# شعث — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%AB/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B9%D8%AB/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%AB.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شعث

الشعث، محركة  ، وبالتسكين،  :انتشار الأمر  وخلله، قال كعب بن مالك الأنصاري:
  لم إلإله به شعثا ورم بـه                      أمور أمته والأمر منتشر

  الشعث بالتحريك  مصدر الأشعث، للمغبر الرأس  المنتتف الشعر الحاف الذي لم يدهن. وقد  شعث كفرح  شعثا وشعوثة، فهو شعث وأشعث وشعثان.  والتشعث: التفرق  والتنكث، كما يتشعث رأس المسواك، وهو مجاز. وتشعيث الشيء: تفريقه. قال شيخنا: وقد صرح جماعة من أرباب الاشتقاق أن هذه المادة بجميع تصاريفها تدل على التفرق فقط، واغتربه منلا علي، وأورد من كلام النهاية أحاديث دالة على التفرق، وهو عند التأمل ليس كذلك بل كلامهم ظاهر في أن هذه المادة تدل على الانتشار، وإليه يرجع معنى التفرق. التشعث والتشعيث  :الأخذ  يقال: تشعثه الدهر، إذا أخذه، وفي حديث عطاء:  أنه كان يجيز أن يشعث سنى الحرم ما لم يقلع من أصله  ، أي يؤخذ من فروعه المتفرقة ما يصير به شعثا، ولا يستأصله، وهو مجاز، وفي حديث عثمان  حين شعث الناس في الطعن عليه  أي أخذوا في ذمه والقدح فيه بتشعيث عرضه، وفي الحديث:  لم الله شعثه  أي جمع ما تفرق منه، ومنه شعث الرأس، وهو مجاز، وفي حديث الدعاء:  أسألك رحمة تلم بها شعثي  أي تجمع بها ما تفرق من أمري. التشعث، والتشعيث  :أكل القليل من الطعام  ، يقال: شعثت من الطعام، أي أكلت قليلا. التشعث  :تلبد الشعر  والتغبر، يقال: تشعث، إذا تلبد شعره واغبر، وشعثته أنا تشعيثا، وفي الحديث  رب أشعث أغبر ذي طمرين لا يؤبه به، لو أقسم على الله لأبره. من المجاز  الأشعث: الوتد  ، صفة غالبة غلبة الاسم؛ وسمى به لتشعث رأسه بالدق قال:
  وأشعث في الدار ذي لمة                      يطيل الحفوف ولا يقمل قول ذي الرمة:
  ما ظل مذ أوجفت في كل ظاهرةبالأشعث الورد إلا وهو مهموم عني بالأشعث الورد الصفار، وهو  يبيس البهمي  وإنما اهتم لما رأى البهمي هاجت، وقد كان رخى البال وهي رطبة، والحافر كله شديد الحب للبهمي، وهي ناجعة فيه، وإذا جفت فأسفت تأذت الراعية بسفاها. الأشعث:  اسم  رجل، وهو الأشعث بن قيس بن معد يكرب. وأبو هانىء: أشعث بن عبد الملك الحمراني مولى عثمان رضي الله عنه، بصري. وأشعث بن عبد الله الحراني. وأشعث بن سوار الكوفي، وهو أضعفهم، والثلاثة يروون عن الحسن البصري، رضي الله عنه.  ومنه الأشاعثة، والأشاعث  : منسوبون إلى الأشعث، بدل: من الأشعثيين، والهاء للنسب، كذا في الصحاح.  وشعث بالضم: ع  بين السوارقية وبين معدن بني سليم، ويقال: الشعث والعنيزات قرنان صغيران بين السوارقية والمعدن.  والشعيثية: ماء  لبنى نمير ببطن واد يقال له: الحريم.  وشعثان الرأس: أشعثه  ، وقد شعث، كما تقدم.  وشعث منه تشعيثا: نضح عنه وذب  عن عرضه. وفي الحديث:  لما بلغه هجاء الأعشى علقمة بن علاثة العامري نهى أصحابه أن يرووا هجاءه، وقال: إن أبا سفيان شعث مني عند قيصر، فرد عليه علقمة، وكذب أبا سفيان  يقال: شعثت من فلان، إذا غضضت منه وتنقصته، من الشعث، وهو انتشار الأمر. كذا في اللسان. شعيث  كزبير: ابن محرز  إما أن يكون تصغير شعث، أو شعث، أو تصغير أشعث مرخما. أنشد سيبويه:

  لعمرك ما أدري وإن كنت دارياشعيث ابن سهم أو شعيث ابن منقر ورواه بعضهم: شعيب، وهو تصحيف.  وابن عبد الله بن الزبير هكذا في النسخة، وفي أخرى: وابن عبد الله، وابن الزبير بزيادة الواو العاطفة بين عبد الله وبين ابن الزبير، وفي أخرى: وابن الزبيب بالباء الموحدة، والصواب فيه: شعيث بن عبد الله بن الزبيب بن ثعلبة، روى عن آبائه، وقد سبق ذكره في، ز ب ب، فراجعه.  وابن مطير  بالتصغير مع التشديد  وإبراهيم بن شعيث  شيخ لابن وهب،  محدثون  . وفاته ذكر جماعة: عمار بن شعيث، عن أبيه. وابنه أبو شعيث سعد بن عمار، روى عنه ابن صاعد. وشعيث بن عاصم بن حصين، عن أبيه، عن جده، وعنه ابنه عمران. وشعيث بن ربيع بن جشيش التيمي: صاحب مصعب بن الزبير. وشعيث بن ريان: نديم الوليد بن عبد الملك. وشعيث بن نواب: شاعر. وشعيث بن يحيى، أبو الفضل الشعيثي، عن عبد الله بن نافع المدني وسعد بن شعيث الطائي، عن المغيرة بن أبي ثور. وأبو فراس محمد بن فراس بن محمد بن عطاء بن شعيب بن خولي بن مزيد الشامي: صاحب كتاب النسب، وأبوه فراس، وجده، وجد أبيه عطاء، وأبوه شعيث، وأخواه الحسن والهيثم المذكور، حدثوا. أما  شعيث بن أبي الأشعث  وكذا شعيث بن الأحوص، فاختلف فيهما  قيل: بالباء  الموحدة، وهو قول البخاري، وصححه جماعة.  وشعثاء  : اسم  امرأة  قال جرير:
  ألا طرقت شعثاء والليل دونها                      أحم علافيا وأبيض ماضـيا وقال ابن الأعرابي: وشعثاء: اسم امرأة حسان بن ثابت.  وأبو الشعثاء: كنية جماعة  من المحدثين وغيرهم. أبو بكر  محمد بن عبد الله  ، وفي بعض النسخ عبيد اللهن  وعبد الرحمن بن حماد الشعيثيان: محدثان  ، أما الأول: فإن حديثه عندي في أول الفوائد الصحاح والغرائب لأبي سعيد الكنجر وذي، روى عنه أبو عبد الله طاهر بن محمد بن إبراهيم البغدادي، وابنه عمر بن محمد حدث، وأما الثاني فإنه روى عن ابن عون.

  وفاته: إبراهيم بن سلمة الشعيثي الذي روى عن ابن السماك. وعبد الله بن محمد الشعيثي الذي روى عن أحمد بن حفص. التشعيث: التفريق والتمييز، كانشعاب الأنهار، والأغصان. و  المشعث، كمعظم- في العروض-  أي عروض الخفيف  :ما سقط أحد متحركي وتده  الذي هو  علا  من  فاعلاتن  ولا يكون إلا في الخفيف والمجتث  كأنك أسقطت من وتده حركة في غير موضعها فتشعث الجزء  ولذا سمى ذلك بالتشعيث، وقوله: أحد متحركي وتده، يحتمل ذهاب العين وذهاب اللام، ففي الأول يبقى  فالاتن  فينقل في التقطيع إلى  مفعولن  شبهوا حذف العين هنا بالخزم؛ لأنه أول وتد، وقيل: إن اللام هي الساقطة، لأنها أقرب إلى الآخر، وذلك أن الحذف إنما هو في الأواخر وفيما قرب منها، قال أبو إسحاق: وكلا القولين جائز حسن، إلا أن الأقيس  على ما بلونا في الأوتاد من الخرم  أن يكون عين  فاعلاتن  هي المحذوفة، وقياس حذف اللام أضعف، لأن الأوتاد إنما تحذف من أوائلها أو من أواخرها، قال: وكذلك أكثر الحذف في العربية إنما هو من الأوائل أو من الأواخر، وأما الأوساط فإن ذلك قليل فيها. قال ابن سيده: والذي أعتقده مخالفة الجميع- وهو الذي لا يجوز عندي غيره- أنه حذف ألف  فاعلاتن  الأولى فبقي  فعلاتن وأسكنت العين فصار  فعلاتن  فنقل إلى  مفعولن  فإسكان المتحرك قد رأيناه يجوز في حشو البيت، ولم نر الوتد حذف أوله إلا في أول البيت، ولا آخره إلا في آخر البيت، وهذا كله قول أبي إسحاق، وقد أشار إلى هذه الأقوال شيخنا في شرحه، وأحال تفصيلها على كتب الفن، وفيما أوضحناه كفاية لمن وفقه الله تعالى.  وشعثة بن زهير  بالضم  جاهلي  وابنه كردم الذي طعن دريد بن الصمة، وله أخ اسمه كريدم، وقوله: زهير، تصحيف، وإنما هو زهرة، وهو ابن جدع بن حرام بن سعد بن عدي بن فزارة، نبه عليه الحافظ.
 ومما يستدرك عليه: الشعثة: موضع الشعر الشعث. وخيل شعث: غير مفرجنة. وتشعث رأس المسواك والوتد: تفرق أجزائه. وشعيث: بطن من بلعنبر، منهم أبو عبد الله بن المهاجر، قاله ابن الأثير.

### Türkçe

**الشعث**، harekeli olarak da, sükûn ile de: işin yayılması ve onun gedikleri/bozukluğu. Ka‘b b. Mâlik el-Ensârî dedi ki:
  “Allah’a yemin ederim, onda bir **شعثا** ve onunla birlikte bir yıpranma yoktur;
                      ümmetinin işleri ve iş yayılmıştır.”

**الشعث** (hareke ile): **الأشعث**’ın mastarıdır; başı tozlu, saçı yolunmuş, çıplak (ayakkabısız) olup yağlanmamış kimse için. “**شعث**” (Ferih gibi) **شعثا** ve **شعوثة** olarak oldu; o, **شعث** ve **أشعث** ve **شعثان**’dır. **التشعث**: dağılma ve çözülme/bozulma; misvakın başı dağılıp çözülür gibi; bu mecazdır. **تشعيث** bir şeyin: onu dağıtmaktır. Şeyhimiz dedi ki: İştikak erbabından bir cemaat, bu maddenin bütün tasrifleriyle yalnızca dağılmaya delalet ettiğini açıkça söylemiştir; bunu İbnü’l-Esîr’den uzak buldu; ve **النهاية**’nin sözünden dağılmaya delalet eden hadisler getirdi; hâlbuki dikkatle bakınca bu öyle değildir; bilakis onların sözü açıktır ki bu madde yayılmaya delalet eder; dağılmanın manası da ona döner. **التشعث** ve **التشعيث**: alma; denir ki: “**تشعثه** zaman”, yani onu aldı. Atâ’nın hadisinde: “Harem’in **سنى**’sinin, kökünden sökülmedikçe, **يشعث** edilmesini caiz görürdü”; yani onun dağınık dallarından, onunla **شعثا** olacak kadar alınır; onu kökünden kazımaz; bu mecazdır. Osman’ın hadisinde, insanlar ona ta‘n etmeye girişince: “**شعث** الناس في الطعن عليه”; yani onun zemmine ve onda ayıplamaya, onun ırzını dağıtıp parçalamak suretiyle giriştiler. Hadiste: “Allah onun **شعثه**’ini topladı”; yani ondan dağılmış olanı topladı; bundan “başın **شعث**’ı” da vardır; bu mecazdır. Dua hadisinde: “Senden bir rahmet isterim ki onunla **شعثي**’mi toplarsın”; yani işimden dağılmış olanı onunla toplarsın. **التشعث** ve **التشعيث**: yemeğin azını yemek; denir ki: “Yemekten **شعثت**”; yani az yedim. **التشعث**: saçın keçeleşmesi ve tozlanma; denir ki: “**تشعث**”, saçı keçeleşti ve tozlandı. “Ben onu **شعثته** **تشعيثا**.” Hadiste: “Nice **أشعث** **أغبر** iki yamalı elbiseli vardır ki ona aldırış edilmez; Allah üzerine yemin etse Allah onu mutlaka yerine getirir.”

Mecazdan: **الأشعث**: kazık; isim gibi galip gelen bir sıfat; dövülmekle başının dağınıklığından dolayı onunla adlandırıldı. Dedi ki:
  “Evde, saçlı bir **أشعث** (kazık) vardır;
                      sürtünmeyi uzatır da bitlenmez.”

Zü’r-Rumme’nin sözü:
  “Her açık yerde koşturduğumdan beri,
  **بالأشعث الورد** ile, o benden dolayı mahzun olmaksızın gölgede kalmadı.”

**بالأشعث الورد** ile, sarı olan **الورد** kastedilmiştir; o, **يبيس البهمي**’dir. Ancak, **البهمي**’nin coştuğunu görünce kaygılandı; hâlbuki o yaş iken gönlü rahattı. Toynaklı hayvanın tamamı **البهمي**’ye şiddetli sevgi duyar; o, onda faydalıdır; kuruyunca da ufalanıp tozunca, çoban onun tozundan eziyet görür.

**الأشعث**: bir adamın ismidir; o, el-Eş‘as b. Kays b. Ma‘dîkerib’dir. Ve Ebû Hânî’: **أشعث** b. Abdülmelik el-Humrânî, Osman’ın mevlası—Allah ondan razı olsun—Basralıdır. Ve **أشعث** b. Abdillah el-Harrânî. Ve **أشعث** b. Sevvar el-Kûfî; o, onların en zayıfıdır. Üçü de Hasan el-Basrî’den rivayet ederler—Allah ondan razı olsun. Bundan: **الأشاعثة** ve **الأشاعث**: **الأشعث**’a nisbet edilenlerdir; “**الأشعثيين**’den” yerine; **الهاء** nisbet içindir; **الصحاح**’ta böyle.

“**شعث**” (damme ile): Süvârikıyye ile Benî Süleym madeninin arasında bir yer. Ve denir ki: **الشعث** ve **العنيزات** Süvârikıyye ile maden arasında iki küçük boynuz (tepe)dir. **الشعيثية**: Benî Nümeyr’e ait bir su; “**الحريم**” denilen bir vadinin içindedir. **شعثان الرأس**: onun **أشعث**’ı; ve daha önce geçtiği üzere **شعث** olmuştur. “Ondan **شعث** etti **تشعيثا**”: ondan sıçrattı/uzaklaştırdı ve onun ırzını savundu. Hadiste: A‘şâ’nın, Alkame b. Ulâse el-Âmirî’yi hicvetmesi kendisine ulaşınca, ashabına onun hicvini rivayet etmeyi yasakladı ve dedi ki: “Ebû Süfyân, Kayser yanında benden **شعث** etti.” Bunun üzerine Alkame ona cevap verdi ve Ebû Süfyân’ı yalanladı. Denir ki: “Falandan **شعثت**”; yani onu küçülttüm ve onu eksilttim; **الشعث**’tan (yani işin yayılmasından). **اللسان**’da böyledir.

**شعيث** (Zübeyr gibi): İbn Muhrez; ya **شعث**’ın küçültmesidir, yahut **شعث**’tır, yahut **أشعث**’ın kısaltılmış (terhîm edilmiş) küçültmesidir. Sîbeveyh inşad etti:

  “Ömrüne yemin olsun, bilsem de bilmesem de,
  **شعيث** b. Sehm mi, yoksa **شعيث** b. Munkır mı?”

Bazıları onu “**شعيب**” diye rivayet etti; o, tashîftir. “İbn Abdillah b. ez-Zübeyr” bu nüshada böyledir; başka birinde: “ve İbn Abdillah, ve İbn ez-Zübeyr” Abdillah ile İbn ez-Zübeyr arasına atıf vavı ziyadesiyle; başka birinde: “ve İbn ez-Zebîb” tek noktalı **الباء** ile; bunun doğrusu: **شعيث** b. Abdillah b. ez-Zebîb b. Sa‘lebe’dir; atalarından rivayet etti; onun zikri daha önce **ز ب ب**’de geçti; ona müracaat et. Ve İbn Mutayr—küçültme ile, şeddeli—ve İbrâhîm b. **شعيث**: İbn Vehb’e şeyh; muhaddislerdir. Bir cemaatin zikrettiği vefat edenler: Ammâr b. **شعيث**, babasından. Onun oğlu Ebû **شعيث** Sa‘d b. Ammâr; ondan İbn Sâ‘id rivayet etti. Ve **شعيث** b. Âsım b. Husayn; babasından, dedesinden; ondan oğlu İmrân. Ve **شعيث** b. Rebî‘ b. Cüşeyş et-Teymî: Mus‘ab b. ez-Zübeyr’in arkadaşı. Ve **شعيث** b. Riyân: Velîd b. Abdülmelik’in nedîmi. Ve **شعيث** b. Nevâb: şair. Ve **شعيث** b. Yahyâ, Ebû’l-Fazl **الشعيثي**; Abdillah b. Nâfi‘ el-Medenî’den. Ve Sa‘d b. **شعيث** et-Tâî; Muğîre b. Ebî Sevr’den. Ve Ebû Firâs Muhammed b. Firâs b. Muhammed b. Atâ b. **شعيب** b. Hûlî b. Mezîd eş-Şâmî: neseb kitabının sahibi; babası Firâs, dedesi, babasının dedesi Atâ, babası **شعيث**, iki kardeşi Hasan ve zikredilen Heysem; rivayet ettiler. أما **شعيث بن أبي الأشعث** ve كذلك **شعيث بن الأحوص**: ikisi hakkında ihtilaf edildi; denildi ki tek noktalı **الباء** iledir; bu, Buhârî’nin sözüdür; bir cemaat bunu sahih gördü.

**شعثاء**: bir kadının ismidir. Cerîr dedi ki:
  “Şebin araya girdiği hâlde **شعثاء** gelmedi mi,
                      kızgın bir **أحم** (deve) ve keskin beyaz bir (kılıç) ile?”

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **شعثاء**: Hassân b. Sâbit’in karısının ismidir. **أبو الشعثاء**: muhaddislerden ve başkalarından bir cemaatin künyesidir. Ebû Bekir Muhammed b. Abdillah—bazı nüshalarda Ubeydullah—ve Abdurrahman b. Hammâd **الشعيثيان**: iki muhaddis. Birincisine gelince: onun hadisi benim yanımda Ebû Saîd el-Kencerî’nin **الفوائد الصحاح والغرائب**’inin başındadır; ondan Ebû Abdillah Tâhir b. Muhammed b. İbrâhîm el-Bağdâdî rivayet etti; ve oğlu Ömer b. Muhammed rivayet etti. İkincisine gelince: o, İbn Avn’dan rivayet etti.

Vefatı: İbrâhîm b. Seleme **الشعيـثي** ki İbn **السماك**’tan rivayet etti. Ve ‘Abdullâh b. Muhammed **الشعيـثي** ki Ahmed b. Hafs’tan rivayet etti. **التشعيث**: ayırma ve temyiz etme; nehirlerin ve dalların çatallanması gibi. Ve **المشعث** (tıpkı **معظم** gibi) — arûzda — yani **عروض الخفيف**: **فاعلاتن**’den, **علا** olan vetedinin iki harekelisinden birinin düşmesidir; ve ancak **الخفيف** ve **المجتث**’te olur; sanki vetedinden, yerinde olmayan bir harekeyi düşürmüşsün de cüz’ dağılmış; bu yüzden ona **التشعيث** adı verildi. Ve onun sözü: “vetedinin iki harekelisinden biri”; **العين**’in gitmesini ve **اللام**’ın gitmesini ihtimal eder; birincide **فالاتن** kalır; takti‘de **مفعولن**’a nakledilir; burada **العين**’in hazfını **الخزم**’e benzettiler; çünkü o, ilk veteddir. Ve denildi ki: düşen **اللام**’dır; çünkü o, sona daha yakındır; şu da: hazf ancak sonlarda ve onlara yakın olanlarda olur. Ebû İshâk dedi: Her iki söz de câiz, güzel; ancak, vetedlerde **الخرم**’dan tecrübe ettiğimize göre daha kıyasî olan, **فاعلاتن**’in **العين**’inin hazfedilmiş olmasıdır; **اللام**’ın hazfinin kıyası daha zayıftır; çünkü vetedler ancak başlarından yahut sonlarından hazfedilir. Dedi: Arapçada hazfin çoğu da ancak başlardan yahut sonlardandır; ortalara gelince, bu onda azdır. İbn Sîde dedi: Benim inandığım — hepsine muhalefet olarak; ve benim yanımda ondan başkası câiz olmayan — şudur: **فاعلاتن**’in birinci **ألف**’ini hazf etti; **فعلاتن** kaldı; ve **العين**’i sâkin kıldı da **فعلاتن** oldu; sonra **مفعولن**’a nakletti. Harekelinin iskânını, beytin haşvında câiz gördük; vetedin evvelinin hazfını ancak beytin evvelinde gördük; sonunun hazfını da ancak beytin sonunda gördük. Bu bütünüyle Ebû İshâk’ın sözüdür. Şeyhimiz de şerhinde bu sözlere işaret etti ve tafsilini fen kitaplarına havale etti; bizim açıkladığımızda, Allah Teâlâ’nın muvaffak kıldığı kimse için kifayet vardır. Ve **شعثة بن زهير** (zamm ile) câhiliyyedir; ve onun oğlu **كردم** ki **دريد بن الصمة**’yi mızrakladı; ve onun bir kardeşi vardır, adı **كريدم**. Ve onun sözü: **زهير**; tashîftir; ancak o **زهرة**’dir; o, **جدع** b. **حرام** b. **سعد** b. **عدي** b. **فزارة**’nin oğludur; hâfız buna dikkat çekti.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الشعثة**: dağınık saçın yeri. Ve **خيل شعث**: yelesi örülmemiş. Ve **تشعث** misvakın başı ve kazık: parçalarının ayrılıp dağılması. Ve **شعيث**: **بلعنبر**’den bir batın; onlardan Ebû ‘Abdullâh b. **المهاجر**; bunu İbnü’l-Esîr söyledi.
