# شطط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B7%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شطط

شط المنزل يشط ويشط، من حد ضرب ونصر، شطا وشطوطا، الأخير بالضم: بعد، وكل بعيد: شاط، قال الشاعر:
  شط المزار بجدوى وانتهى الأمل                      فلا خيال ولا عهد ولا طـلـل وقال آخر:
  تشط غدا دار جيراننا                      وللدار بعد غد أبعد وشط عليه في حكمه، يشط، من حد ضرب فقط، شطيطا، كذا في أصول القاموس، كأمير، والصواب: شططا، محركة: جار في قضيته، كأشط واشتط. وفي الصحاح: وحكى أبو عبيد: شططت عليه، وأشططت، إذا جرت. ونقل صاحب اللسان هذا القول عن أبي عبيد، ولكنه قال:شططت أشط، بضم الشين، فجعله من حد نصر، وعبارة الجوهري مطلقة، فهو يرد على المصنف، حيث جعله من حد ضرب، فتأمل. وشط في سلعته يشط شططا، محركة، إذا جاوز القدر المحدود وتباعد عن الحق. وشط عليه في السوم يشط شطاطا: أبعد كأشط، وهذه أكثر، وعبارة الصحاح: أشط في السوم، واشتط. أبعد. قال ابن بري: أشط بمعنى أبعد، وشط بمعنى بعد، وشاهد أشط بمعنى أبعد قول الأحوص:
  ألا يا لقومي قد أشطت عواذلـي                      ويزعمن أن أودى بحقي باطلي

  قال أبو عمرو: الشطط: مجاوزة القدر في بيع أو طلب أو احتكام أو غير ذلك من كل شيء، مشتق من شطت الدار، إذا بعدت. قلت: فظهر بذلك أن الشطط مصدر لكل ما ذكر من الأفعال. وهي: شط في حكمه، وفي سلعته، وفي السوم، فتخصيص المصنف إحدى مصادرها بالشطيط، كأمير - كما في سائر النسخ - غير صواب، لأنه مخالف لنصوص الأئمة فتأمل ذلك، ومنه حديث ابن مسعود:  لها صداق كصداق نسائها، لا وكس ولا شطط  أي لا نصان ولا زيادة. وفي الكتاب العزيز:  وأنه كان يقول سفيهنا على الله شططا  . قال الراجز:
  يحمون ألفا أن يساموا شططا وقال عنترة:
  شطت مزار العاشقين فأصبحت                      عسرا علي طلابها ابنة مخرم أي جاوزت مزار العاشقين، فعداه حملا على معنى جاوزت، وفي الصحاح: وفي حديث تميم الداري:  إنك لشاطي  أي جائر علي في الحكم. قلت: ونص الحديث: أن رجلا كلمه في كثرة العبادة فقال:  أرأيت إن كنت أنا مؤمنا ضعيفا وأنت مؤمن قوي أإنك لشاطي حتى أحمل على ضعفي فلا أستطيع فأنبت  . قال أبو عبيد: هو من الشطط، وهو الجور في الحكم، يقول: إذا كلفتني مثل عملك وأنت قوي وأنا ضعيف فهو جور منك، علي. قال الأزهري: جعل قوله: شاطي بمعنى ظالمي، وهو متعد. وقال أبو زيد، وأبو مالك: شط فلانا يشطه شطا وشطوطا، إذا شق عليه وظلمه، قال الأزهري: أراد تميم بقوله: شاطي هذا المعنى الذي قاله أبو زيد. والشط: شاطئ النهر وجانبه، وقال أبو حنيفة: شط الوادي: سنده الذي يلي بطنه. ج: شطوط، وشطان، بضمهما، وأنشد الليث:
  ركوب البحر شطا بعد شط وقال غيره:
  وتصوح الوسمي من شطانه                      بقل بظاهره وبقل متانـه ويروى: من شطآنه، جمع شاطئ. ومن المجاز: الشط: جانب السنام وشقه أو نصفه، ولكل سنام شطان، وقال أبو النجم:
  علقت خودا من بنات الزط
  ذات جهاز مضغط ملط
  كأن تحت درعها المنعط
  شطا رميت فوقه بشط
  لم ينز في الرفع ولم ينحط ج شطوط، بالضم. والشط: ة، باليمامة، نقله الصاغاني. وشط عثمان: ع بالبصرة، يضاف إلى عثمان بن أبي العاص الثقفي الصاحبي رضي الله عنه، كما في العباب، وراجعت في معاجم الصحابة فوجدت من اسمه عثمان من بني ثقيف رجلين: عثمان ابن عامر بن معتب الثقفي، ذكره السهيلي، وعثمان الثقفي نزيل حمص، ولم أجد عثمان بن أبي العاص هذا، فلينظر. والشطاط، كسحاب، وكتاب. الطول وحسن القوام، قال الهذلي:
  لهوت بهن إذ ملقي مـلـيح                      وإذ أنا في المخيلة والشطاط

  أو اعتداله، عن ابن دريد، يقال: جارية شطة وشاطة بينة الشطاط والشطاط. والشطاط، بالفتح: البعد، كالشطة، بالكسر، ومنه الحديث:  اللهم إني أعوذ بك من وعثاء السفر، وكآبة الشطة وسوء المنقلب  أي بعد المسافة. والشطاط أيضا: كسار الآجر. ويقال: رجل شاط بين الشطاط والشطاطة، بفتحهما. والشطاط، بالكسر، وهو: البعيد ما بين الطرفين. وشطط تشطيطا: بالغ في الشطط، أي الجور والتجاور عن الحد، وقرئ  ولا تشطط  بضم التاء وفتح الشين، وهي قراءة قتادة، وقرئ:  ولا تشطط  بضم التاء وكسر الطاء الأولى وقرأ الحسن البصري وأبو رجاء وأبو حيوة واليماني وقتادة في إحدى روايتيه، وأبو إبراهيم وابن أبي عبلة  ولا تشطط  بفتح التاء وضم الطاء الأولى، وقرأ زر بن حبيش:  ولا تشاطط  ومعنى الكل: أي لا تبعد عن الحق. وأشط في الطلب: أمعن، كما في الصحاح، ويقال: أشط القوم في طلبنا إشطاطا، إذا طلبوهم مشاة وركبانا. وأشط في المفازة: ذهب، كأنه أبعد فيها. وغدير الأشطاط: ع بملتقى الطريقين من عسفان للحاج إلى مكة، شرفها الله، ومنه الحديث:  أين تركت أهلك بغدير الأشطاط  وقال عبيد الله بن قيس الرقيات:
  سرف منزل لسلمة فالظه                      ران منا منازل فالقصيم
  فغدير الأشطاط منها محل                      فبعسفان منزل معـلـوم والشطشاط: طائر، عن ابن دريد، قال: زعموا ذلك، وليس بثبت. والشطوطى، كخجوجى، والشطوط كصبور، وعلى الأخير اقتصر الجوهري: الناقة الضخمة السنام كما في الصحاح، وهو قول الأصمعي، وقال غيره: هي العظيمة جنبي السنام، ج: شطائط، قال الراجز يصف إبلا وراعيها:
  قد طلحته جلة شطائط
  فهو لهن حابل وفارط وقال أبو حزام العكلي:
  فلا تؤمر مماءرتي وبؤلي                      فليس يبوء بخس بالشطوط وشاطه مشاطة: غالبه في الاشتطاط فشطه شطا: غلبه. ومما يستدرك عليه: شط الرجل: إذا أنعظ، نقله ابن القطاع. والمشطة، كالمشقة وزنا ومعنى، وبمعنى البعد أيضا. والشطان، كرمان: موضع قريب من المدينة المشرفة، قال كثير عزة:
  وباقي رسوم لا تزال كأنهـا                      بأصعدة الشطان ريط مضلع ويقال: هو بين الأبواء والجحفة.

### Türkçe

**شط** ev (mesken) uzaklaştı; **يشط** ve **يشط** (çekimi), **ضرب** ve **نصر** babından; **شطا** ve **شطوطا**; sonuncusu (yani **شطوطا**) zamme ile: uzaklık. Ve her uzak olan: **شاط**. Şair dedi ki:
  **شط** ziyaretgâh (mesken) bir fayda ile, ve ümit sona erdi                      artık ne hayal var ne ahid ne de harabe izi
Ve bir başkası dedi ki:
  Yarın komşularımızın evi uzaklaşır (**تشط**)                      ve ev için öbür gün daha uzaktır
Ve hükmünde onun aleyhine **شط** eder; **يشط**; yalnız **ضرب** babından; **شطيطا**; **القاموس**’un asıllarında böyle, **أمير** gibi; ve doğrusu: **شططا**; harekeli: davasında haksızlık etti; **أشط** ve **اشتط** gibi. Ve **الصحاح**’ta: Ebû Ubeyd nakletti: **شططت** عليه, ve **أشططت**, haksızlık ettiğim zaman. **اللسان** sahibi bu sözü Ebû Ubeyd’den nakletti; fakat dedi ki: **شططت** **أشط**; şîni zamme ile; onu **نصر** babından kıldı; ve Cevherî’nin ibaresi mutlak olduğundan, musannife döner; zira onu **ضرب** babından kıldı; öyleyse düşün. Ve malında **شط** eder; **يشط** **شططا**; harekeli; ölçülü miktarı aştığı ve haktan uzaklaştığı zaman. Ve pazarlıkta onun aleyhine **شط** eder; **يشط** **شطاطا**: uzaklaştırdı; **أشط** gibi; ve bu daha çoktur. **الصحاح**’ın ibaresi: pazarlıkta **أشط** etti ve **اشتط**: uzaklaştırdı. İbn Berrî dedi ki: **أشط** “uzaklaştırdı” manasındadır; **شط** “uzak oldu” manasındadır; ve **أشط**’ın “uzaklaştırdı” manasında şahidi, Ahvas’ın sözü:
  Dikkat edin ey kavmim, kınayıcılarım uzaklaştırdı (**أشطت**)                      ve zannederler ki bâtılım hakkımı yok etti

Ebû Amr dedi ki: **الشطط**: satışta yahut istemede yahut hüküm vermede yahut bunun dışındaki her şeyden her bir şeyde ölçüyü aşmaktır; **شطت** **الدار**’dan türemiştir; ev uzaklaştığı zaman. Dedim ki: böylece ortaya çıktı ki **الشطط**, zikredilen fiillerin hepsi için mastardır. Ve onlar: hükmünde **شط** etti, malında **شط** etti, pazarlıkta **شط** etti. Öyleyse musannifin, kaynaklarından birini **الشطيط** ile tahsis etmesi, **أمير** gibi — diğer nüshalarda olduğu üzere — doğru değildir; çünkü imamların nasslarına muhaliftir; bunu düşün. Ondan, İbn Mes‘ûd hadisi:  “Onun için, kadınlarının mehirleri gibi bir mehir vardır; ne eksiltme (**وكس**) ne de **شطط**”  yani ne noksanlık ne de fazlalık. Ve Aziz Kitap’ta:  “Ve bizim sefihimiz Allah hakkında **شططا** söylerdi.”  Recez söyleyen dedi ki:
  Bin kişiyi korurlar, kendilerine **شططا** teklif edilmesin diye
Ve Antere dedi ki:
  Âşıkların ziyaretgâhı uzaklaştı (**شطت**) da sabah oldu                      onu talep etmek bana güçleşti, Mahrem’in kızı
Yani âşıkların ziyaretgâhını aştı; onu, “aştı” manasına hamlederek müteaddî kıldı. Ve **الصحاح**’ta: Temîm ed-Dârî hadîsinde:  “Şüphesiz sen **شاطي**’sin”  yani hükümde benim aleyhime haksızlık edensin. Dedim ki: hadisin nassı: bir adam ona ibadetin çokluğu hakkında konuştu da dedi ki:  “Bana söyle: eğer ben zayıf bir mümin isem ve sen güçlü bir mümin isen, sen **شاطي** misin ki beni zayıflığım üzerine yükleyesin de ben güç yetiremem, böylece kesilirim?”  Ebû Ubeyd dedi ki: o, **الشطط**’tandır; o da hükümde haksızlıktır; diyor ki: eğer beni, sen güçlü iken ben zayıf iken, senin amelin gibi bir şeye mükellef kılarsan, bu senden bana karşı haksızlıktır. Ezherî dedi ki: onun “**شاطي**” sözünü “bana zulmedensin” manasında kıldı; o müteaddîdir. Ebû Zeyd ve Ebû Mâlik dedi ki: **شط** فلانا **يشطه** **شطا** ve **شطوطا**; ona güçlük çıkardığı ve ona zulmettiği zaman. Ezherî dedi ki: Temîm, “**شاطي**” sözüyle Ebû Zeyd’in söylediği bu manayı kastetti. Ve **الشط**: nehrin kıyısı ve yanı. Ebû Hanîfe dedi ki: **شط** **الوادي**: onun, yatağına bitişik olan yamacı. Çoğulu: **شطوط** ve **شطان**; ikisi de zamme ile. Leys’i inşad etti:
  Denize binmek, kıyı (bir) kıyıdan sonra (**شطا بعد شط**)
Ve başkası dedi ki:
  Yağmur otu, iki kıyısından (**شطانه**) seslenir                      onun dış yüzünde ot ve onun iç tarafında ot
Şöyle de rivayet edilir: **من شطآنه**; **شاطئ**’in çoğulu. Mecazdan: **الشط**: hörgücün yanı ve yarığı yahut yarısıdır; her hörgücün iki **شطان**’ı vardır. Ebû’n-Necm dedi ki:
  Zutt kızlarından bir genç kızı tuttum
  Donanımlı, sıkıştırılmış, yapışık
  Sanki onun eğilmiş zırhının altında
  Bir **شط** var; üstüne bir **شط** ile atılmış
  Yükselmede kaymadı ve alçalmada inmedi
Çoğulu: **شطوط**; zamme ile. Ve **الشط**: Yemâme’de bir yer; Sâgânî nakletti. Ve **شط عثمان**: Basra’da bir yer; **العباب**’da olduğu gibi, sahâbî (Allah ondan razı olsun) Sakîfli Osman b. Ebî’l-Âs’a izafe edilir. Sahâbe mu‘cemlerinde müracaat ettim de, Sakîf’ten adı Osman olan iki adam buldum: Süheylî’nin zikrettiği Osman b. Âmir b. Mu‘teb es-Sakafî; ve Humus’ta ikamet eden Osman es-Sakafî; bu Osman b. Ebî’l-Âs’ı bulmadım; bakılsın. Ve **الشطاط**; **سحاب** ve **كتاب** gibi: boy uzunluğu ve düzgün endam. Hüzellî dedi ki:
  Onlarla oyalandım; güzel bir delikanlı iken                      ve ben hayalde ve **الشطاط**’ta iken

Yahut onun düzgünlüğü; İbn Düreyd’den. Denir: **جارية شطة** ve **شاطة**; **الشطاط** ve **الشطاط**’ı açık olan. Ve **الشطاط**; fetha ile: uzaklık; kesra ile **الشطة** gibi. Ondan hadis:  “Allah’ım, yolculuğun zorluğundan, **الشطة**’nın kederinden ve dönüş yerinin kötülüğünden sana sığınırım.”  yani mesafenin uzaklığı. Ve **الشطاط** ayrıca: tuğla kıran (kırıcı). Ve denir: **رجل شاط**; **الشطاط** ve **الشطاطة**’sı açık olan; ikisi de fetha ile. Ve **الشطاط**; kesra ile: iki uç arası uzak olan. Ve **شطط** **تشطيطا**: **الشطط**’ta mübalağa etti; yani haksızlık ve sınırdan aşırı uzaklaşma. Ve  **ولا تشطط**  diye okundu; tâ zamme ile ve şîn fetha ile; bu Katâde’nin kıraatidir. Ve  **ولا تشطط**  diye okundu; tâ zamme ile ve ilk tâ’nın kesrası ile; Hasan el-Basrî, Ebû Recâ, Ebû Hayve, Yemânî ve Katâde’nin iki rivayetinden birinde, Ebû İbrâhîm ve İbn Ebî ‘Able okudu. Ve  **ولا تشطط**  diye okundu; tâ fetha ile ve ilk tâ zamme ile; Zirr b. Hubeyş okudu:  **ولا تشاطط** . Hepsinin manası: yani haktan uzaklaşma. Ve istemede **أشط** etti: derinleştirdi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denir: kavim bizim talebimizde **أشط** etti; **إشطاطا**; onları yaya ve binekli olarak aradıkları zaman. Ve çorak yerde **أشط** etti: gitti; sanki onda uzaklaştı. Ve **غدير الأشطاط**: Asfân’dan hacca giden için Mekke’ye (Allah onu şereflendirsin) iki yolun birleştiği yerde bir yer. Ondan hadis:  “Aileni **غدير الأشطاط**’ta nerede bıraktın?”  Ubeydullah b. Kays er-Rukayyât dedi ki:
  Serif, Seleme için bir menzildir; sonra Zahران                      bizden menziller; sonra Kasîm
  Sonra ondan **غدير الأشطاط** bir konaktır                      sonra Asfân’da bilinen bir menzil
Ve **الشطشاط**: bir kuş; İbn Düreyd’den. Dedi ki: bunu iddia ettiler; fakat sabit değildir. Ve **الشطوطى**; **خجوجى** gibi; ve **الشطوط**; **صبور** gibi; Cevherî sonuncusuyla yetindi: **الصحاح**’ta olduğu üzere, hörgücü büyük deve; bu Asma‘î’nin sözüdür. Başkası dedi ki: o, hörgücün iki yanı büyük olandır. Çoğulu: **شطائط**. Recez söyleyen, develeri ve çobanını vasfederek dedi ki:
  Onu, iri **شطائط** bir sürü yordu
  O da onlar için hem gebe bırakan hem de sağan oldu
Ebû Hizâm el-‘Aklî dedi ki:
  Benim çekişmeme ve kocama dair bana emir verme                      çünkü **الشطوط** ile bir eksiklik dönmez
Ve **شاطه** **مشاطة**: **الاشتطاط**’ta onunla mücadele etti; sonra onu **شطا** ile yendi: onu yendi. Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **شط** adam: sertleştiği zaman; İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve **المشطة**: vezin ve mana bakımından **المشقة** gibi; ve uzaklık manasında da. Ve **الشطان**; **رمان** gibi: Medine-i Münevvere’ye yakın bir yer. Kesîr ‘Azze dedi ki:
  Kalan izler, sanki hâlâ                      **أصعدة الشطان**’da çizgili bir örtü gibidir
Ve denir: o, Ebvâ ile Cuhfe arasındadır.
