي بُعْدِ المَسافَةِ . والشَّطاطُ أَيْضاً : كُسارُ الآجُرِّ . ويُقَالُ : رَجُلٌ شاطٌّ بَيِّنُ الشَّطَاطِ والشَّطَاطَةِ بفَتْحِهِما . والشِّطَاطُ بالكَسْرِ وهو : البَعيدُ ما بَيْنَ الطَّرَفَيْن . وشَطَّطَ تَشْطيطاً : بالَغَ في الشَّطَطِ أَي الجَوْرِ والتَّجاوُر عن الحَدّ وقُرِئَ " ولا تُشَطِّطْ " بضَمّ التاء وفَتْح الشّين وهي قِراءةُ قَتادَة وقُرِئَ : " ولا تُشْطِطْ " بضَمِّ التّاء وكَسْرِ الطاء الأُولى وقَرَأ الحَسَن البَصْرِيُّ وأبو رَجاءٍ وأبو حَيْوَةَ واليَمانِيُّ وقَتادَةُ في إحْدَى رِوايَتَيْه وأبو إبراهيمَ وابنُ أَبي عَبْلَةَ " ولا تَشْطُطْ " بفَتْحِ التّاءِ وضمِّ الطّاء الأُولَى وقرأَ زِرُّ بنُ حُبَيْشٍ : " ولا تُشاطِطْ " ومَعْنَى الكُلِّ : أَي لا تُبْعِدْ عن الحَقِّ . وأَشَطَّ في الطَّلَبِ : أَمْعَن كما في الصحاح ويُقَالُ : أَشَطَّ القَومُ في طَلَبِنا إشْطَاطاً إِذا طَلَبوهم مُشاةً ورُكْباناً . وأَشَطَّ في المَفازَةِ : ذَهَبَ كَأَنَّهُ أَبْعَدَ فيها . وغَديرُ الأَشْطاطِ : ع بمُلْتَقَى الطَّريقَيْنِ من عُسْفانَ للحاجِّ إِلَى مَكَّةَ شَرَّفها الله ومِنْهُ الحَديثُ : " أَيْنَ تَرَكْتَ أَهْلَك بغَديرِ الأَشْطَاطِ " وقالَ عُبَيْدُ الله بنُ قَيْس الرُّقَيّاتِ :
سَرِفٌ مَنْزِلٌ لِسَلْمَةَ فالظَّهْ ... رانِ مِنّا مَنازِلٌ فالقَصيمُ
فغَديرُ الأَشْطَاطِ منها مَحَلٌّ ... فبعُسْفانَ مَنْزِلٌ مَعْلومُ والشَّطْشاطُ : طائرٌ عن ابنِ دُرَيْدٍ قالَ : زَعَموا ذلك وليس بثَبَتٍ . والشَّطَوْطَى كخَجَوْجَى والشَّطُوط كصَبورٍ وعلى الأخير اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيّ : الناقَةُ الضَّخْمَةُ السَّنامِ كما في الصّحاح وهو قَوْلُ الأَصْمَعِيّ وقالَ غيرُه : هي العَظيمَةُ جَنْبَي السَّنامِ ج : شَطائِطُ قالَ الرّاجِزُ يَصِفُ إبْلاً وراعِيَها :
" قد طَلَّحَتْهُ جِلَّةٌ شَطَائِطُ
" فَهْوَ لَهُنَّ حابِلٌ وفارِطُ وقالَ أَبُو حِزامٍ العُكْلِيُّ :
فلا تُؤْمِرْ مُماءَرتِي وبُؤْلي ... فلَيْسَ يَبوءُ بَخْسٌ بالشَّطُوطِ وشَاطَّهُ مُشَاطَّةً : غالَبَهُ في الاشْتِطاطِ فشَطَّهُ شَطًّا : غَلَبَه . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : شَطَّ الرَّجُلُ : إِذا أَنْعَظَ نَقَلَهُ ابنُ القَطّاعِ . والمَشَطَّةُ كالمَشَقَّةِ وَزْناً ومَعْنًى وبمَعْنَى البُعْدِ أَيْضاً . والشُّطّانُ كرُمّانٍ : مَوْضِعٌ قريبٌ من المَدينَةِ المُشَرَّفَةِ قالَ كُثَيِّرُ عَزَّةَ :
وباقي رُسومٍ لا تَزالُ كأَنَّها ... بأَصْعِدَةِ الشُّطَّانِ رَيْطٌ مُضَلَّعُ ويُقَالُ : هو بَيْنَ الأَبْواءِ والجُحْفَةِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
