# شغر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%BA%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%BA%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%BA%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شغر

شغر الكلب، كمنع، يشغر شغرا: رفع إحدى رجليه ليبول، وقيل: رفع إحدى رجليه، بال أو لم يبل، أو شغر الكلب برجله شغرا: رفعها فبال، وفي الحديث:  فإذا نام شغر الشيطان برجله فبال في أذنه  . شغر الرجل المرأة: يشغرها شغورا، بالضم :رفع رجليها للنكاح. وفي بعض الأصول رجلها بالإفراد، ونقل الصاغاني عن ابن دريد: شغر الرجل المرأة إذا رفع برجليها للجماع، كأشغرها فشغرت، وفي حديث علي:  قبل أن تشغر برجلها فتنة تطأ في خطامها  . ونقل شيخنا عن ابن نباتة في كتابه  مطلع الفوائد  : الشغر: هو رفع الرجل لا للخصوص نكاح أو بول، ثم استعير للنكاح وصنيع المصنف كالجوهري، والفيومي يخالفه، فتأمل.
 شغرت الأرض والبلد تشغر شغورا، من باب كتب على ما صرح به الفيومي في المصباح: خلت من الناس، ولم يبق بها أحد يحميها ويضبطها، فهي شاغرة. والشغار، بالكسر، من نكاح الجاهلية: هو أن تزوج الرجل امرأة ما كانت على أن يزوجك أخرى بغير مهر، وقال الفراء: الشغار: شغار المتناكحين. ونهى رسول الله صلى الله عليه وسلم من الشغار، قال الشافعي، وأبو عبيد، وغيرهما من العلماء: الشغار المنهى عنه أن يزوج الرجل حريمته على أن يزوجه المزوج حريمة له أخرى، ويكون صداق كل واحدة بضع الأخرى، كأنهما رفعا المهر، وأخليا البضع عنه، وفي حديث  لا شغار في الإسلام  وفي رواية  نهى عن نكاح الشغر  أو يخص بها القرائب  ، فلا يكون الشغار إلا أن تنكحه وليتك على أن ينكحك وليته، وقد شاغره.
 الشغار: أيضا: أن يبرز رجلان من العسكرين، فإذا كاد أحدهما أن يغلب صاحبه جاء اثنان ليعينا أحدهما فيصيح الآخر: لا شغار، لا شغار. وقال ابن سيده: هو أن يعدو الرجلان على الرجل. والشغر، بالفتح: الإخراج، قال أبو عمرو: شغرته عن الأرض، أي أخرجته، وأنشد الشيباني:
  ونحن شغرنا ابني نزار كلاهما                      وكلبا بوقع مرهب متقـارب وقال غيره: الشغار: الطرد، يقال: شغروا فلانا عن بلده شغرا وشغارا، إذا طردوه ونفوه.
 الشغر: البعد، قاله الفراء: وقد شغر البلد، إذا بعد من الناصر والسلطان ومن يضبطه. من المجاز: يقال:  بلدة شاغرة برجلها، إذا لم تمتنع من غارة أحد، لخلوها عمن يحميها. الشغر: التفرقة، ومنه: تفرقت الغنم شغر بغر، على ما سيأتي. الشغر: أن يضرب الفحل برأسه تحت النوق من قبل ضروعها، فيرفعها فيصرعها. وشاغر، ويقال: أبو شاغر: فحل معروف من آبالهم كان للمالك بن المتنتفق الصباحي قال عمر بن الأشعث بن لجإ:
  قد دحست منه العظام دحسا                      أدهم أحوى شاغريا حمسا وفي التكملة: قال أبو عمرو بن العلاء: شغرت برجلي في الغريب، أي علوت الناس بحفظه، ونص الصاغاني: في حفظه. وأشغر المنهل: صار في ناحية من المحجة، ونص التهذيب: اشتغر المنهل. وأنشد:
  شافي الأجاج بعيد المشتغر.

  أشعرت الرفقة: انفردت عن السابلة، وهي السكة المسلوكة. أشغر الحساب عليه: انتشر، والصواب، كما في التهذيب: اشتغر عليه حسابه: انتشر وكثر فلم يهتد له، وذهب فلان يعد بني فلان فاشتغروا عليه، أي كثروا. الشغور، كصبور: ع، بالسماوة في البادية. الشغور: الناقة الطويلة تشغر بقوائمها إذا أخذت لتركب أو تحلب. قال ابن دريد: الشغرور، كعصفور: نبت، زعموا. والشغر بالضم: قلعة حصينة على رأس جبل قرب أنطاكية. قلت: ولعل منها الحسن والحسين ابني أبي شهابالشغري، عن أبي بكر عتيق الإسكندراني. والشغري، كسكري، وضبطه بعضهم بالمد أيضا: د، أو: ع  ، أي بلد أو موضع.
 قيل الشغري: حجر قرب مكة كانوا يركبون منه الدابة، وقيل: كانوا يقولون: إن كان كذا وكذا أتيناه، فإذا كان ذلك أتوه فبالوا عليه، وقيل حجر الشنغزي بالزاي والشعزي بالعين المهملة والزاي في التكملة: الشغري: حجر تشغر عليه الكلاب، أي ترفع رجلها فتبول. الشغار، كسحاب: الفارغ، قاله الصاغاني. الشغار من الآبار: الكثيرة الماء، للجمع والواحد، وفي النوادر: بئر شغار، وبئار شغار: كثيرة الماء واسعة الأعطان. الشغاران الحالبان: عرقان في جنب الجمل، هكذا في النسخ، والصواب في جنبي الجمل، كما التكملة. الشغارة، بالهاء والشد: القداحة تقدح بها النساء قاله الصاغاني. والشوغر، كجوهر: الموثق الخلق. الشوغرة، بهاء: الدوخلة. شغار، كقطام: لقب بني فزارة بن ذبيان، كل ذلك من التكملة.
 والشاغور: محلة بدمشق معروفة. من أمثالهم: تفرقوا شغر بغر، ويكسر أولهما، أي في كل وجه، ويقال: هما اسمان جعلا واحدا، وبنيا على الفتح، ولا يقال ذلك في الإقبال. واشتغر في الفلاة، إذا أبعد فيها. اشتغر فلان علينا، إذا تطاول وافتخر. اشتغرت الإبل: كثرت، واختلفت. اشتغر العدد: كثر واتسع، أنشد الجوهري لأبي النجم:
  وعدد بخ إذا عد اشتغـر                      كعدد الرب تداني وانتشر قال الصاغاني: والرواية:
  وعدد بخ إذا عـد اسـطـبـر                      موج إذا ما قلت يحصيه اشتغر كعدد الترب توالى وانتشر اشتغر الأمر: اختلط، وقال أبو زيد: اشتغر الأمر بفلان، أي اتسع وعظم. وتشغر فلان في أمر قبيح، إذا تمادى فيه وتعمق. تشغر البعير، إذا بذل الجهد في سيره، عن أبي عبيد، أو تشغر البعير تشغرا، إذا اشتد عدوه، ويقال: مر يرتبع، إذا ضرب بقوائمه، واللبطة نحوه، ثم التشغر فوق ذلك. وشاغرة والشاغرة: ع موضعان. والشاغران: منقطع عرق السرة. الشغير، كسكيت: الشنظير، وهو السيئ الخلق قال الصاغاني: قال ابن دريد: ليس بثبت. ومما يستدرك عليه: الشغارة: هي الناقة ترفع قوائمها لتضرب، قال الشاعر:
  شغارة تفد الفصيل برجلها                      فطارة لقوائم الأبـكـار والشغار: الطرد. ورفقة مشتغرة: بعيدة عن السابلة. واشتغرت الحرب بين الفريقين، إذا اتسعت وعظمت. وأشغرت الناقة: اتسعت في السير وأسرعت. والأرض لكم شاغرة: واسعة. وقال أبو عمرو: الشغارو: العداوة. والمشغر من الرماح، كالمطرد، وقال:
  سنانا من الخطى أسمر مشغرا. واشتغرت عليه ضيعته: فشت. ومن المجاز: شغر السعر: نقص.

### Türkçe

**شغر** köpek, **منع** gibi, **يشغر** **شغرا**: idrar yapmak için iki bacağından birini kaldırdı; ve denildi ki: iki bacağından birini kaldırdı, idrar yaptı yahut yapmadı; yahut **شغر** köpek bacağıyla **شغرا**: onu kaldırdı da idrar yaptı. Ve hadiste: “Artık uyuduğu vakit şeytan bacağıyla **شغر** eder de onun kulağına idrar yapar.”
**شغر** adam kadını: onu **يشغرها** **شغورا** (ضم ile): cima için iki bacağını kaldırdı. Ve bazı asıllarda **رجلها** tekil olarak (gelmiştir). Ve **الصاغاني** İbn Düreyd’den nakletti: **شغر** adam kadını, cima için iki bacağıyla kaldırdığı vakit; **أشغرها** gibi, böylece o **فشغرت**. Ve Ali’nin hadisinde: “Bacağıyla **تشغر** edecek bir fitne, onun yularında çiğnemeden önce.” Ve şeyhimiz, İbn Nebâte’den kitabı **مطلع الفوائد**’de nakletti: **الشغر**: o, bacağın kaldırılmasıdır; nikâh yahut idrar hususiyeti için değil; sonra nikâh için istiâre edildi; ve musannifin işi **الجوهري** gibi; **الفيومي** ona muhalefet eder; öyleyse düşün.

**شغرت** yer ve belde **تشغر** **شغورا**: **كتب** babından, **الفيومي**’nin **المصباح**’da açıkladığı üzere: insanlardan boşaldı; onda onu koruyup zapt edecek kimse kalmadı; artık o **شاغرة**’dir. Ve **الشغار** (kesre ile), câhiliye nikâhındandır: o, erkeğin bir kadını, başka bir kadını mehir olmaksızın sana nikâhlamam şartıyla nikâhlamasıdır. **الفراء** dedi: **الشغار**: nikâhlananların **شغار**’ıdır. Resûlullah صلى الله عليه وسلم **الشغار**’dan nehyetti. **الشافعي** ve **أبو عبيد** ve âlimlerden başkaları dedi: nehyedilen **الشغار**, erkeğin kendi haremliğini, nikâhlayanın kendisine başka bir haremliği nikâhlaması şartıyla nikâhlamasıdır; ve her birinin sadakı ötekinin ferci olur; sanki ikisi mehri kaldırmış ve ferci ondan boşaltmışlardır. Ve hadiste: “İslâm’da **لا شغار** yoktur.” Ve bir rivayette: “**نكاح الشغر**’dan nehyetti.” “Yahut onunla akrabaları tahsis eder”; artık **الشغار** ancak velînin seni kendi velîsiyle nikâhlaması şartıyla senin velînin onu nikâhlaması (durumunda) olur; ve onu **شاغره** etmiştir.

**الشغار**: ayrıca: iki adamın iki ordudan (meydana) çıkmasıdır; artık ikisinden biri arkadaşını yenmeye yaklaşınca, ikisinden birine yardım etsinler diye iki kişi gelir; öteki bağırır: “**لا شغار**، **لا شغار**.” İbn Sîde dedi: o, iki adamın bir adamın üzerine koşmasıdır. Ve **الشغر** (fetha ile): çıkarma. **أبو عمرو** dedi: **شغرته** onu yerden; yani onu çıkardım. **الشيباني** şu beyti okudu:

  Ve biz Nizâr’ın iki oğlunu, ikisini de,
  ve Kelb’i, yakın bir korkutucu vuruşla **شغر** ettik.

Başkası dedi: **الشغار**: kovma. Denilir: **شغروا** falanı beldesinden **شغرا** ve **شغارا**, onu kovdukları ve sürdükleri vakit.

**الشغر**: uzaklık. **الفراء** söyledi: ve belde **شغر** etti, yardımcıdan ve sultandan ve onu zapt edecek kimseden uzaklaştığı vakit. Mecazdandır: denilir: “Bacağıyla **شاغرة** belde”, herhangi birinin baskınından men etmediği vakit; onu koruyandan boş olması sebebiyle. **الشغر**: ayırma. Ondandır: koyunlar **شغر بغر** dağıldı; ileride geleceği üzere. **الشغر**: aygırın, develerin memelerinin ön tarafından başıyla altlarına vurmasıdır; böylece onları kaldırır da onları yere serer. Ve **شاغر**; ve denilir: **أبو شاغر**: onların develerinden mâruf bir aygırdır; **المالك بن المتنتفق الصباحي**’ye ait idi. **عمر بن الأشعث بن لجإ** dedi:

  Ondan kemikleri ittim, itişle;
  kara, esmer, **شاغريا** (olan) yiğit.

Ve **التكملة**’de: **أبو عمرو بن العلاء** dedi: “Garîbde bacağımla **شغرت** ettim”; yani onu ezberlemekle insanlara üstün geldim. **الصاغاني**’nin nassı: onu ezberlemekle. Ve **أشغر** menhel: yolun bir tarafında oldu. **التهذيب**’in nassı: **اشتغر** menhel. Ve şu beyti okudu:

  Tuzluyu gideren, **المشتغر**’i uzak.

**أشعرت** yol arkadaşlığı: ana yoldan ayrıldı; o, gidilen yol, yani işlek yoldur. **أشغر** hesap ona karşı: yayıldı; ve doğru olan, **التهذيب**’de olduğu üzere: **اشتغر** ona karşı hesabı: yayıldı ve çoğaldı, artık ona yol bulamadı. Ve falan, falan oğullarını saymaya gitti de onlar ona karşı **فاشتغروا** ettiler; yani çoğaldılar. **الشغور** ( **صبور** gibi): bir yer adıdır; çölde **السماوة**’dadır. **الشغور**: uzun dişi deve; binilmek yahut sağılmak için tutulduğu vakit ayaklarıyla **تشغر** eder. İbn Düreyd dedi: **الشغرور** ( **عصفور** gibi): bir bitkidir; zannettiler. Ve **الشغر** (ضم ile): Antakya yakınında bir dağın başında sağlam bir kaledir. Dedim: belki ondan, Ebû Bekir Atîk el-İskenderânî’den, Ebû Şehâb **الشغري**’nin iki oğlu Hasan ve Hüseyin (vardır). Ve **الشغري** ( **سكري** gibi), bazıları onu med ile de ضبط etti: bir belde yahut bir yer; yani bir şehir yahut bir mevki.

Denildi: **الشغري**: Mekke yakınında bir taştır; ondan binek hayvana binerlerdi. Ve denildi: “Şu ve şu olursa ona geldik” derlerdi; artık o olunca ona gelirlerdi de onun üzerine idrar yaparlardı. Ve denildi: **حجر الشنغزي** ( **الزاي** ile) ve **الشعزي** ( **العين** مهملة ve **الزاي** ile) **التكملة**’de: **الشغري**: köpeklerin üzerine **تشغر** ettiği bir taştır; yani bacağını kaldırır da idrar yapar. **الشغار** ( **سحاب** gibi): boş olan; **الصاغاني** söyledi. Kuyulardan **الشغار**: suyu çok olan; cem‘ ve müfred için. Ve **النوادر**’de: **بئر شغار** ve **بئار شغار**: suyu çok, ağılları geniş. **الشغاران الحالبان**: devenin yanında iki damardır; nüshalarda böyle; doğru olan, **التكملة**’de olduğu üzere: devenin iki yanında. **الشغارة** (هاء ile ve şedde ile): kadınların onunla ateş çaktığı çakmak taşı; **الصاغاني** söyledi. Ve **الشوغر** ( **جوهر** gibi): yaratılışı sağlam olan. **الشوغرة** (هاء ile): **الدوخلة**. **شغار** ( **قطام** gibi): Benî Fezâre b. Zübyân’ın lakabıdır; bunların hepsi **التكملة**’dendir.

Ve **الشاغور**: Dımaşk’ta mâruf bir mahalledir. Onların mesellerindendir: “**تفرقوا شغر بغر**”; ikisinin evveli de kesrelenir; yani her yöne. Ve denilir: ikisi bir kılınmış iki isimdir; ve fetha üzere bina edilmiştir; ve bu, gelişte söylenmez. Ve **اشتغر** çölde, onda uzaklaştığı vakit. **اشتغر** falan bize karşı, uzanıp böbürlendiği vakit. **اشتغرت** develer: çoğaldı ve ayrıştı. **اشتغر** sayı: çoğaldı ve genişledi. **الجوهري** Ebû’n-Necm için şu beyti okudu:

  Ve bir sayı; “bah!”; sayıldığı vakit **اشتغـر** eder;
  Rab‘ın sayısı gibi; yaklaşır ve yayılır.

**الصاغاني** dedi: rivayet:

  Ve bir sayı; “bah!”; sayıldığı vakit **اسـطـبـر** eder;
  dalga; “onu sayarım” dediğim vakit **اشتغر** eder;
  toprak sayısı gibi; ardı ardına gelir ve yayılır.

**اشتغر** iş: karıştı. Ve **أبو زيد** dedi: **اشتغر** iş falanla; yani genişledi ve büyüdü. Ve **تشغر** falan çirkin bir işte, onda ileri gidip derinleştiği vakit. **تشغر** deve, yürüyüşünde gayreti sarf ettiği vakit; **أبو عبيد**’den. Yahut **تشغر** deve **تشغرا**, koşması şiddetlendiği vakit. Ve denilir: “**مر يرتبع**”, ayaklarıyla vurduğu vakit; ve **اللبطة** onun gibidir; sonra **التشغر** bunun üstündedir. Ve **شاغرة** ve **الشاغرة**: iki yer adıdır. Ve **الشاغران**: göbek bağı damarının kopuk yeri. **الشغير** ( **سكيت** gibi): **الشنظير**’dir; o, kötü huyludur. **الصاغاني** dedi: İbn Düreyd dedi: sabit değildir. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الشغارة**: o, vurmak için ayaklarını kaldıran dişi devedir. Şair dedi:

  **شغارة**; yavruyu bacağıyla iter;
  böylece genç develerin ayaklarına bir sıçrayış.

Ve **الشغار**: kovmadır. Ve **رفقة مشتغرة**: ana yoldan uzak. Ve **اشتغرت** savaş iki taraf arasında, genişleyip büyüdüğü vakit. Ve **أشغرت** dişi deve: yürüyüşte genişledi ve hızlandı. “Yer sizin için **شاغرة**”: geniş. Ve **أبو عمرو** dedi: **الشغارو**: düşmanlık. Ve mızraklardan **المشغر**: **المطرد** gibi. Ve dedi:

  Hattîden bir mızrak ucu; esmer, **مشغرا**.

Ve **اشتغرت** ona karşı ziya‘ı: yayıldı. Ve mecazdandır: **شغر** fiyat: eksildi.
