# شع — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%B9/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: شع

باب العين والشين
عش ، شع : مستعملان
عش : أخبرنا المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَشُّ : المهزول . وقال بعضُ رجاز العرب :
تضحك مني أن رأتني عَشَّا
لبست عَصْريْ عُصُرٍ فامتشَّا
بشاشَتي وعمَلاً ففشّا
وامرأةٌ عَشَّةٌ : ضئيلة الخَلْقِ
وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ : عشَّ بدنُ الإنسان ، إذا ضَمر ونَحَل ، وأعشّهُ الله قال : والعَشُّ : الجمع والكسب .
وقال الليث : عش الرجل معروفه يَعُشُّه ، إذا أقلَّه وقال رؤبة :
حَجَّاج ما سَجْلُكَ بالمعشوشِ
قال : وسقاه سجلاً عشاً ، أي قليلاً . وأنشد :
يُسقَينَ لا عَشّاً ولا مصرَّدا
قال : وقال أبو خَيرة العدويّ : العشّةُ : الأرض الغليظة . قال : وأعششنا ، أي وقعنا في أرضٍ عشَّة . وعشَّش الخُبزُ ، إذا يبس وتكرَّج ، فهو معشِّش .
أبو عبيد عن أبي زيد : أعششتُ القوم ، إذا نزلتَ بهم على كَره حتى يتحولوا من أجلك . وأنشد للفرزدق يصف القطا :
فلو تُركتْ نامت ولكن أعشَّها
أذى من قِلاصٍ كالحنيّ المعطَّفِ
وقال أبو مالك : قال أبو الصقر : أعششتُ القوم إعشاشاً ، إذا أعجلتهم عن أمرهم .
وأعشاش : موضعٌ معروف في ديار بني تميم ، ذكره الفرزدق فقال :
عزَفت بأعشاشٍ وما كدت تعزِف
وأنكرتَ من حَدراء ما كنت تعرف
وشجرةٌ عَشَّةٌ : دقيقة الأغصان لئِيمة المنبت . وقال جرير :
فما شجراتُ عِيصكَ في قُريشٍ
بعشّات الفروعِ ولا ضواحي
وعشّشت النخلة ، إذا قلَّ سَعَفُها ودقَّ أسفلُها . قال : وعشَشتُ القميصَ إذا رقعته ، فانعشَّ .
وقال شمر : قال أبو زيد : يقال جاء بالمال من عَشِّهِ وبَشِّه ، وعَسِّه وبسِّه . أي من حيث شاء .
وقال أبو عبيدة : فرسٌ عَشُّ القوائم : دقيق القوائم .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَشعَش : العُشُّ إذا تراكبَ بعضُه على بعض .
وقال الليث : العُشّ للغراب وغيره على الشَّجر إذا كثُف وضَخُم ، ويجمع عِشَشة .
وقال ابن الفرج : قال الخليل : المعَشُّ المطلب . قال : وقال غيره : المعَسُّ : المطلب .
وقال ابن شميل : قال أبو خيرة : أرضٌ عشة : قليلة الشجر في جَلَد عَزَاز ، وليس بجبلٍ ولا رمل . وهي لينة في ذاك . قال : وعشَّه بالقضيب عشاً : ضربه ضربات .
أبو عبيد : من أمثالهم : ( ليس هذا بعشِّك فادرجي ) . يضرب مثلاً لمن يرفع نفسه فوق قدره . ونحوٌ منه : ( تلمَّسْ أعشاشك ) ، أي تلمَّس التجنِّي والعلل في ذويك . وقال أبو عبيدة لرجلٍ أتاه : ( ليس هذا بعشك فاردجي ) فقيل له : لمن يُضرَب هذا ؟ فقال : لمن يُرفع له بخيال . فقيل : ما معناه ؟ فقال : لمن يطرد .
شع : أبو العباس عن ابن الأعرابي : شعَّ القومُ إذا تفرقوا . وأنشد للأخطل :
عصابة سَبْىٍ شعَّ أن يتَقسَّما
أي تفرَّقوا حذار أن يُتَقسَّموا
قال : والشَّعُّ : العَجَلة . قال : وانشعَّ الذئب في الغنم ، وانشلَّ فيها ، وانشنَّ ، وأغار فيها واستغار ، بمعنى واحد .
عمرو عن أبيه : يقال لبيت العنكبوت الشَّعّ وحُقَّ الكَهُول .
أبو عبيد عن الأصمعي : الشَّعشع والشعشان : الطويل . وقال في موضع آخر : الشَّعشاع الحسن ، ويقال الطويل . وقال ذو الرُّمة :
إلى كلِّ مشبوح الذراعين تُتقى
به الحرب شعشاع وآخر فَدغمِ
وقال الليث : الشعشعان من كلِّ شيءٍ : الطويلُ العنق . ويقال شعشعتُ الشرابَ ، إذا مزجته بالماء . ويقال للثريدة الزُّريقاء : شعشِعها بالزيت .
وروى شمر بإسناد له حديث واثلة بن الأسقع ، أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( ثرد ثريدة ثم شعشعها ثم لبقها ثم صَعَنَبها ) قال شمر : وقال ابن المبارك : شعشعها : خلط بعضها ببعض كما يُشعشع الشراب بالماء إذا مزج به . قال : ويقول القائل للثريدة الزريقاء : شعشعها بالزيت . قال شمر : وقال بعضهم : شعشع الثريدة إذا رفع رأسها ، وكذلك صعلكها وصعنبها . قال : وروى أبو داود عن ابن شميل : شعشع الثريدة إذا أكثر سَمنَها . قال : وقال بعضهم شعشعها طوّل رأسها ، من الشعشاع ، وهو الطويل من الناس .
قلت : وروى أبو عبيد هذا الحرف في حديث واثلة : ( ثم سغسَغَها ) بالسين والغين أي رواها دسماً . وهكذا قاله ابن الأعرابي .
ويقال : شَعَّ بولَه يشُّعه ، فرَّقه ، فشع يشِعُّ إذا انتشر . وشععنا عليهم الخيل نشُعُّها .
أبو عبيدٍ عن الفراء : الشَّعَاع : المتفرق ، يقال : تطايَر القومُ شعاعاً ، إذا تفرقوا . وتطايرت العصا شعاعاً ، إذا تكسرتْ قِصَداً . وشَعاعُ السنبل : سَفاه إذا يبس
ما دام على السنبل وبَعْدَ انتشاره . وأشعَّ السُّنبلُ ، إذا اكتنزَ حَبُّه وانتشر سفاه .
ويقال : ذهبت نفسي شَعَاعاً ، إذا انتشر رأيها فلم تتجه لأمرٍ حزم .
وشَعَاع الدم : ما انتشر إذا استنَّ من خَرق الطَّعنة . وأنشد ابن السكيت :
طعنتُ ابن عبدِ القيس طعنةَ ثائرٍ
لها نَفذٌ لولا الشُّعاع أضاءها
يقول : لولا انتشار سَنَن الدم لأضاءها النفذ حتَّى تُستبان .
وقال ابن شميل : يقال سقيته لَبناً شَعاعاً أي ضَيَاحاً أُكثر ماؤه .
قلت : والشعشعة : المَزْج مأخوذ منه . وكلُّ ما مرَّ في الشعَاع فهو بفتح الشين ، وأما ضوء الشمس فهو الشعاع بضم الشين ، وجمعه شُعُعٌ وأشِعّة ، وهو ما تَرَى من ضوئها عند ذُرورِها مثل القضبان .
عمرٌ و عن أبيه قال : الشُّعشُع : الغلام الحسن الوجه الخفيف الرُّوح ، بضم الشينين .

### Türkçe

باب العين والشين
**عش** ، **شع** : ikisi de kullanımdadır.

**عش** : el-Münzirî bize Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **العَشُّ**: zayıf düşmüş (kimse). Bazı Arap recez şairi dedi ki:
Beni görünce **عَشَّا** (zayıf düşmüş) olduğumu görüp bana güler
İki **عُصُرٍ**’ün **عَصْريْ**’ini giydim de (o) yürüyüp gitti
Neşem ve bir iş (ile) derken yayıldı
Ve **امرأةٌ عَشَّةٌ**: yaratılışı ince (kadın).

Şemmer dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: İnsanın bedeni **عشَّ** eder; yani zayıflayıp incelirse. “Allah onu **أعشّهُ** etti” (yani zayıflattı). Dedi ki: ve **العَشُّ**: toplama ve kazançtır.

Leys dedi ki: Adam, iyiliğini **عش** eder, onu **يَعُشُّه**; yani onu azaltırsa. Rü’be dedi ki:
Haccâc, senin kovandaki suyun **بالمعشوشِ** değildir
Dedi ki: Ona bir kova **عشاً** içirdi; yani az. Ve okudu:
Onlara içirilir; ne **عَشّاً** ne de **مصرَّدا**
Dedi ki: Ve Ebû Hayra el-‘Adevî dedi ki: **العشّةُ**: sert (kalın) topraktır. Dedi ki: **وأعششنا**; yani **عشَّة** bir toprağa düştük. Ve ekmek **عشَّش** eder; yani kuruyup topaklanırsa; o da **معشِّش**tir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Kavmi **أعششتُ**; yani onları istemeyerek (zorla) yanına indirirsen, senin yüzünden yer değiştirinceye kadar. Ferazdak’ın, katarı vasfederken söylediği okundu:
Eğer bırakılmış olsaydı uyurdu; fakat onu **أعشَّها** etti
Bükülmüş yay gibi (olan) develerden bir eziyet

Ebû Mâlik dedi ki: Ebû’s-Sakr dedi ki: Kavmi **أعششتُ** **إعشاشاً**; yani onları işlerinden acele ettirdiysem.

Ve **أعشاش**: Benî Temîm diyarında bilinen bir yerdir; Ferazdak onu anıp dedi ki:
**بأعشاشٍ**’da yüz çevirdin; neredeyse yüz çevirmeyecektin
Ve **حَدراء**’dan, bildiğin şeyi inkâr ettin

Ve **شجرةٌ عَشَّةٌ**: dalları ince, bitiş yeri kötü (ağaç). Cerîr dedi ki:
Kureyş’te senin sık ağaçların ne
**بعشّات الفروعِ** (dalları ince)dır ne de yayvan (olanlar)

Ve hurma ağacı **عشّشت** eder; yani yaprakları azalır ve altı incelirse. Dedi ki: Gömleği **عشَشتُ**; yani onu yamadım da o da **انعشَّ** etti.

Şemmer dedi ki: Ebû Zeyd dedi ki: “Malı **من عَشِّهِ وبَشِّه ، وعَسِّه وبسِّه**’den getirdi” denir; yani dilediği yerden.

Ebû Ubeyde dedi ki: **فرسٌ عَشُّ القوائم**: bacakları ince at.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَشعَش**: **العُشُّ**’tur; bir kısmı bir kısmının üstüne binerse.

Leys dedi ki: **العُشّ** karga ve başkası için ağaç üzerindedir; sıklaşıp irileşirse; çoğulu **عِشَشة** olarak toplanır.

İbnü’l-Ferec dedi ki: Halîl dedi ki: **المعَشُّ** istenen yer/şeydir. Dedi ki: Başkası dedi ki: **المعَسُّ**: istenen yer/şeydir.

İbn Şümeyl dedi ki: Ebû Hayra dedi ki: **أرضٌ عشة**: sert, çorak bir düzlüğün içinde, ağacı az olan (yer); ne dağdır ne kum. O hâlde (bile) yumuşaktır. Dedi ki: Onu değnekle **عشاً** etti; yani onu birkaç vuruşla vurdu.

Ebû Ubeyd: Atasözlerindendir: (**ليس هذا بعشِّك فادرجي**). Kendi değerinin üstüne kendini yükselten kimseye misal olarak vurulur. Bunun benzeri: (**تلمَّسْ أعشاشك**) yani yakınlarında iftira ve illetleri araştır. Ebû Ubeyde, kendisine gelen bir adama: (**ليس هذا بعشك فاردجي**) dedi. Ona: Bu kim için vurulur? denildi. Dedi ki: Kendisine hayal ile yükseltilen kimse için. Ona: Manası nedir? denildi. Dedi ki: Kovulan kimse için.

**شع** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Kavim **شعَّ** etti; yani dağıldılar. Ahtal’dan okundu:
Esir (ganimet) bir topluluk; **شعَّ** etti ki bölüşülmesinler
Yani bölüşülmekten sakınarak dağıldılar.
Dedi ki: ve **الشَّعُّ**: acele etmektir. Dedi ki: Kurt koyunların içine **انشعَّ** etti; ve orada **انشلَّ** etti, ve **انشنَّ**; ve oraya baskın yaptı ve baskın istemiş oldu; tek manadadır.

Amr, babasından: Örümcek ağı evine **الشَّعّ** ve **حُقَّ الكَهُول** denir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الشَّعشع** ve **الشعشان**: uzun (olan). Başka bir yerde dedi ki: **الشَّعشاع** güzel (olan)dır; ve uzun denir. Zü’r-Rumme dedi ki:
Her iki kolu açık olana doğru sakınılır
Onunla savaş; biri **شعشاع** (uzun), diğeri **فَدغمِ**

Leys dedi ki: Her şeyden **الشعشعان**: boynu uzun olandır. Ve “İçeceği **شعشعتُ**” denir; yani onu su ile karıştırdım. Ve **الثريدة الزُّريقاء** (mavimsi tirid) için denir: Onu yağ ile **شعشِعها**.

Şemmer, isnadıyla Vâsile b. el-Eska‘ hadisini rivayet etti: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) (**ثرد ثريدة ثم شعشعها ثم لبقها ثم صَعَنَبها**) buyurdu. Şemmer dedi ki: İbnü’l-Mübârek dedi ki: **شعشعها**: bir kısmını bir kısmına karıştırdı; tıpkı içeceğin su ile karıştırılınca **يُشعشع** edilmesi gibi. Dedi ki: Söyleyen, **الثريدة الزريقاء** için der ki: Onu yağ ile **شعشعها**. Şemmer dedi ki: Bazıları dedi ki: **شعشع** tiridi; yani onun başını yükseltti; aynı şekilde **صعلكها** ve **صعنبها**. Dedi ki: Ebû Dâvûd, İbn Şümeyl’den rivayet etti: **شعشع** tiridi; yani onun yağını çoğalttı. Dedi ki: Bazıları dedi ki: **شعشعها**: başını uzattı; **الشعشاع**’dan (gelir); o da insanlardan uzun olandır.

Dedim ki: Ebû Ubeyd bu lafzı Vâsile hadîsinde şöyle rivayet etti: (**ثم سغسَغَها**) **بالسين والغين**; yani onu yağlı yaptı. İbnü’l-A‘râbî de böyle söyledi.

Ve denir: İdrarını **شَعَّ** etti, onu **يشُّعه**; yani onu dağıttı. Ve **شع** eder, **يشِعُّ**; yani yayılırsa. Ve onların üzerine atları **شععنا**; onu **نشُعُّها**.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **الشَّعَاع**: dağınık olan. “Kavim **شعاعاً** uçuştu” denir; yani dağıldılar. Ve değnek **شعاعاً** uçuştu; yani parça parça kırıldı. Ve **شَعاعُ السنبل**: başağın saman kırıntısıdır; kuruduğunda, başak üzerinde kaldığı sürece ve yayıldıktan sonra. Ve başak **أشعَّ** etti; yani tanesi doldu ve saman kırıntısı yayıldı.

Ve denir: Nefsim **شَعَاعاً** gitti; yani görüşü yayıldı da sağlam bir işte yönelmedi.

Ve **شَعَاع الدم**: kanın, yaranın yırtığından fışkırınca yayılanıdır. İbnü’s-Sikkît okudu:
İbn Abdülkays’ı öfkeli birinin saplayışıyla sapladım
Onun bir deliği vardır; **الشُّعاع** olmasa onu aydınlatırdı
Yani kanın akışının yayılması olmasa, delik onu aydınlatırdı; ta ki seçilip bilinsin.

İbn Şümeyl dedi ki: “Ona **لَبناً شَعاعاً** içirdim” denir; yani sulandırılmış; suyu çoğaltılmış.

Dedim ki: **الشعشعة**: karıştırmadır; ondan alınmıştır. **الشعَاع**’da geçen her şey **بفتح الشين** iledir. Güneşin ışığı ise **الشعاع** **بضم الشين** iledir; çoğulu **شُعُعٌ** ve **أشِعّة**’dir; o, doğarken onun ışığından gördüğün, çubuklar gibi (olan) şeydir.

Amr, babasından dedi ki: **الشُّعشُع**: yüzü güzel, ruhu hafif oğlandır; iki **الشين**’in zammıyla.
