# شغل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%BA%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%BA%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شغل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%BA%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شغل

الشغل، فيه أربع لغات، بالضم، وبضمتين، مثل خلق وخلق، وبالفتح وبفتحتين، مثل نهر ونهر، وقرأ أهل الشام، والكوفة، وزيد، ويزيد، ورويس:  في شغل  بضمتين، وعياش مخير، وقرأ ابن أبي هبيرة، ويزيد النحوي:  في شغل  ، بالفتح، وقرأ مجاهد، وأبان بن تغلب، وأبو عمرو، وأبو السمال، وعبيد بن عمير:  في شغل  بالتحريك، ضد الفراغ، وقال الراغب: هو العارض الذي يذهل الإنسان، ج: أشغال، وشغول، قال ابن ميادة:
  وما هجر ليلى أن تكون تباعدت                      عليك ولا أن أحصرتك شغول

  وقد شغله، كمنعه، شغلا، بالفتح، ويضم، وهذه عن سيبويه، وأشغله، واختلف فيها، فقيل: هي، أي أشغله، لغة جيدة، أو قليلة، أو رديئة، قال ابن دريد: لا يقال: أشغلته، ومثله في شروح الفصيح، وشرح الشفاء للشهاب، والمفردات للراغب، والأبنية لابن القطاع، ولا يعرف لأحد القول بجودتها عن إمام من أئمة اللغة، وكتبه بعض عمال الصاحب له في رقعة، فوقع عليها: من يكتب إشغالي، لا يصلح لأشغالي. قال شيخنا: فإذا لا معنى لتردد المصنف فيها. قلت: ولعله استأنس بقول ابن فارس، حيث قال في المجمل: لا يكادون يقولون: أشغلت، فهو جائز. فتأمل ذلك. واشتغل به، وشغل، كعني، فهو مشغول، قال ثعلب: شغل، من الأفعال التي غلبت فيها صيغة ما لم يسم فاعله، قال: ويقال منه في التعجب: ما أشغله، قال: وهو شاذ، إنما يحفظ حفظا، لأنه أي التعجب، موضوع على صيغة فعل الفاعل، ولا يتعجب من المجهول، ويقال: شغل عنه بكذا، على ما لم يسم فاعله، وهو شغل، ككتف، عن ابن الأعرابي، قال ابن سيده: وعندي أنه على النسب، لأنه لا فعل له يجيء عليه: قال ابن الأعرابي: وكذلك رجل مشتغل، بكسر الغين، قال: وفتح الغين، أي على لفظ المفعول، نادر، وأنشد:
  إن الذي يأمل الدنيا لمتلـه                      وكل ذي أمل عنه سيشتغل وقال الليث: اشتغلت أنا، والفعل اللازم اشتغل. وقال أبو حاتم في كتاب تقويم المفسد والمزال عن جهته من كلام العرب: لا يقال: اشتغل، وكذلك قال ابن دريد، وقال ابن فارس في المقاييس: قد جاء عنهم: اشتغل فلان بالشيء، فهو مشتغل، وأنشدوا:
  حيتك ثمت قالت: إن نفرتنا                      اليوم كلهم يا عرو مشتغل وشغل شاغل: مبالغة، كما يقولون: شعر شاعر، وليل لائل، وموت مائت، عن ابن دريد، وقال سيبويه: هو بمنزلة قولهم: هم ناصب، وعيشة راضية. والمشغلة، كمرحلة: ما يشغلك، أي يحملك عليه. وقال ابن الأعرابي: الشغلة: بالفتح، والبيدر والكدس، والعرمة، واحد، ج: شغل، كتمرة وتمر، وروى الشعبي في الحديث: أنه خطب علي، رضي الله تعالى عنه على شغلة، فحمد الله، وأثنى عليه، وصلى على رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم، ثم قال: الصمت حكم والسكوت سلامة، ولا رأي لمن لا يطاع، ومخالفة الشفيق الناصح تورث الحسرة والندامة، قالوا: حكم، فقلت: لا، فقالوا: لا بد، فلما حكمت، قالوا: لا حكم إلا لله، ألا وإن هذه كلمة حق يراد بها باطل، إنما يقولون: لا أمير ولا إمارة. وأشغولة، بالضم: أفعولة من الشغل، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: شغلتني عنك الشواغل، جمع شاغل. والمشاغل: جمع المشغلة. واشتغل فيه السم: سرى، والدواء: نجع. والشغلة، محركة: لغة في الشغلة، بالفتح، عن ابن الأثير. والشغال، كشداد: الكثير الشغل. وتشاغل عنه: ذهب.
 وفلان فارغ مشغول: متعلق بما لا ينتفع به. وهو أشغل من ذات النحيين. ومن المجاز: دار مشغولة، فيها سكان. وجارية مشغولة: لها بعل. ومال مشغول: معلق بتجارة.

### Türkçe

**الشغل**; onda dört lügat vardır: zamme ile, ve iki zamme ile, **خلق** ve **خلق** gibi; ve fetha ile ve iki fetha ile, **نهر** ve **نهر** gibi. Şam ehli, Kûfe, Zeyd, Yezîd ve Rüveys okudu: **في شغل** iki zamme ile; ve Ayyâş muhayyerdir. İbn Ebî Hubeyre ve Yezîd en-Nahvî okudu: **في شغل** fetha ile. Mücâhid, Ebân b. Tağlib, Ebû Amr, Ebû’s-Semâl ve Ubeyd b. Umeyr okudu: **في شغل** tahrîk ile; boşluğun zıddıdır. Râgıb dedi: o, insanı gaflete düşüren ârızî şeydir. Çoğulu: **أشغال** ve **شغول**. İbn Miyâde dedi:
  Ve Leylâ’yı terk edişim, senin üzerine uzaklaşmış olmasından değildir,                      ne de seni **شغول** kuşatmış olmasındandır

Ve onu meşgul etti; **منعه** gibi; **شغلا** fetha ile; ve zamme ile de gelir; bu, Sîbeveyh’tendir. Ve **أشغله**; onda ihtilaf edildi: denildi ki: o, yani **أشغله**, iyi bir lügattir; yahut azdır; yahut kötüdür. İbn Düreyd dedi: “**أشغلته** denilmez.” Bunun benzeri **الفصيح** şerhlerinde, Şihâb’ın **الشفاء** şerhinde, Râgıb’ın **المفردات**’ında ve İbnü’l-Kattâ‘ın **الأبنية**’sindedir. Dil imamlarından bir imamdan onun iyiliği hakkında kimse için söz söylemek bilinmez. Sâhib’in bazı âmilleri onu bir kâğıt parçasında yazdı; onun üzerine şu düştü: “Kim benim **إشغالي**mi yazarsa, benim **أشغالي**me yaraşmaz.” Şeyhimiz dedi: Öyleyse musannifin onda tereddüdüne mânâ yoktur. Dedim: Belki İbn Fâris’in sözüyle ünsiyet etti; zira **المجمل**’de dedi ki: “Neredeyse **أشغلت** demezler; o hâlde câizdir.” Bunu düşün. Ve onunla meşgul oldu: **عني** gibi; o hâlde o **مشغول**dur. Sa‘leb dedi: **شغل**, kendisinde faili adlandırılmamış siganın galip geldiği fiillerdendir. Dedi: Ondan taaccüpte şöyle denir: **ما أشغله**. Dedi: O şâzdır; ancak ezber olarak korunur; çünkü o, yani taaccüp, fail fiilinin sigası üzerine konulmuştur; meçhulden taaccüp edilmez. Ve şöyle denir: **شغل عنه بكذا**; faili adlandırılmamış üzere; ve o **شغل**dur, **كتف** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den. İbn Sîde dedi: Bana göre o nisbet üzerinedir; çünkü onun üzerine geldiği bir fiili yoktur. İbnü’l-A‘râbî dedi: Aynı şekilde **رجل مشتغل**; **الغين**’in kesriyle. Dedi: **الغين**’in fethası, yani mef‘ûl lafzı üzere, nâdirdir. Şu beyit okundu:
  Şüphesiz dünyayı uman, onun gibisi içindir;                      ve her umut sahibi, ondan dolayı meşgul olacaktır

Leys dedi: Ben meşgul oldum: **اشتغلت أنا**; ve lâzım fiil **اشتغل**dır. Ebû Hâtim, “Arapların sözünden bozuğu düzeltme ve ondan uzaklaştırma” kitabında dedi: **اشتغل** denilmez. İbn Düreyd de böyle dedi. İbn Fâris **المقاييس**’te dedi: Onlardan gelmiştir: “Falan kimse şey ile meşgul oldu: **اشتغل فلان بالشيء**; o hâlde o **مشتغل**dir.” Şu beyiti delil getirdiler:
  Seni selamladı; sonra dedi ki: Bizim ürküşümüz                      bugün hepimiz, ey ‘Arû, **مشتغل**dir

**شغل شاغل**: mübalağadır; onların “**شعر شاعر**”, “**ليل لائل**”, “**موت مائت**” demeleri gibi; İbn Düreyd’den. Sîbeveyh dedi: O, onların “Onlar yorgundur: **هم ناصب**” ve “hoş bir yaşayış: **عيشة راضية**” sözleri menzilesindedir. Ve **المشغلة**, **مرحلة** gibi: seni meşgul eden şeydir; yani seni ona taşıyan şey. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الشغلة**: fetha ile; ve harman yeri, yığın ve yığma; bir tek şeydir. Çoğulu: **شغل**; **تمرة** ve **تمر** gibi. Şa‘bî hadiste rivayet etti: Ali’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, bir **شغلة** üzerinde hutbe okuduğunu; Allah’a hamd etti, O’na senâ etti, Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun, Resûlullah’a salât etti; sonra dedi: “Susmak hikmettir, sükût selâmettir. İtaat olunmayan kimse için görüş yoktur. Şefkatli nasihatçinin muhalefeti hasret ve pişmanlık doğurur.” Dediler: “Hükmet.” Ben dedim: “Hayır.” Dediler: “Mutlaka.” Hükmettiğimde dediler: “Hüküm ancak Allah’ındır.” Dikkat edin: Bu, hak bir kelimedir; onunla bâtıl istenir. Onlar ancak “Ne emir vardır ne emirlik” derler. Ve **أشغولة**, zamme ile: **الشغل**den **أفعولة** veznidir; Sâgânî onu nakletti. Ve ondan istidrâk olunanlardandır: “Beni senden **الشواغل** meşgul etti: **شغلتني عنك الشواغل**”; **شاغل**in cem‘idir. Ve **المشاغل**: **المشغلة**nin cem‘idir. Ve zehir onda meşgul oldu: yayıldı; ve ilaç: fayda verdi. Ve **الشغلة**, muharrake: fetha ile olan **الشغلة**de bir lügattir; İbnü’l-Esîr’den. Ve **الشغال**, **شداد** gibi: işi çok olan. Ve ondan yüz çevirerek meşgul görünmek: **تشاغل عنه**; gitti.
Ve falan boş, meşgul: fayda vermeyen şeye bağlıdır. Ve o, iki tulum sahibinden daha meşguldür. Mecazdandır: **دار مشغولة**; içinde oturanlar vardır. Ve **جارية مشغولة**: onun kocası vardır. Ve **مال مشغول**: ticaretle bağlıdır.
