# شعل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B9%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شعل

الشعل، محركة، والشعلة، بالضم: البياض في ذنب الفرس، أ والناصية في ناحية منها، وخص بعضهم به عرضها، يقال: غرة شعلاء، تأخذ إحدى العينين حتى تدخل فيها، و قد يكون في القذال، وهو في الذنب أكثر. شعل، كفرح، شعلا، وشعلة، الأخيرة شاذة، و كذلك اشعال، اشعيلالا، إذا صار ذا شعل، قال:
  وبعد انتهاض الشيب في كل جانبعلى لمتي حتى اشعأل بهيمها أراد إشعال، فحرك الألف لالتقاء الساكنين، فانقلبت همزة، لأن الألف حرف ضعيف واسع المخرج، لا يتحمل الحركة، فإذا اضطروا إلى تحريكه حركوه بأقرب الحروف إليه. ويقال: إذا كان البياض في طرف ذنب الفرس، فهو أشعل، وإن كان في وسط الذنب، فهو أصبغ، وإن كان في صدره، فهو أدعم، فإذا بلغ التحجيل إلى ركبتيه، فهو مجبب، فإن كان في يديه، فهو مقفز، وقال الأصمعي: إذا خالط البياض الذنب في أي لون كان، فذلك الشعلة، والفرس أشعل، بين الشعل، وقال غيره: شعيل، وشاعل، وهي شعلاء، وشعل فيه، كمنع، يشعل، شعلا: أمعن. وشعل النار في الحطب، يشعلها، شعلا: أجازها أبو زيد، أي ألهبها، كشعلها، تشعيلا، وأشعلها، فاشتعلت، وتشعلت، التهبت، واضطرمت، وقال اللحياني: اشتعلت النار: تأججت في الحطب. وقال مرة: نار مشعلة، ملتهبة متقدة.
 والشعلة: بالضم: ما اشتعلت فيه من الحطب، والشعلة أيضا: لهب النار، قال الأزهري: وهي شبه الجذوة، وهي قطعة خشبة تشعل فيها النار، وكذلك القبس والشهاب، ج: ككتب، هكذا في النسخ، والصواب: بضم ففتح، كالشعلول بالضم أيضا، وهو لهب النار.

  وشعلة: بلا لام: فرس قيس بن سباع، على التشبيه بإشعال النار لسرعتها. والشعيلة، كسكينة، الأولى وزنها بصحيفة، فإن السكينة ربما تشتبه بسكينة، بالكسر فتشديد الكاف المكسورة: النار المشعلة في الذبال، أو هي الفتيلة المرولة، بالدهن، فيها نار يستصبح بها، ولا يقال لها كذلك، إلا إذا اشتعلت بالنار، ج: شعيل، صوابه: شعل، بضمتين، كصحيفة وصحف، كما هو نص العباب، والتهذيب، قال لبيد:
  أصاح ترى بريقا هب وهنا                      كمصباح الشعيلة في الذبال وفي حديث عمر بن عبد العزيز: كان يسمر مع جلسائه، فكاد السراج يخمد، فقام وأصلح الشعيلة، وقال: قمت وأنا عمر، وقعدت وأنا عمر. والمشعل، كمقعد: القنديل. والمشعل، كمنبر: المصفاة، جمعهما مشاعل. والمشعل أيضا: شيء يتخذه أهل البادية من جلود، يخرز بعضها إلى بعض، كالنطع، له أربع قوائم، من خشب تشد تلك الجلود إليها فيصير كالحوض، ينبذ فيه، لأنه ليس لهم حباب، كالمشعال، والجمع المشاعل، قال:
  ونسي الدن ومشعالا يكف وقال ذو الرمة:
  أضعن مواقيت الصلوات عمدا                      وحالفن المشاعل والجـرارا وفي الحديث: أنه شق المشاعل يوم خيبر قال: هي زقاق كانوا ينتبذون فيها، وعن بعض الأعراب، أنه وجد متعلقا بأستار الكعبة يدعو، ويقول: اللهم أمتني ميتة أبي خارجة، فقيل: وكيف مات أبو خارجة? قال: أكل بذجا، وشرب مشعلا، ونام شامسا، فلقي الله شبعان، ريان، دفآن. ومن المجاز: أشعل إبله بالقطران: كثره عليها، وعمها بالهناء، ولم يطل النقب من الجرب دون غيرها من بدن البعير الأجرب. ومن المجاز: أشعل الخيل في الغارة: إذا بثها، قال:
  والخيل مشعلة في ساطع ضرم                      كأنهن جـراد أو يعـاسـيب وأشعل الإبل: فرقها، عن اللحياني، و أشعلت الغارة: تفرقت، والغارة المشعلة: المنتشرة المتفرقة، ويقال: كتيبة مشعلة، بكسر العين، إذا انتشرت، قال جرير يخاطب رجلا، قال ابن بري: والصحيح أنه للأخطل:
  عاينت مشعلة الرعال كأنهـا                      طير تغاول في شمام وكورا وأشعل السقي: أكثر الماء، عن ابن الأعرابي، وأشعلت القربة، أبو المزادة، سال ماؤها متفرقا، عن ابن عباد، و أشعلت الطعنة: خرج دمها متفرقا، عنه أيضا، وأشعلت العين، كثر دمعها، وفي العباب: دموعها.
 ومن المجاز: جراد مشعل، كمحسن: أي كثير، منتشر، متفرق، إذا انتشر وجرى في كل وجه، يقال: جاء جيش كالجراد المشعل، وهو الذي ضبطه الأزهري، و الصاغاني، وضبطه الزمخشري كمحسن ومكرم. وقال الفراء: رجل شعل: أي خفيف متوقد، ومعل مثله، قال:
  يلحن من سوق غلام شعل
  قام فنادى برواح معل وبه لقب تأبط شرا جابر بن سفيان، قال قيس بن خويلد الصاهلي:
  ويأمر بي شعل لأقتل مقتـلا                      فقلت لشعل بئسما أنت شافع

  وبنو شعل، كزفر، بطن من تميم. واشعال رأسه، اشعيلالا: انتفش شعره. ويقال: ذهبوا شعاليل بقردحمة: أي متفرقين، مثل شعارير، قال أبو وجزة.

  حتى إذا ما دنت منه سوابقها                      وللغام بعطفيه شـعـالـيل ورجل شاعل: أي ذو إشعال، مثل تامر ولابن، وليس له فعل، قال عمرو بن الإطنابة:
  ليسوا بـأنـكـاس ولا مـيل إذا                      ما الحرب شبت أشعلوا بالشاعل ومما يستدرك عليه: المشعلة: الموضع الذي تشعل فيه النار. واشتعل غضبا: هاج، على المثل، وأشعلته أنا. واشتعل الشيب في الرأس: اتقد على المثل، وأصله من اشتعال النار، ودخل في قوله: الرأس، شعر اللحية، لأنه كله من الرأس. وقولهم: جاء فلان كالحريق المشعل، بفتح العين، لأنه من أشعل النار في الحطب، أي أضرمها، وأنشد ابن بري لجرير:
  واسأل إذا حرج الخدام وأحمشت                      حرب تضرم كالحريق المشعل وأشعلت جمعه: إذا فرقته، قال أبو وجزة:
  فعاد زمان بعـد ذاك مـفـرق                      وأشعل ولي من نوى كل مشعل والشعلول، بالضم: الفرقة من الناس، وغيرهم. وشعلان: موضع، عن ابن دريد، واسم رجل. وقال ابن عباد: الشعيل، كأمير: شبه الكواكب، يكون في أسفل القدر، وأيضا الحراق. واشعل الفرس، اشعلالا: صار أشعل. ومشعل، كمنبر: واد لبني سلامان ابن مفرج، من الأزد، كذا في المفضليات.

### Türkçe

**الشعل**، harekeli; ve **الشعلة** (ötre ile): atın kuyruğunda beyazlık; yahut yelesinin bir tarafında; bazıları onu, onun enine (genişliğine) tahsis etti. Denilir: **غرة شعلاء**: gözlerden birini alır da onun içine girer; ve ensede de olabilir; o, kuyrukta daha çoktur. **شعل**, **فرح** gibi, **شعلا** ve **شعلة**; sonuncusu şâzdır; yine **اشعال** da (şâzdır), **اشعيلالا** (da böyledir); **شعل** sahibi olunca. Dedi ki:
  Ve her yanda ak saçın kalkışından sonra, perçemimin üzerine, onun karanlığında **اشعأل** oluncaya dek.
**إشعال**’ı kastetti; iki sâkinin karşılaşması sebebiyle elif’i harekeledi; böylece hemzeye döndü; çünkü elif, zayıf bir harftir, mahreci geniştir, harekeyi taşımaz; onu harekelemek zorunda kaldıklarında, ona en yakın harflerle onu harekelerler. Ve denilir: Beyazlık atın kuyruğunun ucunda olursa o **أشعل**’dır; kuyruğun ortasında olursa o **أصبغ**’dır; göğsünde olursa o **أدعم**’dır; **تحجيل** dizlerine ulaşırsa o **مجبب**’dir; ellerinde olursa o **مقفز**’dir. **الأصمعي** dedi: Beyazlık, hangi renk olursa olsun kuyruğa karışırsa, işte o **الشعلة**’dir; at **أشعل**’dır; **الشعل**’i açıkça taşıyan. Başkası dedi: **شعيل** ve **شاعل**; o **شعلاء**’dır. Ve **شعل** onda, **منع** gibi, **يشعل**، **شعلا**: derinleştirdi (iyice ilerledi). Ve **شعل** ateşi odun içinde, onu **يشعلها**، **شعلا**: Ebû Zeyd bunu câiz gördü; yani onu alevlendirdi; **شعلها** gibi, **تشعيلا**; ve **أشعلها**; böylece **فاشتعلت** ve **تشعلت**: alevlendi ve tutuştu. **اللحياني** dedi: **اشتعلت النار**: odun içinde harlandı. Bir defa da dedi: **نار مشعلة**: alevli, yanar (tutuşmuş), kor hâlinde.

Ve **الشعلة**: (ötre ile) odunun içinde onun tutuştuğu şey. Ve **الشعلة** ayrıca: ateşin alevi. **الأزهري** dedi: O, **الجذوة**’ye benzer; o, içinde ateşin tutuşturulduğu bir parça odun parçasıdır. Yine **القبس** ve **الشهاب** da böyledir. Çoğulu: **ككتب**; nüshalarda böyle; doğrusu: ötre sonra fetha ile; **الشعلول** gibi, (o da) ötre ile; o, ateşin alevidir.

Ve **شعلة**: lamsız: Kays b. Sibâ‘ın atı; sürati sebebiyle ateşin tutuşturulmasına benzetme üzere. Ve **الشعيلة**، **سكينة** gibi; birincisinin vezni **بصحيفة** üzeredir; çünkü **السكينة** bazen **سكينة** ile (kesra ile, sonra kesralı kâfın şeddelenmesiyle) karışabilir: fitillerdeki tutuşturulmuş ateş; yahut o, yağ ile ıslatılmış fitildir; içinde onunla aydınlanılan bir ateş vardır; ancak ona böyle denilmez; ancak ateşle tutuştuğu zaman (denilir). Çoğulu: **شعيل**; doğrusu: **شعل**; iki ötre ile; **صحيفة** ve **صحف** gibi; **العباب** ve **التهذيب**’in nassı böyledir. Lebîd dedi:
  Ey kardeş, görür müsün bir parıltıyı, zayıfça esip durdu;
  Fitiller içinde **الشعيلة**’nin kandili gibi.
Ve Ömer b. Abdülazîz hadîsinde: Meclis arkadaşlarıyla gece sohbeti ederdi; derken kandil neredeyse sönüyordu; kalktı ve **الشعيلة**’yi düzeltti; ve dedi: “Ben Ömer iken kalktım; ben Ömer iken oturdum.” Ve **المشعل**، **مقعد** gibi: kandil. Ve **المشعل**، **منبر** gibi: süzgeç; ikisinin çoğulu **مشاعل**. Ve **المشعل** ayrıca: bedevîlerin derilerden yaptıkları bir şey; bazılarını bazılarına dikerler; **النطع** gibi; onun dört ayağı vardır; o deriler o ayaklara bağlanır da havuz gibi olur; içinde nebîz yapılır; çünkü onların **حباب**’ları yoktur; **المشعال** gibi; çoğulu **المشاعل**. Dedi ki:
  Küpü ve bir **مشعال**’ı unuttu; o, (bunu) yeterli görür.
Ve Zû’r-Rumme dedi:
  Namaz vakitlerini kasten zayi ettiler;
  Ve **المشاعل** ve **الجرارا** ile antlaştılar.
Ve hadîste: Hayber günü **المشاعل**’ı yardı. Dedi ki: Onlar, içinde nebîz yaptıkları tulumlardı. Ve bazı bir a‘râbîden: Kâbe’nin örtülerine tutunmuş, dua ederken bulundu; ve diyordu: “Allah’ım, beni Ebû Hârice’nin ölümüyle öldür.” Denildi: “Ebû Hârice nasıl öldü?” Dedi: “**بذجا** yedi, **مشعلا** içti, güneş altında uyudu; böylece Allah’a tok, suya kanmış, ısınmış olarak kavuştu.” Mecazdan: **أشعل** develerini katranla: onu onların üzerine çoğalttı; ve onları **الهناء** ile kapladı; uyuzlu devenin bedeninin diğer yerleri değil de yalnız uyuzdan olan yarayı uzun süre delmedi. Mecazdan: **أشعل** atları baskında: onları yaydı (saçtı). Dedi ki:
  Atlar, yükselen bir alev içinde **مشعلة**;
  Sanki onlar çekirge yahut arı beyleridir.
Ve **أشعل الإبل**: onları ayırdı; **اللحياني**’den. Ve **أشعلت الغارة**: dağıldı. Ve **الغارة المشعلة**: yayılmış, dağılmış olan. Ve denilir: **كتيبة مشعلة** (aynın kesrası ile): yayıldığı zaman. Cerîr, bir adama hitap ederek dedi; İbn Berrî dedi: Doğrusu onun **الأخطل**’a ait olmasıdır:
  **مشعلة** sürüleri gördüm; sanki onlar,
  Şemâm ve Kûrâ’da birbirini kapıp götüren kuşlardır.
Ve **أشعل السقي**: suyu çoğalttı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **أشعلت القربة** (Ebû’l-Mizâde): suyu dağınık olarak aktı; İbn Abbâd’dan. Ve **أشعلت الطعنة**: kanı dağınık olarak çıktı; yine ondan. Ve **أشعلت العين**: gözyaşı çoğaldı; **العباب**’da: onun gözyaşları.

Mecazdan: **جراد مشعل**، **محسن** gibi: yani çok, yayılmış, dağılmış; yayıldığı ve her yöne aktığı zaman. Denilir: **جاء جيش كالجراد المشعل**. Bu, **الأزهري** ve **الصاغاني**’nin ضبط ettiği şeydir; **الزمخشري** onu **محسن** ve **مكرم** gibi ضبط etti. **الفراء** dedi: **رجل شعل**: yani hafif, kıvılcımlı; **معل** da onun gibidir. Dedi ki:
  **غلام شعل**’ın sevkinden (dolayı) lahn eder;
  Kalktı da **معل**’ın gidişine seslendi.
Ve bununla, “Teebbete Şerran” lakaplı Câbir b. Süfyân lakaplandı. Kays b. Huveylid es-Sâhilî dedi:
  Bana, öldürüleyim diye bir **شعل** emreder;
  Ben de **شعل**’a dedim: Ne kötü şefaatçisin sen!

Ve **بنو شعل**، **زفر** gibi: Temîm’den bir batın. Ve **اشعال** onun başı, **اشعيلالا**: saçı kabardı. Ve denilir: **ذهبوا شعاليل بقردحمة**: yani dağınık olarak; **شعارير** gibi. Ebû Vecze dedi:

  Nihayet ondan öncüleri yaklaştığında,
  Ve iki yan kıvrımında, gam için **شعاليل** (vardı).
Ve **رجل شاعل**: yani **إشعال** sahibi; **تامر** ve **لابن** gibi; onun fiili yoktur. Amr b. el-İtnâbe dedi:
  Ne korkaklardır ne de meyledenler;
  Savaş tutuştuğu zaman, **الشاعل** ile **أشعلوا**.
Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **المشعلة**: ateşin tutuşturulduğu yer. Ve **اشتعل** öfkeyle: coştu; mesel üzere; ve ben onu **أشعلته**. Ve **اشتعل الشيب في الرأس**: mesel üzere tutuştu; aslı ateşin **اشتعال**’ındandır. Ve onun sözüne: **الرأس**’a, sakalın kılı girdi; çünkü onun hepsi baştandır. Ve onların sözü: “Falan, **كالحريق المشعل** (aynın fethası ile) gibi geldi”; çünkü o, odun içinde ateşi **أشعل**’dendir; yani onu tutuşturdu. İbn Berrî, Cerîr’den şu beyti inşâd etti:
  Hizmetçiler sıkıştığında ve (öfke) kızıştığında sor;
  **كالحريق المشعل** gibi tutuşturulan bir savaş.
Ve **أشعلت** onun topluluğunu: onu ayırdığın zaman. Ebû Vecze dedi:
  Sonra o zamandan sonra bir ayrılmış olarak geri döndü;
  Ve velîmi, her **مشعل**’dan uzaklıkla **أشعل** oldu.
Ve **الشعلول** (ötre ile): insanlardan bir fırka; ve başkaları (da). Ve **شعلان**: bir yer; İbn Düreyd’den; ve bir adam adı. İbn Abbâd dedi: **الشعيل**، **أمير** gibi: yıldızlara benzer bir şey; tencerenin alt tarafında olur; ayrıca **الحراق**. Ve **اشعل** at, **اشعلالا**: **أشعل** oldu. Ve **مشعل**، **منبر** gibi: Ezd’den Selâmân b. Müferric oğullarına ait bir vadi; **المفضليات**’te böyle.
