# شعث — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%AB/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B9%D8%AB/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%AB.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شعث

شَعِثَ شَعَثاً وشُعوثَةً، فهو شَعِثٌ وأَشْعَثُ وشَعْثانُ، وتَشَعَّثَ: تَلَبَّد شعَرُه واغْبَرَّ، وشَعَّثْتُه أَنا تَشْعِيثاً. والشَّعِثُ: المُغْبرُّ الرأْسِ، المُنْتَتِفُ الشَّعَرِ، الحافُّ الذي لم يَدَّهِنْ.
والتَّشَعُّثُ: التَّفَرُّقُ والتَّنَكُّثُ، كما يَتَشَعَّثُ رأْسُ المِسْواك. وتَشْعِيثُ الشيءِ: تفريقهُ.
وفي حديث عمر أَنه كان يَغْتَسِلُ وهو مُحْرم، وقال: إِنَّ الماء لا يزيده إِلا شَعَثاً أَي تَفَرُّقاً، قلا يكون مُتَلَبِّداً؛ ومنه الحديث: رُبَّ أَشْعَثَ أَغْبَر ذِي طِمْرَيْنِ، لا يُؤْبه له، لو أَقْسَم على الله لأَبَرَّه. وفي حديث أَبي ذَرٍّ: أَحَلَقْتُم الشَّعَثَ؟ أَي الشَّعَر ذا الشَّعَثِ.
والشَّعَثَةُ: موضعُ الشعر الشَّعِثِ.
وخيلٌ شُعْثٌ أَي غير مُفَرْجَنَة؛ ومُفَرْجَنَةٌ: مَحْسُوسة؛ وقول ذي الرُّمة:
ما ظَلَّ، مُذْ وَجَفَتْ في كلِّ ظاهرةٍ،
بالأَشْعَثِ الوَرْدِ، إِلاَّ وَهْوَ مَهْمُومُ
عَنى بالأَشْعَثِ الوَرْدِ: الصَّفارَ، وهو شَوْك البُهْمى إِذا يَبسَ، وإِنما اهْتَمَّ، لما رأَى البُهْمَى هاجَتْ، وقد كان رَخِيَّ البالِ، وهي رَطْبةٌ، والحافرُ كلُّه شديدُ الحُبِّ للبُهْمَى، وهي ناجعةٌ فيه، وإِذا جَفَّتْ فأَسْفَتْ، تَأَذَّتِ الراعيةٌ بسَفاها. ويقال للبُهْمَى إِذا يَبِسَ سَفاه: أَشْعَثُ. قال الأَزهري: قال الأَصمعي: أَساء ذو الرمة في هذا البيت، وإِدخالُ إِلاَّ ههنا قبيح، كأَنه كره إِدخالَ تحقيق على تحقيق، ولم يُرِد ذو الرمة ما ذهب إِليه، إِنما أَراد لم يَزَلْ من مكان إِلى مكان يَسْتَقْري المَراتِعَ، إِلاَّ وهو مهموم، لأَنه رأَى المَراعيَ قد يَبِسَتْ، فما ظَلَّ ههنا ليس بتحقيق، إِنما هو كلام مجحود، فحققه بإِلاَّ.
والشَّعْثُ والشَّعَثُ: انتشارُ الأَمرِ وخَلَلُه؛ قال كعب بن مالك الأَنصاريُّ:
لَمَّ الإِلهُ به شَعْثاً، ورَمَّ به
أُمُورَ أُمَّتِه، والأَمرُ مُنْتَشِرُ
وفي الدُّعاء: لَمَّ اللهُ شَعْثَه أَي جَمَعَ ما تَفَرَّقَ منه؛ ومنه شَعَثُ الرأْسِ. وفي حديث الدعاء: أَسأَلُكَ رحمةً تَلُمُّ بها شَعَثي أَي تَجْمَعُ بها ما تَفَرَّقَ من أَمري؛ وقال النابغة:
ولَسْتَ بمُسْتَبْقٍ أَخاً، ولا تَلُمُّه
على شَعَثٍ، أَيُّ الرجالِ المُهَذَّبُ؟
قوله لا تلمُّه على شعث أَي لا تحتمله على ما فيه من زَللٍ ودَرْءٍ، فتَلُمُّه وتُصْلحه، وتَجْمَعُ ما تَشَعَّثَ من أَمره.
وفي حديث عطاء: أَنه كان يُجِيز أَن يُشَعَّثَ سَنَا الحَرَم، ما لم يُقْلَعْ من أَصله، أَي يُؤْخَذَ من فروعه المُتَفَرِّقة ما يصير به أَشْعَثَ، ولا يستأْصله. وفي الحديث: لما بلغه هِجاءُ الأَعْشَى عَلْقمةَ بنَ عُلاثة العامِريَّ نَهى أَصحابَه أَن يَرْوُوا هجاءَه، وقال: إِن أَبا سفيان شَعَّثَ مني عند قَيْصَرَ، فرَدَّ عليه علقمةُ وكَذَّبَ أَبا سفيان. يقال: شَعَّثْتُ من فلان إِذا غَضَضْتَ منه وتَنَقَّصْتَه، مِن الشَّعَث، وهو انْتشارُ الأَمر؛ ومنه حديث عثمان: حين شَعَّثَ الناسُ في الطَّعْن عليه أَي أَخَذُوا في ذَمّه، والقَدْح فيه بتَشْعِيثِ عِرْضه. وتشَعَّثَ الشيءُ: تَفَرَّقَ. وتَشَعُّثُ رأْسِ المِسْواك والوَتِدِ: تَفَرُّقُ أَجزائِه، وهو مِنه. وفي حديث عمر أَنه قال لزيد بن ثابت، لما فَرَّعَ أَمْرَ الجَدِّ مع الإِخوة في الميراث: شَعِّثْ ما كنتَ مُشَعِّثاً أَي فَرِّقْ ما كنتَ مُفَرِّقاً. ويقال: تَشَعَّثه الدَّهْرُ إِذا أَخذه.والأَشْعَثُ: الوَتِدُ، صفة غالبةٌ غَلَبَةَ الاسم، وسُمّيَ به لشَعَثِ رأْسه؛ قال:
وأَشْعَثَ في الدارِ، ذي لِمَّةٍ،
يُطيلُ الحُفُوفَ، ولا يَقْمَلُ
وشَعِثْتُ من الطَّعام: أَكَلْتُ قليلاً.
والتَّشْعيثُ: التفريق والتمييزُ، كانْشِعاب الأَنهار والأَغصان؛ قال الأَخطل:
تَذَرَّيْتَ الذَّوائبَ من قُرَيْشٍ،
وإِنْ شُعِثُوا، تَفَرَّعْتَ الشِّعابا
قال: شُعِثُوا فُرِّقُوا ومُيِّزُوا.
والتَّشْعيثُ في عَروضِ الخَفيفِ: ذَهابُ عين فاعلاتن، فيبقى فالاتن، فينقل في التقطيع إِلى مفعولن، شبهوا حذف العين ههنا بالخرم، لأَنها أَوَّلُ وَتِدٍ؛ وقيل: إِن اللام هي الساقطة، لأَنها أَقرب إِلى الآخر، وذلك أَن الحذف إِنما هو في الأَواخر، وفيما قَرُبَ منها؛ قال أَبو إِسحق: وكلا القولين جائز حَسَنٌ، إِلاّ أَن الأَقيس على ما بَلَوْنا في الأَوتاد من الخَرْم، أَن يكون عينُ فاعلاتن هي المحذوفة، وقياسُ حذف اللام أَضعفُ، لأَن الأَوتاد إِنما تحذف مِن أَوائلها أَو مِن أَواخرها؛ قال: وكذلك أَكثر الحذف في العربية، إِنما هو من الأَوائل، أَو من الأَواخر، وأَما الأَوساط، فإِن ذلك قليل فيها؛ فإِن قال قائل: فما تنكر من أَن تكون الأَلف الثانية من فاعلاتن هي المحذوفة، حتى يبقى فاعلَتُن ثم تسكن اللام حتى يبقى فاعلْتن، ثم تنقله في التقطيع إِلى مفعولن، فصار مثل فعلن في البسيط الذي كان أَصله فاعلن؟ قيل له: هذا لا يكون إِلا في الأَواخر، أَعني أَواخر الأَبيات؛ قال: وإِنما كان ذلك فيها، لأَنها موضع وقف، أَو في الأَعاريض، لأَن الأَعاريض كلها تتبع الأَواخر في التصريع؛ قال: فهذا لا يجوز، ولم يقله أَحد. قال ابن سيده: والذي أَعتقده مُخالَفةُ جميعهم، وهو الذي لا يجوز عندي غيره، أَنه حذفت أَلف فاعلاتن الأُولى، فبقي فعلاتن، وأُسكنت العين، فصار فعْلاتن، فنقل إِلى مفعولن، فإِسكان المتحرّك قد رأَيناه يجوز في حشو البيت، ولم نرَ الوتد حُذف أَوّله إِلا في أَوّل البيت، ولا آخرُه إِلا في آخر البيت، وهذا كله قول أَبي إِسحق.
والأَشْعَثُ: رجلٌ. والأَشاعِثةُ والأَشاعِثُ: منسوبون إِلى الأَشْعَث، بدل من الأَشْعَثيين، والهاء للنسب.
وشَعْثاءُ: اسم امرأَة؛ قال جرير:
أَلا طَرَقَتْ شَعْثاءُ، والليلُ دُونَها،
أَحَمَّ عِلافِيّاً، وأَبْيَضَ ماضِيَا
قال ابن الأَعرابي: وشَعْثاء اسم امرأَةِ حَسَّانَ بن ثابت. وشُعَيْث: اسم، إِما أَن يكون تصغير شَعَثٍ أَو شَعِثٍ، أَو تصغير أَشْعَثَ مُرَخَّماً؛ أَنشد سيبويه:
لَعَمْرُكَ ما أَدْري، وإِن كنتُ دارياً:
شُعَيْثُ بنُ سَهْم، أَمْ شُعْيْثُ بنُ مِنْقَرِ
ورواه بعضهم: شُعَيْبٌ، وهو تصحيف.

### Türkçe

**شَعِثَ** **شَعَثاً** ve **شُعوثَةً**; o hâlde o **شَعِثٌ** ve **أَشْعَثُ** ve **شَعْثانُ**dur.

Ve **تَشَعَّثَ**: saçı keçeleşti ve tozlandı; ve ben onu **تَشْعِيثاً** **شَعَّثْتُه**.

Ve **الشَّعِثُ**: başı tozlu olan, saçı yolunmuş olan, yağlanmamış olan kuru (kimse).

Ve **التَّشَعُّثُ**: ayrılma ve çözülme; tıpkı **المِسْواك** başının **يَتَشَعَّثُ** olması gibi. Ve bir şeyin **تَشْعِيثُ**i: onu ayırıp dağıtmaktır.

Ve Ömer’in hadîsinde: ihramlı iken yıkanırdı ve dedi ki: “Su onu ancak **شَعَثاً** artırır”; yani ayrılma (artırır), böylece keçeleşmiş olmaz; ve ondan hadîs: “Nice **أَشْعَثَ** **أَغْبَر** iki yamalı elbiseli, kendisine aldırış edilmez; Allah üzerine yemin etse, mutlaka onu doğrular.” Ve Ebû Zer’in hadîsinde: “**الشَّعَثَ**ı mı tıraş ettiniz?” yani **الشَّعَر**ı, **الشَّعَثِ** sahibi olan (saçı).

Ve **الشَّعَثَةُ**: dağınık saçın yeri.

Ve **خيلٌ شُعْثٌ**: yani **مُفَرْجَنَة** olmayan; ve **مُفَرْجَنَةٌ**: hissedilmiş (okşanmış/elle düzeltilmiş); ve Zü’r-Rumme’nin sözü:
ما ظَلَّ، مُذْ وَجَفَتْ في كلِّ ظاهرةٍ،
بالأَشْعَثِ الوَرْدِ، إِلاَّ وَهْوَ مَهْمُومُ

**بالأَشْعَثِ الوَرْدِ** ile kastetti: **الصَّفارَ**; o da **البُهْمى** dikenidir, kuruduğu zaman; ancak kaygılandı, çünkü **البُهْمى**’nın coştuğunu gördü; hâlbuki gönlü rahattı, o ise yaş iken; ve toynaklı hayvanın hepsi **البُهْمى**’yı şiddetle sever; o, onda faydalıdır; ve kuruyup savrulunca, otlayan (hayvan) onun savruntusundan eziyet görür. Ve **البُهْمى** kuruduğu zaman onun savruntusuna **سَفاه** denir: **أَشْعَثُ**. Ezherî dedi ki: Asmaî dedi ki: Zü’r-Rumme bu beyitte kötü yaptı; ve burada **إِلاَّ**’nın sokulması çirkindir; sanki bir tahkiki bir tahkik üzerine sokmayı kerih gördü; Zü’r-Rumme onun gittiği şeyi kastetmedi; ancak kastetti: otlakları araştırarak bir yerden bir yere gitmeyi sürdürdü, ancak o kaygılı idi; çünkü otlakların kuruduğunu gördü; öyleyse buradaki **ما ظَلَّ** tahkik ile değildir; ancak o, inkâr edilmiş söz (nefy)dür; onu **إِلاَّ** ile tahkik etti.

Ve **الشَّعْثُ** ve **الشَّعَثُ**: işin yayılması ve gedikliği; Ka‘b b. Mâlik el-Ensârî dedi ki:
لَمَّ الإِلهُ به شَعْثاً، ورَمَّ به
أُمُورَ أُمَّتِه، والأَمرُ مُنْتَشِرُ

Ve duada: “Allah onun **شَعْثَه**’ini **لَمَّ** etsin”; yani ondan ayrılmış olanı toplasın; ve ondan: başın **شَعَثُ**ı. Ve dua hadîsinde: “Senden bir rahmet isterim; onunla **شَعَثي**’mi **تَلُمُّ** edesin”; yani işimden ayrılmış olanı onunla toplayasın; Nâbiga dedi ki:
ولَسْتَ بمُسْتَبْقٍ أَخاً، ولا تَلُمُّه
على شَعَثٍ، أَيُّ الرجالِ المُهَذَّبُ؟

Onun sözü “**لا تَلُمُّه على شَعَثٍ**”: yani onda bulunan sürçme ve kusur üzerine onu yüklenip (onu) toplamazsın; böylece onu toplar ve düzeltirsin ve işinden **تَشَعَّثَ** etmiş olanı bir araya getirirsin.

Atâ’nın hadîsinde: aslı kökünden sökülmedikçe, **سَنَا الحَرَم**’ın **يُشَعَّثَ** edilmesine cevaz verirdi; yani onun dağınık dallarından, onunla **أَشْعَثَ** olacak kadar alınır; onu kökünden kazımaz. Ve hadîste: A‘şâ’nın Alkame b. Ulâse el-Âmirî’yi hicvetmesi kendisine ulaşınca, ashabına hicvini rivayet etmelerini yasakladı ve dedi ki: “Ebû Süfyân benden Kayser yanında **شَعَّثَ** etti”; bunun üzerine Alkame ona cevap verdi ve Ebû Süfyân’ı yalanladı. Denir: “Falancadan **شَعَّثْتُ**” — ondan kısmak ve onu eksiltmek (ayıplamak) istediğin zaman; **الشَّعَث**’tan (gelir); o da işin yayılmasıdır. Ve ondan Osman hadîsi: insanlar ona ta‘nda **شَعَّثَ** ettikleri zaman; yani onu zemmetmeye ve onun ırzını **تَشْعِيث** ederek onda ayıplamaya giriştiler.

Ve **تشَعَّثَ الشيءُ**: dağıldı. Ve **تَشَعُّثُ** **رأْسِ المِسْواك** ve **الوَتِدِ**: parçalarının dağılmasıdır; o, ondandır. Ve Ömer hadîsinde: Zeyd b. Sâbit’e dedi; mirasta kardeşlerle birlikte dede meselesini dallandırdığı zaman: “**شَعِّثْ** ما كنتَ **مُشَعِّثاً**”; yani dağıttığın şeyi dağıt. Ve denir: “Zaman onu **تَشَعَّثَه**” — onu aldığı zaman. Ve **الأَشْعَثُ**: kazık; isim galebesiyle galip bir sıfattır; başının **شَعَثِ**i sebebiyle onunla adlandırıldı; dedi ki:
وأَشْعَثَ في الدارِ، ذي لِمَّةٍ،
يُطيلُ الحُفُوفَ، ولا يَقْمَلُ

Ve “Yemekten **شَعِثْتُ**”: az yedim.

Ve **التَّشْعيثُ**: ayırma ve temyizdir; nehirlerin ve dalların çatallanması gibi; Ahtal dedi ki:
تَذَرَّيْتَ الذَّوائبَ من قُرَيْشٍ،
وإِنْ شُعِثُوا، تَفَرَّعْتَ الشِّعابا

Dedi ki: “**شُعِثُوا**”: ayrıldılar ve temyiz edildiler.

Ve **التَّشْعيثُ** (hafîf arûzunda): **فاعلاتن**’in aynının gitmesidir; böylece **فالاتن** kalır; sonra takti‘de **مفعولن**’a nakledilir; burada aynın hazfını **الخرم**a benzettiler; çünkü o, ilk **وَتِد**dir; ve denildi: düşen **اللام**dır; çünkü o, sona daha yakındır; bu da şundandır: hazf ancak sonlarda ve onlara yakın olanlarda olur. Ebû İshak dedi ki: iki sözün de caiz ve güzel oluşu (vardır); ancak **الأَوتاد**da **الخَرْم**dan denediğimiz şeye göre daha kıyasî olan: hazfedilenin **فاعلاتن**’in aynının olmasıdır; **اللام**ın hazfi kıyası daha zayıftır; çünkü **الأَوتاد** ancak evvellerinden yahut âhirlerinden hazfedilir. Dedi ki: Arapçada hazfin çoğu da ancak evvellerden yahut âhirlerdendir; orta kısımlar ise, onda bu azdır. Eğer bir söyleyen derse: “**فاعلاتن**’in ikinci elifinin hazfedilmiş olmasından neyi inkâr edersin; ta ki **فاعلَتُن** kalsın; sonra **اللام** sükûnlandırılsın, ta ki **فاعلْتن** kalsın; sonra onu takti‘de **مفعولن**’a nakledersin; böylece basîtteki **فعلن** gibi oldu; onun aslı **فاعلن** idi?” Ona denir: Bu ancak âhirlerde olur; yani beyitlerin âhirlerinde. Dedi ki: Bu ancak onda oldu; çünkü o, vakıf yeridir; yahut **الأَعاريض**da; çünkü **الأَعاريض**ın hepsi tasrî‘de âhirlere tâbidir. Dedi ki: Bu caiz değildir; hiç kimse de bunu söylemedi. İbn Sîde dedi ki: Benim inandığım, hepsine muhalefettir; ve benim yanımda ondan başkası caiz değildir: **فاعلاتن**’in birinci elifinin hazfedildiği; böylece **فعلاتن** kaldı; ve ayn sükûnlandırıldı; böylece **فعْلاتن** oldu; sonra **مفعولن**’a nakledildi; zira harekeli olanın sükûnlandırılmasının beyit iç dolgusunda caiz olduğunu gördük; ve **الوتد**in evvelinin hazfedildiğini ancak beyitin evvelinde gördük; âhirinin (hazfini) de ancak beyitin âhirinde; ve bu bütünüyle Ebû İshak’ın sözüdür.

Ve **الأَشْعَثُ**: bir adam. Ve **الأَشاعِثةُ** ve **الأَشاعِثُ**: **الأَشْعَث**’a nisbet edilenlerdir; **الأَشْعَثيين** yerine bedeldir; ve **الهاء** nisbet içindir.

Ve **شَعْثاءُ**: bir kadının adı; Cerîr dedi ki:
أَلا طَرَقَتْ شَعْثاءُ، والليلُ دُونَها،
أَحَمَّ عِلافِيّاً، وأَبْيَضَ ماضِيَا

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **شَعْثاءُ** Hassân b. Sâbit’in karısının adıdır. Ve **شُعَيْث**: bir isimdir; ya **شَعَثٍ** yahut **شَعِثٍ**in küçültmesidir; yahut **أَشْعَثَ**ın küçültmesi, ترخيمli olarak; Sîbeveyh şunu inşâd etti:
لَعَمْرُكَ ما أَدْري، وإِن كنتُ دارياً:
شُعَيْثُ بنُ سَهْم، أَمْ شُعْيْثُ بنُ مِنْقَرِ

Bazıları onu **شُعَيْبٌ** diye rivayet etti; o ise tashîftir.
