# شغم — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%BA%D9%85/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D8%BA%D9%85/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شغم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%BA%D9%85.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: شغم

(باب الشين والغين وما يثلثهما)
(شغف) الشين والغين والفاء كلمةٌ واحدة، وهي الشَّغَاف، وهو غِلاف القلب. قال الله تعالى: ﴿قَدْ شَغَفَهَا حُبَّاً﴾ [يوسف 30]، أي أوصَلَ الحبَّ إلى شَغاف قلبها.
(شغل) الشين والغين واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خلاف الفَراغ. تقول: شَغَلْتُ فلاناً فأنا شاغِلُهُ، وهو مشغول. وشُغِلْت عنك بكذا، على لفظ ما لم يسمَّ فاعلُه. قالوا: ولا يقال أُشغِلْت. ويقال شُغْل شاغلٌ. وجمع الشُّغْل أشغال. وقد جاء عنهم: اشتُغِلَ فلانٌ بالشيء([1])، وهو مشتَغَل. وأنشد:
حَيَّتكَ ثُمَّت قالت إنّ نَفْرَتَنَا  *** اليومَ كلَّهم يا عُرْوَ مشتَغَلُ([2])وحكى ناسٌ: أشْغَلَني بالألف.
(شغم) الشين والغين والميم أصلٌ قليلُ الفروع صحيح، يدلُّ على حُسن. يقال الشُّغْموم: الحَسن. والشُّغموم: المرأة الحَسناء. والشُّغموم من الإبل: الحسن المنظرِ التامُّ.
(شغن) الشين والغين والنون ليس بشيء، وليس لما ذكره ابنُ دريدٍ: أنَّ الشغْنة الكارَةُ([3])، أصلٌ ولا معنىً.
(شغو) الشين والغين والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على عَيب في الخِلْقة لبعض الأعضاء. قالوا: الشُغوُّ، من قولك رجلٌ أشغى وامرأة شَغْواء، وذلك إذا كانت أسنانه العُليا تتقدم السُّفْلَى. وقال الخليل: الشَّغا: اختلاف الأسنان، ومنه يقال للعُقاب شَغْواء، وذلك لفَضْل منقارها الأعلى على الأسفل. وزعم ناسٌ أنّ الشَّغَا الزيادة على عدد الأسنان.
(شغب) الشين والغين والباء أصلٌ صحيح يدلّ على تهييج الشر، لا يكون في خير. قال الخليل: الشَّغَْب: تهييج الشرّ، يقال للأتان إذا وَحِمَتْ([4]) واستعصَتْ على الجَأْب: إِنَّها لذات شَغْب وضِغْن. قال أبو عبيد: يقال شَغَبْت على القوم وشَغْبتُهم وشَغبْتُ بهم.
(شغر) الشين والغين والراء أصلٌ واحد يدلُّ عَلى انتشارٍ وخلوٍّ من ضبط، ثم يُحمَل عليه ما يقاربُه. تقول العرب: اشتَغَرت([5]) الإِبلُ، إذا كثرت حتى لا تكاد تُضبَط. ويقولون: تفرَّقوا شَغَرَ بَغَر، إذا تفرَّقوا في كلِّ وجه. وكان أبو زيد يقول: لا يقال ذلك إلاّ في الإقبال.
ومن الباب: شَغَرَ الكلبُ، إذا رَفَعَ إحدى رجليه ليبول. وهذه بلدة شاغرةٌ برجلها، إذا لم تمتَنِعْ من أحدٍ أن يُغِيرَ عليها.
والشِّغَار الذي جاء في الحديث، المنهيُّ عنه: أنْ يقول الرجل للرجل زوِّجني أختَك على أن أزوِّجك أُختي، لا مهر بينهما إلا ذلك. وهذا من الباب لأنَّهُ أمرٌ لم يُضْبَط بمهرٍ ولا شرطٍ صحيح. وهو من شَغَر الكلبُ، إذا صار في ناحيةٍ من المَحَجَّة بعيداً عنها.
واشتغَرَ على فلانٍ حسابُه، إذا لم يهتدِ لـه. واشتغَرَ فلان في الفلاة، إذا دوّم فيها وأَبْعَد. وحكى الشيبانيّ: شَغَرْتُ بني فلانٍ من موضع كذا، أي أخرجتُهم. قال:
ونحن شَغَرْنَا ابني نزار كليهما *** وكلباً بوَقْعٍ مُرهبٍ متقاربِ([6])والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "الشيء"، تحريف.
([2]) أنشده في المجمل. وفي المجمل: "يا زيد".
([3]) نص الجمهرة (3: 64) : "الشغنة: الحال، وهي التي تسميها العامة كارة. ويمكن أن تكون الكارة عربية من قولهم كورت الشيء، إذا لففته وجمعته، فكأن أصلها كورة". والحال: الشيء يحمله الرجل على ظهره، يقال: تحول كساءه: جعل فيه شيئاً ثم حمله على ظهره.
([4]) في الأصل "أوجمت"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) في الأصل "أشغرت"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) البيت في المجمل واللسان (شغر).

ـ

### Türkçe

(Şîn, Ğayn ve bunlara üçüncü olarak eklenenlerin bâbı)

(**شغف**) **الشين** ve **الغين** ve **الفاء** tek bir kelimedir; o da **الشَّغَاف**’tır; o, kalbin kılıfıdır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿قَدْ شَغَفَهَا حُبَّاً﴾ [Yûsuf 30]; yani sevgiyi onun kalbinin **شَغاف**’ına ulaştırdı.

(**شغل**) **الشين** ve **الغين** ve **اللام** tek bir asıldır; boşluğun zıddına delâlet eder. Dersin ki: “Falancayı meşgul ettim”; ben onun meşgul edicisi olurum; o da meşgul edilmiştir. Ve “Şununla senden meşgul edildim”; faili adlandırılmamış olanın lafzı üzere. Dediler ki: “أُشغِلْت” denilmez. Ve “meşgul eden bir meşguliyet” denilir. **الشُّغْل**’ün çoğulu **أشغال**’dır. Onlardan gelmiştir: “Falanca şey ile meşgul edildi”, o da **مشتَغَل**’dır. Ve inşâd etti:
حَيَّتكَ ثُمَّت قالت إنّ نَفْرَتَنَا  *** اليومَ كلَّهم يا عُرْوَ مشتَغَلُ
Ve bir topluluk nakletti: “Beni **أشْغَلَ** etti” (elif ile).

(**شغم**) **الشين** ve **الغين** ve **الميم** dalları az, sahih bir asıldır; güzelliğe delâlet eder. **الشُّغْموم** denilir: güzel. Ve **الشُّغموم**: güzel kadın. Ve develerden **الشُّغموم**: görünüşü güzel, tam olan.

(**شغن**) **الشين** ve **الغين** ve **النون** bir şey değildir; İbn Düreyd’in zikrettiği: “**الشغْنة** **الكارَةُ**’dır” sözü için ne bir asıl vardır ne de bir mânâ.

(**شغو**) **الشين** ve **الغين** ve illetli harf sahih bir asıldır; bazı uzuvlarda yaratılışta bir ayba delâlet eder. Dediler ki: **الشُغوُّ**; “**أشغى** bir adam ve **شَغْواء** bir kadın” demendendir; bu, üst dişleri alt dişlerin önüne geçtiği zaman olur. Halîl dedi ki: **الشَّغا** dişlerin ihtilâfıdır; bundan dolayı kartala **شَغْواء** denilir; bu, onun üst gagasının alt gagaya fazlalığından dolayıdır. Bir topluluk da **الشَّغَا**’nın dişlerin sayısı üzerine ziyadelik olduğunu iddia etti.

(**شغب**) **الشين** ve **الغين** ve **الباء** sahih bir asıldır; şerri kışkırtmaya delâlet eder; hayırda olmaz. Halîl dedi ki: **الشَّغَْب** şerri kışkırtmaktır; dişi eşeğe, kızgınlaştığı ve **الجَأْب**’e karşı inatlaştığı zaman: “O, **شَغْب** ve **ضِغْن** sahibidir” denilir. Ebû Ubeyd dedi ki: “Kavme karşı **شَغَبْت** ettim” ve “onları **شَغْبتُهم** ettim” ve “onlarla **شَغبْتُ بهم** ettim” denilir.

(**شغر**) **الشين** ve **الغين** ve **الراء** tek bir asıldır; yayılmaya ve zaptın yokluğuna delâlet eder; sonra ona yakın olan şeyler bunun üzerine taşınır. Araplar der ki: Develer **اشتَغَرت** etti; çokaldıkları zaman, neredeyse zapt edilemez olurlar. Ve derler ki: “**شَغَرَ بَغَر** dağıldılar”; her yöne dağıldıkları zaman. Ebû Zeyd derdi ki: Bu ancak gelişte söylenir.

Ve bâbdandır: Köpek **شَغَرَ** etti; bevletmek için iki bacağından birini kaldırdığı zaman. Ve bu, ayağıyla **شاغرةٌ** bir beldedir; herhangi birinin ona baskın yapmasına karşı engellenmediği zaman.

Ve hadiste gelen, ondan nehyedilen **الشِّغَار**: erkeğin erkeğe “Kız kardeşini bana nikâhla; ben de kız kardeşimi sana nikâhlayayım; ikisi arasında bundan başka mehir yok” demesidir. Bu, bâbdandır; çünkü o, mehirle ve sahih bir şartla zapt edilmemiş bir iştir. Ve o, köpeğin **شَغَرَ** etmesindendir; yolun bir yanına, ondan uzak bir yere geçtiği zaman.

Ve falancanın hesabı falancaya karşı **اشتغَرَ** etti; ona yol bulamadığı zaman. Ve falanca çorak arazide **اشتغَرَ** etti; orada dolaşıp uzaklaştığı zaman. Şeybânî nakletti: “Falancanın oğullarını şu yerden **شَغَرْتُ** ettim”; yani onları çıkardım. Dedi ki:
ونحن شَغَرْنَا ابني نزار كليهما *** وكلباً بوَقْعٍ مُرهبٍ متقاربِ
Allah daha iyi bilir.
--------------ـــ
([1]) Asılda: “**الشيء**”, tahriftir.
([2]) Onu **المجمل**’de inşâd etti. **المجمل**’de: “يا زيد”.
([3]) **الجمهرة** (3: 64) metni: “**الشغنة**: **الحال**’dir; avâmın ona **كارة** dediği şeydir. Ve **الكارة**’nin Arapça olması mümkündür; ‘Şeyi **كورت** ettim’ sözlerinden; onu dürüp topladığın zaman; sanki aslı **كورة**’dir.” Ve **الحال**: adamın sırtında taşıdığı şeydir; “örtüsünü **تحول** etti” denilir: içine bir şey koydu, sonra onu sırtında taşıdı.
([4]) Asılda “أوجمت”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([5]) Asılda “أشغرت”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([6]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**شغر**) maddesindedir.

ـ
