# شفق (ش-ف-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%81%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Akşam karanlığında gökte meydana gelen kızıl aydınlıktır

- Harfler: ش - ف - ق
- Kur'an'da: 11 geçiş · 11 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مُشْفِقُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B4%D9%92%D9%81%D9%90%D9%82%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | مُفْعِلُونَ | Kaygılananlar | 5 | 5 | [21:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/ayet/21:28.md) |
| [مُشْفِقِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B4%D9%92%D9%81%D9%90%D9%82%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | مُفْعِلِينَ | Kaygılananlar | 3 | 3 | [18:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/ayet/18:49.md) |
| [أَأَشْفَقْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B4%D9%92%D9%81%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَأَفْعَلْتُمْ | Kaygılandınız mı? | 1 | 1 | [58:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/ayet/58:13.md) |
| [بِالشَّفَقِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8E%D9%91%D9%81%D9%8E%D9%82%D9%90.md) | بِالْفَعَلِ | Şafak ile | 1 | 1 | [84:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/ayet/84:16.md) |
| [وَأَشْفَقْنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B4%D9%92%D9%81%D9%8E%D9%82%D9%92%D9%86%D9%8E.md) | وَأَفْعَلْنَ | Ve kaygılandılar | 1 | 1 | [33:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/ayet/33:72.md) |

## Mücavir kökler — 61 mücavir (81 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
2. [روض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yeşillik, çimeni bol yer
3. [غدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Es geçer
4. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
5. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · Ribve, tümsek demektir
6. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Zalimler
7. [حصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hasiy, Çakıl taşı demektir
8. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · El ve kol demektir
9. [أبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
10. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
11. [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Küçük
12. [مري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · مري Eskimiş elbise
13. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Yaşlı adamdır
14. [وقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Katı kaptır
15. [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
16. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koyar
17. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
18. [شفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Şefeve” dudak demektir
19. [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
20. [ويل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
21. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağ anlamındadır
22. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Buzağı demektir
23. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kudüm” ön demektir
24. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haml: İple yüklenen yük demektir
25. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
26. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
27. [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
28. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kazandı
29. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
30. [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cürame hurma döküntüsü demektir
31. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
32. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Eveye yuva demektir
33. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ön dişler demektir
34. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Özel konuşmak
35. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Namaz
36. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
37. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
38. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su birikintisidir
39. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
40. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Half : Ense demektir
41. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
42. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hilal yeni ay demektir
43. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
44. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
45. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
46. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
47. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
48. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
49. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Bahçe demektir
50. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Baid uzak demektir
51. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
52. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
53. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Önce
54. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir
55. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
56. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
57. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Su yosunudur
58. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
59. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
60. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Şey

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%81%D9%82/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شفق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md), [حذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md), [وجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84.md), [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyde incelik, zayıflık ve doku seyrekleşmesi; gün ışığının incelip zayıfladığı alacakaranlık |
| Çekirdek Özet 2 | Sevgi, koruma ve sorumluluk kaynaklı incelmiş kaygı; sakınma ile titizliği birleştiren ürperti hali |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal ve ahlaki sorumluluğun doğurduğu teyakkuz, duyarlılık ve kırılganlık bilinci |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını yalnızca felç edici veya pasif bir korkuya indirgeyerek sevgi, şefkat ve özen bileşenini yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شف | Bir şeyin incelmesi, saydamlaşması, arkasını gösterecek kadar zarifleşmesi ve hafiflemesi; nitekim [شفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%81.md) kökünde tül gibi ince kumaş, [شفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%B9.md) kökünde tekliği hafifletip çifte bağlama, [شفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%87.md) kökünde dudağın ince kenarı ve [شفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A.md) kökünde hastalığın incelip yok olması anlamları esastır | ق | Boğazın gerisinden çıkan sert ve tutucu temas, incelik ve saydamlık hareketini sınırlandırarak gökteki renk tabakasına, zihindeki hassas ürpertiye ve somut nesnelerdeki gevşek dokuya odaklamıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Keskinlik, ayrışma, parçalama ve sınır boyunca beliren incelme hattı |
| ف | Ağız | Açıklık, kenar, nefesin ve ışığın boşluğa yayılması |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Işığın toplandığı son sınır, batan güneşin ufuk çizgisi ve daralan çerçeve |
| شفق | Batan güneşin ardından ufuk hattında ışığın incelerek açılması | Ufuk sınırında ışığın zayıflayıp dağılması; kalpte yoğun bir duyarlık ve kırılganlık eşliğinde beliren ince ürperti hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kumaşın dokusunun gevşeyip incelmesi, zayıf ve döküntü hale gelmesi; güneş battıktan sonra gökyüzünde beliren ince kızıllık ve aydınlık tabakası |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Çöl hayatında ve erken şiirde ailenin azalan yiyecek üzerine titremesi veya kıtlıkta duyulan ince kaygı anlamında kullanılmıştır. Nitekim sözlüklerde nakledilen beyitte ailenin azalan azık üzerine titizlenip esirgemesi şu mısra ile aktarılır: كَمَا شَفِقَتْ عَلَى الزَّادِ العِيَالُ |
| Erken Arapça kullanım | İshak b. Halef’e (veya İbnü’l-Muallâ’ya) nispet edilen erken dönem beytinde, bir kimsenin kızı veya ailesi üzerine duyduğu şefkat ve koruma endişesi şu şekilde ifade edilmiştir: تَهْوَى حَيَاتِي وَأَهْوَى مَوْتَهَا شَفَقاً / وَالمَوْتُ أَكْرَمُ نَزَّالٍ عَلَى الحُرَمِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça شفق kökü, Sami dillerinin batı ve güney kollarında çoğunlukla «alacakaranlık», «saydamlık», «parlama» veya «kaygı duyma» semantik matrisinde varlık gösterir. Kökün asli morfolojik omurgası olan iki harfli شف tabanı, Proto-Semitik düzeyde «ince olmak», «süzülmek», «arkası görünmek» ve «parıldamak» hareketini temsil eder. İbranicede yer alan שָׁפַף (şafaf) biçimi eğilme, bükülme ve incelme nüanslarıyla paralellik gösterirken; Süryanicede ܫܦܩ (şpaq) veya ܫܦܐ (şpā) kökleri süzülme, berraklaşma ve dinme anlamlarını taşır. Arapçada kök, bir yandan akşam vaktinde güneşin batışıyla göğü saran ince kızıllığı (الشفق) karşılarken, diğer yandan bu incelik ve zayıflıktan hareketle nefsin bir zarar karşısında titremesini, incelmesini ve sakınmasını (الإشفاق) sistemleştirmiştir. Bu durum, fiziksel incelik ve zayıflıktan içsel-psikolojik bir duyarlılığa geçişi gösteren düzenli bir anlambilimsel evrimdir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [شفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%81.md) ve شفق ekseni | Fiziksel olarak dokunun incelmesi ve seyrelmesi (ثوب شفق), gökteki ışığın incelip kızarması ve kalbin titreyip rikkat kazanması biçiminde genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice paralel çekirdekler | İnce olma, süzülme ve berraklaşma çizgisi korunmuş; Arapçada bu taban hem atmosferik ışık kırılmasına hem ahlaki kaygıya bağlanmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çeper | Işık, süzülme ve zayıflama kavramları etrafında fonetik yakınlıklar bulunmakla birlikte doğrulanmış dış ödünçleme tespit edilmemiştir | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شفق | Anlamlı | İncelik, kızıllık ve kaygı | Kumaşın incelmesi, akşam göğündeki kızıllık ve koruma güdüsüyle titreme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [شقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%81.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [فشق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B4%D9%82.md) | Anlamlı | Dağılma ve yayılma | Bir şeyin sınırını aşarak saçılması, gevşemesi ve yayılması | Müsta‘mel; Kur'an'da geçmez |
| [فقش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B4.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [قشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B4%D9%81.md) | Anlamlı | Sertlik, kuruluk ve bakımsızlık | Derinin kirlenmesi, sertleşmesi, incelik ve zarafetin zıddı bir kabalık hali | Müsta‘mel; شفق kökündeki zarafetin zıddı; Kur'an'da geçmez |
| قفş / [قفش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%B4.md) | Anlamlı | Toplanma, büzülme ve kapma | Hızlıca yeme, örümceğin yuvasına büzülmesi ve ayaklarını toplaması | Müsta‘mel; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شفق | Merkez | İnce kaygı ve şefkatli sakınma | Korku ile sevgiyi, zaaf bilinci ile titiz koruma arzusunu birleştiren hassas teyakkuz | İnceleme, zayıflık ve rikkat kökünden gelir; nesneye yöneldiğinde koruyucu ihtimam, tehlikeye yöneldiğinde sakınmadır |
| [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) | Komşu | Genel korku ve kaygı | Bir tehdit veya tehlike beklentisinden doğan genel kaçınma ve sarsıntı hali | شفق kökündeki sevgi, ihtimam ve kalbin incelmesi unsurlarını zorunlu olarak barındırmaz |
| [حذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md) | Komşu | Tedbirli sakınma | Zarar verecek somut bir nesne veya duruma karşı uyanık olup tedbir alma | شفق daha deruni bir zafiyet ve rikkat taşırken, bu kök akli ve stratejik korunmaya odaklanır |
| [وجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84.md) | Komşu | Ani ürperti ve dehşet | Kalbin ansızın sarsılması, heyecan ve şiddetli çarpıntı ile korkması | شفق kökündeki süreklilik arz eden ince ihtimam yerine anlık çarpılmayı öne çıkarır |
| [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) | Zıt | Güven ve sükûnet | Korku, tehdit ve kaygının bütünüyle kalkması, iç huzur ve emniyet hali | شفق kökündeki hassas teyakkuzun, kırılganlık ve korunma arayışının karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شفق | İnce kaygı, şefkatli titreme, akşam aydınlığı | Fiziksel ışık incelmesi ile kalpteki rikkat ve sakınmayı aynı kökte birleştirir | Kesin |
| Latince | Sollicitudo, crepusculum | Kaygı, özenli teyakkuz; alacakaranlık | Göksel anlamı crepusculum karşılar; ahlaki boyuttaki kaygı ve titizliği ise sollicitudo verir | Güçlü |
| İngilizce | Twilight; solicitude, trepidation | Alacakaranlık; kaygılı özen, ürperti | Twilight ışık boyutunu, solicitude ise sevgi veya sorumlulukla karışık endişeli titizliği karşılar | Güçlü |
| Almanca | Dämmerung; Besorgnis, Fürsorge | Alacakaranlık; kaygılı ihtimam, titizlik | Dämmerung gökyüzü olayını, Besorgnis ve Fürsorge ise sorumluluktan doğan kaygıyı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Crépuscule; sollicitude, appréhension | Alacakaranlık; koruyucu kaygı, çekince | Crépuscule atmosferik anlamı; sollicitude ise şefkat ve koruma temelli endişeyi taşır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالشَّفَقِ | Ufuktaki akşam aydınlığı ve gün batımı | Kozmik nizama, vaktin dönüşümüne ve insanın aşama aşama yaşayacağı hallere yemin bağlamı (İnşikâk [84:16](https://lisan.digital/tr/ayet/84:16.md)) |
| مُشْفِقُونَ / مُشْفِقِينَ (مِنْ ile) | Kıyamet ve hesaptan duyulan derin çekinme | Kıyametin dehşetini ve sorumluluğu idrak eden müminlerin ve meleklerin teyakkuz hali (Enbiyâ [21:28](https://lisan.digital/tr/ayet/21:28.md), Enbiyâ [21:49](https://lisan.digital/tr/ayet/21:49.md), Şûrâ [42:18](https://lisan.digital/tr/ayet/42:18.md), Meâric [70:27](https://lisan.digital/tr/ayet/70:27.md)) |
| مُشْفِقِينَ (فِي ile) | Aile ortamında duyulan koruyucu endişe ve sorumluluk | Cennet ehlinin dünyadaki ailevi ve ahlaki hassasiyetlerini, titizlenmelerini hatırlaması (Tûr [52:26](https://lisan.digital/tr/ayet/52:26.md)) |
| مُشْفِقِينَ (مِمَّا ile) | Kötü amellerin akıbetinden duyulan dehşet ve çaresizlik | Kıyamet günü zalimlerin dünyada kazandıkları suçların üzerlerine yıkılmasından korkmaları (Kehf [18:49](https://lisan.digital/tr/ayet/18:49.md), Şûrâ [42:22](https://lisan.digital/tr/ayet/42:22.md)) |
| أَأَشْفَقْتُمْ | Yoksullaşma veya yük altında kalma endişesi | Sadaka verme emri karşısında müminlerin içine düşen iktisadi ve nefsi kaygı bağlamı (Mücâdele [58:13](https://lisan.digital/tr/ayet/58:13.md)) |
| وَأَشْفَقْنَ | Emanetin ağırlığından ve acziyetten çekinme | Göklerin, yerin ve dağların emaneti yüklenmekten kaçınarak zafiyetlerini itiraf etmeleri (Ahzâb [33:72](https://lisan.digital/tr/ayet/33:72.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Havf-recâ dengesi ve meleklerin ismeti | Müminin ahiret karşısındaki konumu; meleklerin Allah korkusunun dehşet verici bir panik değil, saygı ve celal karşısında ince bir ihtimam oluşu | Kulu amele sevk eden, yeise düşürmeyen bilinçli ve saygılı ürperti |
| Fıkıh | Namaz vakitlerinin belirlenmesi | Akşam ve yatsı namazı vakitlerini ayıran şafağın kızıllık mı yoksa beyazlık mı olduğu ihtilafı | Ufuktaki aydınlığın fiziksel sınırına ve vaktin başlangıç/bitiş çizgisine odaklanma |
| Tefsir | الإشفاق lafzının harf-i cerlerle değişen anlamları | Kelimenin مِنْ ile kullanıldığında korkuyu, فِي veya عَلَى ile kullanıldığında şefkat ve ihtimamı ifade etmesi inceliği | Bağlama göre korku ile rikkat arasında yön değiştiren çift boyutlu semantik |
| Hadis | Müminler arası ilişkiler ve ahlaki hassasiyet | Müminin kardeşine karşı beslediği koruyucu şefkat ve emanet bilinci; fitne zamanlarında duyulan endişe | Zararı engellemeye odaklanan hassas merhamet ve uyanıklık |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret ve hesap bilinci | Havf ile şefkatin birleştiği takva | Amelleri kusurlu görme ve sürekli teyakkuzda olma | İbadeti kibre dönüştürmeyen, kulun kendini aciz ve muhtaç hissetmesini sağlayan duyarlılık | Kesin |
| İlmi | Bilgiye ve delile yaklaşım | Epistemik ihtiyat ve metodolojik titizlik | Hata yapmaktan sakınma ve kesinleşmemiş veriden çekinme | Âlimin araştırmasında yanılma payını gözeterek ince eleyip sık dokuması | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu emaneti | Sorumluluk kaygısı ve halkı gözetme | Gücün kötüye kullanılmasını önleme ve adaleti titizlikle koruma | Yöneticinin tebaasının hakları çiğnenir endişesiyle titremesi ve emaneti hafif görmemesi | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve harcama dengesi | İsraftan ve darlıktan sakınan basiret | Kaynakları koruma ve infak ederken iktisadi dengeyi gözetme | Fakirleşme korkusuyla cimrileşmek ile sorumsuz saçıp savurmak arasındaki hassas koruma dengesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi ve kritik eşik duyarlılığı (termodinamik ve optik) | Bir sistemin bir durumdan diğerine geçtiği kararsız sınır hattı; ışığın kırılarak zayıfladığı alacakaranlık sınırı gibi, dengenin en küçük etkiyle değişebileceği hassas sınır durumu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kırılganlık farkındalığı ve ihtiyatlı özen (hukuk ve ahlak felsefesi) | Bireyin veya kurumun sorumluluk taşıdığı özneye zarar gelmemesi için geliştirdiği önleyici dikkat; risk altındaki değerin korunması için duyulan koruyucu kaygı | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca gün batımındaki kızıllığa veya salt acıma duygusuna (şefkat) hapsederek, kelimenin Kur'an'daki ana ekseni olan hesaptan ve sorumluluktan kaynaklanan titiz kaygıyı göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | الإشفاق hali; sevilen, değer verilen veya korunması gereken bir emanet uğruna kalbin zafiyet hissederek titremesi, tehlikeyi önceden sezip teyakkuza geçmesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki مشفقون nitelemesini çaresiz bir dehşet veya cehennem azabının pasif korkusu sanmak; böylece müminlerin ve meleklerin bu halinin bilinçli bir sorumluluk, rikkat ve koruyucu özen olduğunu kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak ve takva psikolojisini, kaba bir korkudan (ceza korkusu) ayırıp sevgi, sorumluluk ve incelikle örülü bir iç teyakkuza dönüştürdüğünü gösterir. Maddi incelik ile manevi rikkat arasındaki geçişi kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Emanetin göklere ve yere teklif edildiği kozmik bağlamda (Ahzâb [33:72](https://lisan.digital/tr/ayet/33:72.md)), ahiret tasvirlerinde cennet ehlinin dünyadaki ruh halini anlatan ayetlerde (Tûr [52:26](https://lisan.digital/tr/ayet/52:26.md)) ve meleklerin Allah karşısındaki tazim dolu sakınmalarında (Enbiyâ [21:28](https://lisan.digital/tr/ayet/21:28.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı ceza tehdidiyle felç olmuş bir ruh hali sanan indirgemeciliği düzeltir; hakiki imanın, koruma arzusu ve incelikle titreyen dinamik bir duyarlılık olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dokunun zayıflayıp incelmesi; güneşin batışıyla göğün kenarında kalan ince ışık ve kızıllık tabakası.
- Soyut anlam: Bir emanetin, kişinin veya değerin zarar görmesinden endişe ederek sevgi ve rikkatle titreme hali; sorumlu sakınma.
- Sistematik karşılık: Sistemin kritik eşikte bulunması nedeniyle ortaya çıkan duyarlılık; zaaf bilinciyle birleşen koruyucu teyakkuz mekanizması.
- LaTeX modeli: $$S = f(V, R) \cdot \theta(E - T)$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $S$ kökün temsil ettiği işfak ve teyakkuz düzeyidir. $V$ korunan veya değer verilen emanetin büyüklüğünü, $R$ kalpteki rikkat, şefkat ve incelik katsayısını simgeler. $\theta$ kritik eşik fonksiyonu olup, algılanan tehlike veya sorumluluk yükü olan $E$ değeri sistemin emniyet eşiği olan $T$ değerini aştığında devreye giren koruyucu kaygıyı ve sınır hassasiyetini ifade eder.

## Geçtiği ayetler (11 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%81%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/ayet/18:49.md) — مُشْفِقِينَ

وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَاوَيْلَتَنَا مَا لِهَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا

Meal (IK): Kitab konulduğunda suçluların onda yazılı olandan korktuklarını görürsün Vah bize, eyvah bize, bu kitab nasıl olmuş da küçük büyük bir şey bırakmaksızın hepsini saymış, derler. Çünkü bütün işlediklerini hazır bulurlar. Ve Rabbın, kimseye asla zulmetmez.

### [Enbiya 21:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/ayet/21:28.md) — مُشْفِقُونَ

يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ

Meal (IK): O, onların önlerindekilerini de bilir, arkalarındakini de bilir. Onlar, Allah’ın hoşnud olduğu kimseden başkasına şefaat edemezler ve O’nun korkusundan titrerler.

### [Enbiya 21:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/ayet/21:49.md) — مُشْفِقُونَ

الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ

Meal (IK): Onlar ki görmedikleri halde, Rabblarından korkarlar ve kıyamet saatından titrerler.

### [Müminun 23:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/ayet/23:57.md) — مُشْفِقُونَ

إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ

Meal (IK): Muhakkak ki Rabblarından korktukları için titreyenler,

### [Ahzab 33:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/ayet/33:72.md) — وَأَشْفَقْنَ

إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا

Meal (IK): Gerçekten Biz, emaneti; göklere, yeryüzüne ve dağlara sunduk da onlar bunu yüklenmekten çekindiler. Ve korkup titrediler. Onu insan yüklendi. Doğrusu insan; pek zalim ve pek cahil oldu.

### [Şura 42:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/ayet/42:18.md) — مُشْفِقُونَ

يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلَا إِنَّ الَّذِينَ يُمَارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ

Meal (IK): Buna inanmayanlar onun çabucak gelmesini isterler. İman edenler ise, ondan korku ile titrerler ve onun hak olduğunu bilirler. İyi bilin ki; kıyamet günü hakkında tartışanlar derin bir sapıklık içindedirler.

### [Şura 42:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/ayet/42:22.md) — مُشْفِقِينَ

تَرَى الظَّالِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا كَسَبُوا وَهُوَ وَاقِعٌ بِهِمْ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ

Meal (IK): Göreceksin ki; zalimler yaptıkları şeyler başlarına gelirken korkudan titrerler. İman edip salih amel işleyenler ise cennet bahçelerindedirler. Rabblarının katında onlara diledikleri vardır. İşte bu; büyük lutfun kendisidir.

### [Tur 52:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/ayet/52:26.md) — مُشْفِقِينَ

قَالُوا إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِي أَهْلِنَا مُشْفِقِينَ

Meal (IK): Derler ki: Gerçekten biz, bundan önce ailelerimiz arasında korku içindeydik.

### [Mücadele 58:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/ayet/58:13.md) — أَأَشْفَقْتُمْ

أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Mahrem bir şey konuşmazdan önce, sadaka vermekten korktunuz mu da yerine getirmediniz? Fakat Allah, sizin tevbelerinizi kabul etti. Şu halde namazı kılın, zekatı verin, Allah’a ve Rasulüne itaat edin. Allah; işlediklerinizden haberdardır.

### [Mearic 70:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/ayet/70:27.md) — مُشْفِقُونَ

وَالَّذِينَ هُمْ مِنْ عَذَابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ

Meal (IK): Ve onlar ki; Rabblarının azabından korkarlar.

### [İnşikak 84:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/ayet/84:16.md) — بِالشَّفَقِ

فَلَا أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ

Meal (IK): And ederim o şafağa;

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Akşam karanlığında gökte meydana gelen kızıl aydınlıktır. “İşfak” karanlığa düşmek, yolu seçememek, ne yapacağını bilememek anlamlarına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

بالقاف والشين والفاء معهما
ق ش ف، ف ش ق، ش ف ق، ق ف ش مستعملات قشف: القَشَفُ: القذر على الجلد، ورجل مُتَقِشِّفٌ: لا يتعاهد الغسل والنظافة، فهو قَشِفٌ، ويخفف أيضاً فيسكن الشين.
وقَشُفَ قَشافةً وقَشِفَ قَشَفاً فيمن ثعل أي لا يبالي ما تلطخ بجسده.
فشق: الفَشَقُ: المباغتة، ويقال: هو انتشار الحرص.
والفَشْق: ضرب من الأكل في شدة.
شفق: الشَّفَقُ: الرديء من الأشياء وقلما يجمع. وأَشْفَقْتُ أي جئت به شَفَقاً.
وأَشْفَقْتُ العطاء وشفقته تَشفيقاً: جعلته شَفَقاً.
وملحفة شَفَقٌ، وثوب شَفَقٌ سواء.
والشَّفَقُ: الخوف، وهو مُشفِقٌ أي خائف.
والشَّفَقُ والشفقة: أن يكون الناصح من النصح خائفاً على المنصوح، وأشْفَقْتُ عليه أن يناله مكروه.
والشَّفيقُ: الناصح الحريص على صلاح المنصوح.
وقوله تعالى: "إنا كنا قبل في أهلنا مُشْفِقينَ، أي خائفين من هذا اليوم".
والشَّفَقُ: الحمرة من غروب الشمس إلى وقت العشاء "الأخيرة".
قفش: "القَفْش، ساكن الفاء، ضرب من الأكل في شدة".
والقَفْشُ لا يستعمل إلا في الافتعال كالعنكبوت ونحوها إذا انجحر وضم إليه جراميزه وقوائمه، قال:
كالنعكبوت اقتَفَشَتْ في الجحر
ويقال: اقفَنْشَشتْ مكان اقتَفَشَتْ.

##### Türkçe

قaf, şin ve fe ile birlikte

**ق ش ف**، **ف ش ق**، **ش ف ق**، **ق ف ش** kullanımdadır. **قشف**: **القَشَفُ**: derinin üzerindeki pisliktir. Ve **مُتَقِشِّفٌ** adam: yıkanmayı ve temizliği gözetmez; o hâlde o **قَشِفٌ**tir. Ve ayrıca hafifletilir de **الشين** sükûnlu kılınır.

Ve **قَشُفَ** **قَشافةً** ve **قَشِفَ** **قَشَفاً**; **ثعل** olan kimse hakkında, yani bedenine ne bulaştığına aldırmaz.

**فشق**: **الفَشَقُ**: ansızın bastırmadır; ve denilir: o, hırsın yayılmasıdır.

Ve **الفَشْق**: şiddet içinde bir tür yemedır.

**شفق**: **الشَّفَقُ**: şeylerin kötüsüdür; ve nadiren çoğul yapılır. Ve **أَشْفَقْتُ**: yani onu **شَفَقاً** olarak getirdim.

Ve **أَشْفَقْتُ** bağışı ve onu **شفقته** **تَشفيقاً**: onu **شَفَقاً** kıldım.

Ve **ملحفة شَفَقٌ**; ve **ثوب شَفَقٌ** eşittir.

Ve **الشَّفَقُ**: korkudur; ve o **مُشفِقٌ**tir, yani korkan.

Ve **الشَّفَقُ** ve **الشفقة**: nasihat edenin, nasihatten dolayı nasihat edilene karşı korkar olmasıdır. Ve **أشْفَقْتُ** عليه: ona bir hoşlanılmayanın erişmesinden korktum.

Ve **الشَّفيقُ**: nasihat edilene salahı için hırslı nasihat eden.

Ve Yüce Allah’ın sözü: "إنا كنا قبل في أهلنا مُشْفِقينَ، أي خائفين من هذا اليوم": yani bu günden korkanlar.

Ve **الشَّفَقُ**: güneşin batışından yatsı vaktine, "الأخيرة"ye kadar olan kızıllıktır.

**قفش**: "**القَفْش** (fe sükûnlu), şiddet içinde bir tür yemedır".

Ve **القَفْشُ** ancak **الافتعال**da kullanılır; örümcek ve benzerleri gibi, yuvasına girdiği ve ona **جراميزه**ni ve ayaklarını topladığı zaman. Dedi ki:

كالنعكبوت اقتَفَشَتْ في الجحر

Ve denilir: **اقفَنْشَشتْ**, **اقتَفَشَتْ** yerine.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشَفَقُ: بقيّة ضوء الشمس وحُمْرَتِها في أول الليل إلى قريبٍ من العَتَمة. وقال الخليل: الشَفَقُ: الحمرةُ من غُروب الشمس إلى وقت العِشاء الآخِرة، فإذا ذهب قيل: غاب الشفق. وقال الفراء: سمعتُ بعض العرب يقول: عليه ثوبٌ كأنّه الشَفَقُ، وكان أحمرَ. والشَفَقَةُ: الاسمُ من الإشْفاقِ، وكذلك الشَفَقُ. قال الشاعر:
تَهْوى حَياتي وأَهْوى مَوْتَها شَفَقاً		والموتُ أكرمُ نَزَّالٍ على الحُرَمِ
وأشفقت عليه فأنا مشفق وشفيق وإذا قلت وأَشْفَقْتُ منه فإنّما تعين حذِرْتُه، وأصلهما واحد. ولا يقال: شَفِقْت. قال ابن دريد: شَفِقْتُ وأَشْفَقْتُ بمعنىً. وأنكره أهلُ اللغة. والشَفَقُ: الرديءُ من الأشياء، يقال عطاءٌ مُشَفَّقٌ، أي مُقَلَّلٌ. قال الكميت:
مَلِكٌ أَعَزُّ من الملوكِ تَحَلَّبَتْ		للسائلين يَدَاهُ غَيْرُ مُشَفَّـقِ

##### Türkçe

**الشَفَقُ**: güneş ışığının kalıntısı ve onun kızıllığı; gecenin başında, karanlığa yakın bir vakte kadar. Halîl dedi: **الشَفَقُ**: güneşin batışından yatsı vaktine kadar olan kızıllık; gidince “**غاب الشفق**” denilir. Ferrâ dedi: Bazı Arapların şöyle dediğini işittim: Üzerinde bir elbise var, sanki o **الشَفَقُ**; ve kırmızı idi. **الشَفَقَةُ**: **الإشْفاقِ**’tan olan isimdir; yine bunun gibi **الشَفَقُ** da. Şair dedi:
Hayatımı sever; ben de onun ölümünü **شَفَقاً** severim		ölüm ise hürmetli yerlere inen en keremli misafirdir
Ona karşı **أشفقت** ettim; ben **مشفق** ve **شفيق**im. Ve eğer “ondan **وأَشْفَقْتُ**” dersen, ancak “ondan sakındım”ı kastedersin; ikisinin aslı birdir. “**شَفِقْت**” denilmez. İbn Düreyd dedi: “**شَفِقْتُ**” ve “**أَشْفَقْتُ**” bir mânâdadır. Bunu dil ehli inkâr etti. **الشَفَقُ**: şeylerin kötüsü (adi olanı); “**عطاءٌ مُشَفَّقٌ**” denilir; yani azaltılmış. Kümeyt dedi:
Bir hükümdar ki hükümdarlardan daha azizdir; iki eli, isteyenler için sağılmıştır		**غَيْرُ مُشَفَّـقِ** (azaltılmış olmayan)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ش ف
قفش ، شفق ، شقف ، فشق ، قشف .
قشف : قال الليث : القَشفُ : قَذَرُ الجلْدِ ، رجل مُتَقَشِّفٌ لا يتعاهَدُ الغسلَ والنظافةَ فهو قَشفٌ .
وقال غيره : القَشفُ : رثاثةُ الهيئة وسوءُ الحالِ وحفوف البشرة وضيق العيشِ ، وإن كان مع ذلك يُطهِّرُ نفسه بالماء ، والاغتسال .
أبو عبيد عن الأصمعي : أصابهم من العيْش ضَفَفٌ وخَفَفٌ وقَشَفٌ وشظف كل هذا من شِدَّة الْعَيْشِ .
سلمة عن الفراء : عامٌ أقْشَف أقْشَر شديد .
شفق : قال الليث : الشَفَقُ : الرَّدِيءُ من الأشياء وقَلَّما يُجْمع ، وقد أشْفَقَ الْعطاءَ ، وشَفَّقَ الثَّوْبَ أي : جعلهُ في النَّسِج شَفَقاً ، والشَّفَقُ : الْخَوف ، تقولُ : أنَا مُشْفِقٌ عليك أي : خائفٌ وأنا مُشْفِقٌ من هذا الأمر أي : خائفٌ ، والشَّفَقُ أيضاً الشَّفَقَةُ وهو أن يكونَ الناصِحُ من بلوغ نُصْحِه خائفاً على المنصوح ، تقول : أشفَقْتُ عليه أن ينالهُ مكْروهٌ ، والشَّفِيقُ : النَّاصِحُ الحريصُ على صلاح المنصوح .
وقال الله عز وجلَّ : ( قَالُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَهْلِنَا ) ( الطور : 26 ) .
قال الليث : إنا كُنّا في أهْلِنا خائفينَ لهذا اليوم ، وقال جلَّ وعزَّ : ( بَصِيراً فَلاَ أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ ) ( الانشقاق : 16 ) .
قال : الشَفَقُ : الْحُمْرَة التي في المغْرِب من الشَّمْسِ ، قال : وكان بعضُ الفُقهَاء يقول : الشَفَقُ : الْبياضُ لأن الْحُمرةَ تذهبُ إذا أظْلَمتْ وإنَّما الشَّفَقُ البياضُ الذي إذا ذَهَبَ صلَّيْتَ الْعِشاءَ الآخرة والله أعلمُ بصواب ذلك .
قال الفراءُ : وسَمِعْت العرب يقول : عليه ثوبٌ مصبوغٌ كأنه الشَّفَقُ ، وكان أحمر فهذا شاهدٌ للحُمْرةِ .
وقال غيره : شَفِقْتُ من الأمر شَفَقَةً يعني أشْفَقْتُ ، وأنشد :
فإني ذُو مُحافَظَةٍ لقَوْمِي
إذا شَفِقَتْ عَلَى الرزْقِ الْعِيالُ
عمرو عن أبيه : الشَّفَقُ : الثوب المصبوغ بالْحُمرةِ القليلة ، والشَّفَقُ : الْحُمْرَةُ في السماء .
وفي ( نوادر الأعراب ) تقول : أنا في أَشْفاق من هذا الأمر أي : نَوَاحٍ منه .
ومِثْلُه أَنا في عروض منه وفي أعراض منه ، أي : في نواح .
شقف : أهمله الليث ، وقال عمرو عن أبيه : الشَّقَفُ : الْخَزَفُ المكَسَّرُ .
فشق : قال الليث : الفَشَقُ : الْمُبَاغتةُ .
وقال رؤبة :
فبات والنَّفْسُ من الْحرصِ الْفَشَقْ
وقال غيره : الْفَشَقُ : شِدَّة الْحِرْص .
وقال الليث : معناه : أنه يُبَاغت الْوِرْدَ لئِلا يفطن له الصياد .
وروى عمرو عن أبيه قال : الْفَشَقُ : تباعُدُ ما بين القَرْنين وتباعُدُ ما بين التَّوْأَبانِيَّينِ قال : والْفَشَقُ : العدوُ والهرَبُ .
وقال أبو حاتم في ( كتاب البقر ) : من قَرُون البَقر فَشِقٌ وهو الذي فَشِقَ ما بين قَرْنيْهِ أي تباعد .
قفش : قال الليث : القَفْشُ : ساكن الفاءِ ضَرْبٌ من الأكل في شدَّةٍ ، قال : والْقَفْشُ : لا يُسْتمل إلا في افتِعَال خاصةً ، يقال للعَنْكبوت ونحوها من سائرِ الْخَلْقِ إذا انْجَحَر وضَمَّ إليه جراميزهُ وقوائمُهُ قد اقْتفَشَ وأنشد :
كالْعنكَبوتِ اقْتَفَشَتْ في الجحْر
ويروى : اقْفَنْشَشَتْ .
وقال أبو حاتم : الْقَفْشُ في الْحَلْبِ سرعة نَفْضِ ما في الضَّرْعِ ، وكذلك الْهَمْرُ وَالْمَشْقُ .
وقال غيره : وقَعَ فلانٌ في الرَّفْشِ والْقَفْشِ ، فالرَّفْشُ أكلُ الطعام جَرْفاً والقَفْشُ كثرة النِّكاح .
ويقال للمِجْرَف الرَّفْشُ ، ومجداف السفينة يقال له الرَّفش ، ويقال للرَّجل يَعِزّ بعد الذّلّ ، أو يستغني بعد الفقر : من الرَّفْش إلى العرش ، أي : قعد على العرش بعد ضربه بالرَّفْش فلاّحاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القَفْشُ : الْخُفُّ ، ومنه خبَرُ عيسى أنه لم يُخَلِّفْ إلا قَفْشَيْنِ ومِخْذَفَة ، قلت : الْقَفْشُ بمعنى : الْخفِّ دخيلٌ مُعرَّبٌ .
وهو المقطوع الذي يحكم عمله ، وأصله بالفارسية : كفج فعرّب .
عمرو عن أبيه قال : القَفْشُ : الدَّغَّارون من اللُّصُوص .

##### Türkçe

ق ش ف
**قفش** , **شفق** , **شقف** , **فشق** , **قشف** .

**قشف** : Leys dedi: **القَشفُ**: derinin pisliği; yıkanmayı ve temizliği gözetmeyen **مُتَقَشِّفٌ** adam; o, **قَشفٌ**’tir.
Başkası dedi: **القَشفُ**: görünüşün yıpranmışlığı, hâlin kötülüğü, derinin kabalaşıp sertleşmesi ve geçimin darlığıdır; bununla birlikte kendisini su ile ve yıkanmakla temizliyor olsa bile.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Geçimden onlara **ضَفَفٌ** ve **خَفَفٌ** ve **قَشَفٌ** ve **شظف** isabet etti; bunların hepsi geçimin şiddetindendir.
Seleme, Ferrâ’dan: **أقْشَف** **أقْشَر** şiddetli bir yıl.

**شفق** : Leys dedi: **الشَفَقُ**: şeylerin kötüsü; pek az çoğul yapılır. Ve bağışı **أشْفَقَ** etti; elbiseyi **شَفَّقَ** etti, yani onu dokumada **شَفَقاً** yaptı. Ve **الشَّفَقُ**: korkudur; dersin ki: Ben sana **مُشْفِقٌ**’im, yani korkanım; ve ben bu işten **مُشْفِقٌ**’im, yani korkanım. Ve **الشَّفَقُ** ayrıca **الشَّفَقَةُ**’dır; o da, öğüt verenin, öğüdünün ulaşmasından dolayı öğüt verilene karşı korkar olmasıdır. Dersin: Ona **أشفَقْتُ** ki ona bir **مكْروهٌ** erişmesin. Ve **الشَّفِيقُ**: öğüt verilene iyilik gelmesine hırslı, öğüt veren nasihatçıdır.
Azîz ve Celîl Allah dedi: ( قَالُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَهْلِنَا ) ( الطور : 26 ) .
Leys dedi: Biz, ailemizin içinde bu gün için korkanlardık. Ve Celîl ve Azîz dedi: ( بَصِيراً فَلاَ أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ ) ( الانشقاق : 16 ) .
Dedi: **الشَفَقُ**: güneşin batıdaki kızıllığıdır. Dedi: Fakihlerin bazısı derdi ki: **الشَفَقُ** beyazlıktır; çünkü kızıllık karardığında gider; **الشَّفَقُ** ancak beyazlıktır ki o gittiğinde yatsı namazını kılarsın; Allah bunun doğrusunu daha iyi bilendir.
Ferrâ dedi: Arapları işittim, derler: Üzerinde boyalı bir elbise var, sanki **الشَّفَقُ**; ve o kırmızı idi; bu, kızıllığa bir şahittir.
Başkası dedi: İşten **شَفِقْتُ** **شَفَقَةً**, yani **أشْفَقْتُ**; ve inşad etti:
فإني ذُو مُحافَظَةٍ لقَوْمِي
إذا شَفِقَتْ عَلَى الرزْقِ الْعِيالُ
Amr, babasından: **الشَّفَقُ**: az kızıllıkla boyanmış elbisedir; ve **الشَّفَقُ**: gökteki kızıllıktır.
( **نوادر الأعراب** )’da: Dersin ki: Ben bu işten **أَشْفاق** içindeyim, yani ondan **نَوَاحٍ** içindeyim.
Ve benzeri: Ben ondan **عروض** içindeyim ve ondan **أعراض** içindeyim; yani **نواح** içindeyim.

**شقف** : Leys onu ihmal etti. Amr, babasından dedi: **الشَّقَفُ**: kırılmış çömlektir.

**فشق** : Leys dedi: **الفَشَقُ**: ansızın basmadır.
Rü’be dedi:
فبات والنَّفْسُ من الْحرصِ الْفَشَقْ
Başkası dedi: **الْفَشَقُ**: hırsın şiddetidir.
Leys dedi: Manası: avcı ona uyanmasın diye su başına ansızın baskın yapmasıdır.
Amr, babasından rivayet etti, dedi: **الْفَشَقُ**: iki boynuz arasının uzak olması ve iki **التَّوْأَبانِيَّينِ** arasının uzak olmasıdır. Dedi: Ve **الْفَشَقُ**: koşma ve kaçmadır.
Ebû Hâtim, ( **كتاب البقر** )’da dedi: Sığırın boynuzlarından **فَشِقٌ** vardır; o, iki boynuzu arasını **فَشِقَ** etmiş olandır, yani uzaklaştırmıştır.

**قفش** : Leys dedi: **القَفْشُ**: **الفاءِ**’sı sâkin; şiddet içinde bir çeşit yemedir. Dedi: Ve **الْقَفْشُ** ancak özellikle ifti‘âl babında kullanılır; örümceğe ve onun benzeri diğer yaratıklara, yuvasına girip büzüldüğünde ve dizlerini ve ayaklarını kendine topladığında: **اقْتفَشَ** denir. Ve inşad etti:
كالْعنكَبوتِ اقْتَفَشَتْ في الجحْر
Ve şöyle de rivayet olunur: **اقْفَنْشَشَتْ** .
Ebû Hâtim dedi: **الْقَفْشُ** sağımda, memedeki şeyi hızlıca silkmedir; aynı şekilde **الْهَمْرُ** ve **الْمَشْقُ** da böyledir.
Başkası dedi: Falan, **الرَّفْشِ** ve **الْقَفْشِ** içine düştü; **الرَّفْشُ** yemeği kazıyıp süpürürcesine yemektir; **القَفْشُ** ise çokça cinsel ilişkidir.
Ve **المِجْرَف**’a **الرَّفْشُ** denir; geminin küreğine **الرَّفش** denir. Ve zillet sonrası izzet bulan, yahut fakirlik sonrası zenginleşen adama denir ki: **من الرَّفْش إلى العرش**; yani **الرَّفْش** ile çiftçi olarak vurulmasından sonra arşa oturdu.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **القَفْشُ**: **الْخُفُّ**’tur. Ondandır: Îsâ’nın haberidir ki o, iki **قَفْش** ve bir **مِخْذَفَة**’den başka bir şey bırakmadı. Dedim: **الْقَفْشُ**, **الْخفِّ** manasında, içeri girmiş, Arapçalaştırılmıştır.
Ve o, işi sağlam yapılan kesiktir; aslı Farsçada: كفج; sonra Arapçalaştırıldı.
Amr, babasından dedi: **القَفْشُ**: hırsızlardan **الدَّغَّارون**’dur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والفاء وما يثلثهما)
(شفق) الشين والفاء والقاف أصلٌ واحد، يدلُّ على رِقَّةٍ في الشيء، ثم يشتقُّ منه. فمن ذلك قولهم: أشفقت من الأمر، إذا رَقَقْت وحاذَرت. وربَّما قالوا: شَفِقت: وقال أكثر أهل اللغة: لا يقال إلا أشفقت وأنا مُشْفِق. فأمَّا قول القائل:
* كما شَفِقَتْ على الزّادِ العِيالُ([1]) *
فمعناه بَخِلَت به.
ومن الباب الشَّفَق من الثياب، قال الخليل: الشَّفَق: الرديء من الأشياء. ومنه الشَّفَق: النُّدأة([2]): التي تُرَى في السَّماء عند غُيُوبِ الشَّمس، وهي الحمرة. وسمِّيت بذلك للونها ورقّتها.
وحدَّثنا عليُّ بن إبراهيمَ القَطَّان، عن المَعْداني، عن أبيه، عن أبي مُعاذ، عن اللَّيث عن الخليل قال: الشَّفَق: الحمرة التي بين غروب الشمس إلى وقت صلاةِ العشاء الآخرة.
وروى ابن نَجيح، عن مجاهدٍ قال: هو النَّهار في قوله جلَّ ثناؤه: ﴿فَلاَ أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ﴾  [الانشقاق 16]. وروى العَوّامُ بن حوشبٍ، عن مجاهد قال: هي الحمرة.
وفي تفسير مقاتل، قال: الشَّفَق: الحمرة. قال الزّجاج: الشَّفَق هي الحمرة التي تُرَى في المغرِبِ بعد سُقوطِ الشمس.
وأخبرنا عليُّ بن إبراهيم، عن محمَّد بن فَرَج قال: حَدَّنا سَلَمة، عن الفَرَّاء قال: الشَّفَق الحمرة.
قال: وحدثني ابن [أبي([3])] يحيى، عن حُسَين([4]) بن عبد الله بن ضُمَيرة عن أبيه عن جدهِ يرفعه، قال: الشَّفَق الحمْرة.
قال الفرّاء: وقد سمعت بعضَ العرب يقول: عليه ثوب مصبوغ كأنَّه الشفق، وكان أَحْمَر. قال: هذا شاهدٌ لمن قال إنَّه الحمرة.
(شفن) الشين والفاء والنون أصلٌ يدلُّ على مداومة النّظَر، والأصل فيه قولهم للغَيُور الذي لا يَفْتُرُ عن النَّظَرِ([5]): شَفُون. ومن الناس من يقول شَفَنَ يَشْفِنُ، إذا نظر بمُؤْخر عينه، وشَفِن أيضاً يشفَن شَفْناً، وهو شَفُونٌ وشافن. وأنشد الخليل:
* حِذَار مرتقبٍ شَفُونِ([6]) *
قال الأمويّ: الشَّفِن: الكيِّس العاقل. وكلُّ ذلك يقرُب بعضُهُ من بعض.
(شفي) الشين والفاء والحرف المعتل يدل على الإشراف على الشيء؛ يقال أشفى على الشيء إذا أشرفَ عليه. وسمِّي الشِّفاء شفاءً لغلَبته للمرض وإشفائه عليه. ويقال استشفَى فلانٌ، إذا طَلَبَ الشِّفاء. وشَفَى كلِّ شيء: حَرْفه. وهذا ممكنٌ أن يكون من هذا الباب، وممكنٌ أن يكون من الإبدال، وتكون الفاءُ مبدلةً من ياء.
ويقال أعطيتك الشّيءَ تستشفي به، ثم يقال أَشْفَيتُكَ الشيءَ، وهو الصحيح. ويقال أَشْفَى المريضُ على الموت، وما بَقيَ منه إلا شَفىً أي قليل. فأمَّا قول العجاج:
* أوْفَيْتُهُ قَبْلَ شَفىً أو بِشَفَى([7]) *
قالوا: يريد إذا أشفت الشّمس على الغروب.
وأما الشَّفَة فقد قيل فيها إن الناقص منها واوٌ، يقال ثلاث شَفَوات. ويقال رجلٌ أشْفَى، إذا كان لا ينضمّ شفتاه، كالأرْوَق. وقال قوم: الشَّفَة حذفت منها الهاء، وتصغيرها شُفَيْهة. والمشافهة بالكلام: مواجهةٌ من فيك إلى فيه. ورجل شُفاهِيٌّ: عظيم الشفتين. والقولان محتملان، إلاَّ أنَّ الأول أجود لمقاربة القياس الذي ذكرناه، لأنَّ الشفتين تُشفِيان على الفم.
ومما شذَّ عن الباب قولهم: شَفَهني فلانٌ عن كذا، أي شَغَلني.
(شفر) الشين والفاء والراء أصلٌ واحد يدلُّ على حدِّ الشيء وحَرْفِهِ. من ذلك شَفْرَة السَّيف: حَدُّه. وشَفير البئر وشَفيرُ النَّهر: الحدّ. والشُّفْر: مَنْبِت الهُدْب من العين، والجمع أشفار. وشُفْر الفَرْج: حروفُ أشَاعرِهِ. ومِشْفَر البعير كالجَحْفَلة([8]) من الفَرَس. والشَّفْرَة معروفة([9]). هذا كلُّه قياس واحد. وأمّا قولُهم: ما بالدار* شُفْر([10])، وقولُ من قال: معناه ليس بها أحدٌ فليس الأمر كذلك، إنما يراد بالشُّفْر شُفر العين، والمعنى ما بها ذو شُفْر، كما يقال ما بها عينٌ تطرف، يراد ما بها ذُو عين. والذي حُكِيَ عن أبي زيد أنَّ شَفْرَة القوم أصغَرهم، مثل الخادم، فهذا تشبيهٌ، شُبِّهَ بالشَّفْرَة التي تُسْتَعمَل.
(شفع) الشين والفاء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مقارنة الشيئين. من ذلك الشَّفْع خلاف الوَتْر. تقول: كان فرداَ فشفَعْتُه. قال الله جل ثناؤه:وَالشَّفْعِ وَالوَتْرِ [الفجر 3]، قال أهل التفسير: الوَتْر الله تعالى، والشَّفْع الخلق. والشُّفْعَة في الدار من هذا. قال ابن دريد([11]): سُمِّيَتْ شُفْعةً لأنَّه يَشفَع بها مالَه. والشاة الشَّافع: التي معها ولدُها. وشَفَعَ فلانٌ لفلانٍ إذا جاء ثانِيه ملتمساً مطلبه ومُعِيناً له.
ومن الباب ناقَةٌ شَفُوع، وهي التي تجمع بين مِحْلَبَيْن([12]) في حَلْبَةٍ واحدة.  وحُكِيَ: إنَّ فلاناً يشفع [لي([13])] بالعداوة، أي يعين عليَّ.  وهذا قياس الباب، كأنَّه يصيِّر مَنْ  يعاديه [شَفْعاً]. ومما شذَّ عن هذا الباب ولا نعلم كيف صحّتُه: امرأةٌ مشفوعة، وهي التي أصابتها شُفْعَة، وهي العَين. وهذا قد قيل، ولعلّهُ أنَّ يكون بالسِّين غير معجمة. والله أعلم.
وبنو شافع، من بني المطّلِب بن عبد مناف، منهم محمد بن إدريس الشّافعيّ والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) أنشده أيضاً في المجمل. وصدره في اللسان: *فإني ذو محافظة لقومي*.
([2]) الندأة، بضم النون وفتحها: الحمرة تكون في الغيم. وقد بيض لهذه الكلمة في اللسان (12: 47).
([3]) التكملة من المجمل، وهو محمد بن أبي يحيى، وابناه إبراهيم، وعبد الله.
([4]) كذا ورد مضبوطاً في المجمل. وفي الأصل: "حسن".
([5]) في الأصل: "الذي يغير عن النظر"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) قطعة من بيت للقطامي  في ديوانه واللسان (شفن)، وهو بتمامه:
يسارقن الكلام إليّ لما *** حسسن حذار مرتقب شفون
([7]) ديوان العجاج 83 واللسان (شفي).
([8]) في الأصل: "الجحفلة"، صوابه في المجمل.
([9]) الشفرة، بالفتح: السكين العريضة.
([10]) مقتضى تفسيره هنا أن يُضبط بالضم. وقد رواها ابن سيده بالضم والفتح، وقال الأزهري بفتح الشين. قال شمر: ولا يجوز شفر بضمها.
([11]) الجمهرة: (3: 60).
([12]) في الأصل: "مجلسين"، صوابه من المجمل واللسان.
([13]) التكملة من المجمل.

ـ

##### Türkçe

(Şîn, fâ ve bunların üçüncülendiği şeyler bâbı)
(**شفق**) **الشين** ve **الفاء** ve **القاف** tek bir asıldır; şeyde bir inceliğe delâlet eder, sonra ondan türetilir. Bundan: onların “**أشفقت** من الأمر” demeleri; inceldin ve sakındın (çekindin) ise. Ve belki “**شَفِقت**” dediler. Ve dil ehlinin çoğu dedi: “Ben ancak **أشفقت** derim ve ben **مُشْفِق**im”den başka söylenmez. Amma söyleyenin sözü:
* كما **شَفِقَتْ** على الزّادِ العِيالُ *
Bunun mânâsı: onunla cimrilik etti.
Ve bâbdan: elbiselerden **الشَّفَق**. Halîl dedi: **الشَّفَق**: şeylerin kötüsü. Ve ondan **الشَّفَق**: **النُّدأة**([2]); güneşin batışı sırasında gökte görülen şeydir ve o kızıllıktır. Rengi ve inceliği sebebiyle bununla adlandırıldı.
Ve bize Ali b. İbrâhîm el-Kattân haber verdi; el-Ma‘dânî’den, babasından, Ebû Mu‘âz’dan, el-Leys’ten, Halîl’den dedi ki: **الشَّفَق**: güneşin batışı ile yatsı namazı vaktine kadar arasındaki kızıllıktır.
Ve İbn Necîh, Mücâhid’den rivayet etti; dedi ki: O, O’nun yüce övgüsü olan sözünde gündüzdür: ﴿فَلاَ أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ﴾ [الانشقاق 16]. Ve el-‘Avvâm b. Havşeb, Mücâhid’den rivayet etti; dedi ki: O, kızıllıktır.
Ve Mukâtil’in tefsirinde dedi: **الشَّفَق**: kızıllıktır. ez-Zeccâc dedi: **الشَّفَق** güneşin düşmesinden sonra batıda görülen kızıllıktır.
Ve bize Ali b. İbrâhîm haber verdi; Muhammed b. Ferac’dan dedi ki: Bize Seleme tahdîs etti; el-Ferrâ’dan dedi ki: **الشَّفَق** kızıllıktır.
Dedi ki: Ve bana İbn [Ebî([3])] Yahyâ haber verdi; Husayn([4]) b. Abdillâh b. Dumeyra’dan, babasından, dedesinden, onu yükselterek; dedi ki: **الشَّفَق** kızıllıktır.
el-Ferrâ dedi: Ve ben bazı Arapları işittim, derdi ki: Üzerinde boyanmış bir elbise var, sanki o **الشفق**; ve kırmızı idi. Dedi ki: Bu, onun kızıllık olduğunu söyleyen kimse için bir şâhiddir.

(**شفن**) **الشين** ve **الفاء** ve **النون** devamlı bakmaya delâlet eden bir asıldır; ve asılında, bakmaktan gevşemeyen kıskanç kimseye([5]) onların “**شَفُون**” demeleri vardır. Ve insanlardan kimi “**شَفَنَ** **يَشْفِنُ**” der; gözünün arkasından baktı ise. Ve “**شَفِن**” de (denir), “**يشفَن** **شَفْناً**”; ve o **شَفُون**dur ve **شافن**dir. Halîl inşâd etti:
* حِذَار مرتقبٍ **شَفُونِ** *
el-Umevî dedi: **الشَّفِن**: zeki akıllı (kimsedir). Ve bunların hepsi, bazısı bazısına yaklaşır.

(**شفي**) **الشين** ve **الفاء** ve illetli harf, şeye üstten bakmaya delâlet eder; “**أشفى** على الشيء” denir, ona üstten baktı ise. Ve **الشِّفاء** şifâ diye adlandırıldı; hastalığa galebesi ve onun üzerine üstten bakması sebebiyle. Ve “**استشفَى** فلانٌ” denir; şifâyı talep etti ise. Ve her şeyin **شَفَى**’sı: kenarıdır. Ve bu, bu bâbdan olması mümkündür; ve ibdâlden olması mümkündür; ve **الفاء** bir **ياء**’dan bedel kılınmış olur.
Ve “Sana onunla şifâ arayasın diye şeyi verdim” denir; sonra “Sana şeyi **أَشْفَيتُ**” denir; ve o doğrudur. Ve “**أَشْفَى** المريضُ على الموت” denir; hasta ölüme yaklaştı ise; ve ondan ancak **شَفىً** yani az kaldı. Amma el-‘Accâc’ın sözü:
* أوْفَيْتُهُ قَبْلَ **شَفىً** أو بِ**شَفَى** *
Dediler ki: Güneş batmaya yaklaştığında demek ister.
Ve **الشَّفَة**’ye gelince; onda, eksik olanının **واو** olduğu söylenmiştir; “üç **شَفَوات**” denir. Ve “adam **أشْفَى**” denir; dudakları birleşmez ise, **الأرْوَق** gibi. Ve bir kavim dedi: **الشَّفَة**’den **الهاء** hazfedilmiştir; ve onun küçültmesi **شُفَيْهة**’dir. Ve söz ile **المشافهة**: senin ağzından onun ağzına karşı karşıya gelmedir. Ve “adam **شُفاهِيٌّ**”: iki dudağı büyük (kimsedir). Ve iki söz de muhtemeldir; ancak birincisi daha iyidir, zikrettiğimiz kıyasa yakınlığı sebebiyle; çünkü iki dudak ağzın üzerine **تُشفِيان** (üstten bakar/yaklaşır).
Ve bâbdan şâz olan şeylerden: onların “Falan beni şundan **شَفَهني**” demeleri; yani beni meşgul etti.

(**شفر**) **الشين** ve **الفاء** ve **الراء** tek bir asıldır; şeyin keskinliğine ve kenarına delâlet eder. Bundan: kılıcın **شَفْرَة**’si: keskinliğidir. Ve kuyunun **شَفير**’i ve nehrin **شَفيرُ**’i: kenardır. Ve **الشُّفْر**: gözden kirpiğin bittiği yerdir; çoğulu **أشفار**. Ve ferç’in **شُفْر**’ü: onun kıllarının kenarlarıdır. Ve devenin **مِشْفَر**’i, atın **الجَحْفَلة**([8])’si gibidir. Ve **الشَّفْرَة** bilinir([9]). Bunun hepsi tek bir kıyastır. Ve amma onların “Evde **شُفْر** yok” sözü ve “mânâsı onda hiç kimse yoktur” diyenin sözü; iş öyle değildir. Ancak **الشُّفْر** ile gözün **شُفر**’ü kastedilir; mânâ: onda **ذو شُفْر** yoktur; “onda göz kırpan bir göz yoktur” denildiği gibi; onda **ذُو عين** yoktur kastedilir. Ve Ebû Zeyd’den hikâye olunan: kavmin **شَفْرَة**’si onların en küçüğüdür, hizmetçi gibi; bu bir benzetmedir; kullanılan **الشَّفْرَة**’ye benzetilmiştir.

(**شفع**) **الشين** ve **الفاء** ve **العين** sahih bir asıldır; iki şeyin birbirine eşlik etmesine delâlet eder. Bundan: **الشَّفْع** **الوَتْر**’in zıddıdır. Dersin ki: tek idi, ben onu **شفَعْتُه** (çift yaptım). Allah yüce övgüsüyle dedi: ﴿وَالشَّفْعِ وَالوَتْرِ﴾ [الفجر 3]; tefsir ehli dedi: **الوَتْر** Allah Teâlâ’dır, **الشَّفْع** halktır. Ve evdeki **الشُّفْعَة** bundan (dır). İbn Düreyd([11]) dedi: Ona **شُفْعة** adı verildi; çünkü onunla malını **يَشفَع** (çiftler/yanına katar). Ve **الشاة الشَّافع**: yanında yavrusu olan (koyun)dur. Ve “Falan, falan için **شَفَعَ**” (şefaat etti) denir; onun ikincisi olarak, isteğini talep ederek ve ona yardım ederek geldi ise.
Ve bâbdan: **ناقَةٌ شَفُوع**; o, bir sağımda iki memeyi([12]) bir araya toplayan (deve)dir. Ve hikâye olundu: “Falan, düşmanlık ile [bana([13])] **يشفع** ediyor”; yani bana karşı yardım ediyor. Ve bu, bâbın kıyasıdır; sanki ona düşmanlık eden kimseyi **شَفْعاً** kılıyor. Ve bu bâbdan şâz olan ve sıhhatini nasıl olduğunu bilmediğimiz şeylerden: **امرأةٌ مشفوعة**; o, ona **شُفْعَة** isabet eden kadındır; ve o, göz (değmesi)dir. Bu söylenmiştir; ve belki de **بالسِّين** غير معجمة ile olur. Allah daha iyi bilir.
Ve Benû Şâfi‘, Benû el-Muttalib b. Abd Menâf’tandır; onlardan Muhammed b. İdrîs eş-Şâfi‘î’dir; Allah daha iyi bilir.
---------------------ـ
([1]) Onu ayrıca el-Mücmel’de de inşâd etti. Onun صدر’ı Lisân’da: *فإني ذو محافظة لقومي*.
([2]) **الندأة**, **النون**’un dammesi ve fethasıyla: bulutta bulunan kızıllık. Bu kelime için Lisân’da (12: 47) boş bırakılmıştır.
([3]) Tekmile el-Mücmel’dendir; o, Muhammed b. Ebî Yahyâ’dır; ve iki oğlu İbrâhîm ve Abdullâh.
([4]) Böylece el-Mücmel’de ضبطlı olarak geldi. Asılda: “Hasen”.
([5]) Asılda: “bakmaktan kıskanan kimse”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([6]) el-Kutâmî’nin divanında ve Lisân’da (**شفن**) bir beytin parçasıdır; ve tamamı:
يسارقن الكلام إليّ لما *** حسسن حذار مرتقب شفون
([7]) Divânu’l-‘Accâc 83 ve Lisân (**شفي**).
([8]) Asılda: “الجحفلة”; doğrusu el-Mücmel’dendir.
([9]) **الشفرة**, fetha ile: geniş bıçak.
([10]) Buradaki tefsirinin مقتضى’sı, damme ile ضبط edilmesidir. İbn Sîde onu damme ve fetha ile rivayet etti; ve el-Ezherî **الشين**’in fethasıyla dedi. Şemmer dedi: Onu damme ile **شفر** câiz olmaz.
([11]) el-Cemhere: (3: 60).
([12]) Asılda: “مجلسين”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dandır.
([13]) Tekmile el-Mücmel’dendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الشفق: اختلاط ضوء النهار بسواد الليل عند غروب الشمس. قال تعالى: ﴿فلا أقسم بالشفق﴾ [الانشقاق/16]، والإشفاق: عناية مختلطة بخوف؛ لأن المشفق يحب المشفق عليه ويخاف ما يلحقه، قال تعالى: ﴿وهم من الساعة مشفقون﴾ [الأنبياء/49]، فإذا عدي (بمن) فمعنى الخوف فيه أظهر، وإذا عدي ب (في) فمعنى العناية فيه أظهر. قال تعالى: ﴿إنا كنا قبل في أهلنا مشفقين﴾ [الطور/26]، ﴿مشفقون منها﴾ [الشورى/18]، ﴿مشفقين مما كسبوا﴾ [الشورى /22]، ﴿أأشفقتم أن تقدموا﴾ [المجادلة/13].

##### Türkçe

- **الشفق**: Güneşin batışı sırasında gündüz ışığının gecenin karalığıyla karışmasıdır. Yüce Allah dedi ki: ﴿فلا أقسم **بالشفق**﴾ [الانشقاق/16]; ve **الإشفاق**: korkuyla karışık bir ihtimamdır; çünkü **المشفق** kendisine **المشفق عليه** olanı sever ve ona ilişecek şeyden korkar. Yüce Allah dedi ki: ﴿وهم من الساعة **مشفقون**﴾ [الأنبياء/49]; artık eğer (بمن) ile geçişli kılınırsa onda korku manası daha belirgindir; ve eğer (في) ile geçişli kılınırsa onda ihtimam manası daha belirgindir. Yüce Allah dedi ki: ﴿إنا كنا قبل في أهلنا **مشفقين**﴾ [الطور/26]، ﴿**مشفقون** منها﴾ [الشورى/18]، ﴿**مشفقين** مما كسبوا﴾ [الشورى /22]، ﴿أ**أشفقتم** أن تقدموا﴾ [المجادلة/13].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ف ق
غاب الشفق‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ثوب شفق‏:‏ سخيف رديء النسج وشفقه النساج‏.‏
وأشفقت العطـاء أو تحتـه‏.‏
ولي عليه شفقة وشفق‏:‏ رحمة ورقة وخوف من حلول المكروه به مع نصح وأشفقت عليه أن يناله مكروه وأنا مشفق عليه وشفيق وشفق‏.‏
قال‏:‏ قل للأميـر أميـر آل محمـد قول امريء شفق عليك محامي وأنا مشفق من هذا الأمر‏:‏ خائف منه خوفاً يرق القلب ويبلغ منه‏.‏

##### Türkçe

ش ف ق
**غاب الشفق**: şafak kayboldu.
Ve mecazdandır: **ثوب شفق**: gevşek, dokuması kötü; dokumacı onu gevşek dokudu.
**وأشفقت العطـاء أو تحتـه**: bağışı (verişi) eksilttim yahut onun altına indirdim.
Ve benim onun üzerinde **شفقة** ve **شفق**ım vardır: merhamet ve incelik ve onun başına hoş olmayanın inmesinden korku; nasihat ile birlikte. Ve **أشفقت عليه أن يناله مكروه**: ona bir hoş olmayanın erişmesinden korktum; ve ben onun üzerine **مشفق**im; ve **شفيق** ve **شفق**.
Dedi: Emire, Muhammed âlinin emiri olan emire, bir kimsenin sözü olarak söyle: **شفق عليك**: seni koruyan; ve ben bu işten **مشفق**im: ondan, kalbi incelten ve ondan (korkudan) ona ulaşan bir korku ile korkan.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشّفَق والشَّفَقة: الاسم من الإشْفاق. والشَّفَق: الخِيفة. شَفِقَ شَفَقاً، فهو شَفِقٌ، والجمع شَفِقُون؛ قال الشاعر إسحق بن خلف، وقيل هو لابن المُعَلَّى:
تَهْوى حَياتي، وأَهْوَى مَوْتَها شَفَقاً،
والمَوْتُ أكْرَمُ نزّالٍ على الحُرَمِ
وأشْفَقْت عليه وأَنا مُشْفِق وشَفِيق، وإذا قلت: أَشْفَقْت منه، فإنما تعنى حذِرْته، وأَصلهما واحد، ولا يقال شَفَقْت. قال ابن دريد: شَفَقْت وأَشْفَقَت بمعنى، وأَنكره أهل اللغة. الليث: الشَّفَقُ الخوف. تقول: أنا مُشْفِق عليك أي أَخاف. والشَّفَقُ أيضاً الشَّفَقة وهو أن يكون الناصِحُ من بُلوغِ النُّصْح خائفاً على المَنْصوح. تقول: أَشْفَقْت عليه أن يَنالَه مكروه. ابن سيده: وأشْفَق عليه حَذِرَ، وأشْفَق منه جَزِع، وشَفَق لغة. والشَّفَق والشَّفقة: الخيفةُ من شدة النصح. والشَّفِيق: الناصِحُ الحريص على صلاح المنصوح. وقوله تعالى: إنّا كنّا مِنْ قَبْلُ في أَهلِنا مُشْفِقين، أي كنا في أهلنا خائفين لهذا اليوم. وشَفِيق: بمعنى مُشْفِق مثل أَليم ووَجِيع وداعٍ
(* قوله «وداع» هكذا في الأصل.) وسَميع. والشَّفَق
والشَّفَقة: رقَّة مِنْ نُصْحٍ أو حُبٍّ يؤدِّي إلى خوف. وشَفِقْت من الأمر شَفَقَةً: بمعنى أَشْفَقْت؛ وأنشد:
فإنِّي ذُو مُحافَظَةٍ لِقَوْمي،
إذا شَفِقَتْ على الرِّزْقِ العِيالُ
وفي حديث بلال: وإنما كان يفعل ذلك شَفَقاً من أَن يدركه الموت؛ الشَّفَق والإشْفاق: الخوف، يقال: أَشْفَقْت أُشْفِق إشفاقاً، وهي اللغة العالية. وحكى ابن دريد: شَفِقْت أَشْفَق شَفَقاً؛ ومنه حديث الحسن: قال عُبَيْدة أَتَيْناه فازْدحَمْنا على مَدْرَجةٍ رَثّةٍ فقال: أَحسنوا مَلأَكم أَيُّها المَرْؤون وما على البِناء شِفَقاً ولكن عليكم؛ انتصب شَفَقاً بفعل مضمر وتقديره وما أُشْفِقُ على البناء شَفَقاً ولكن عليكم؛ وقوله: كما شَفِقَت على الزاد العِيالُ
أراد بَخِلت وضَنّت، وهو من ذلك لأن البخيل بالشيء مُشْفِق عليه. والشَّفَق: الرّديء من الأشياء وقلّما يجمع. ويقال: عطاء مُشَفَّق أَي مُقَلَّل؛ قال الكميت:
مَلِك أَغرُّ من الملوك، تَحَلّبَت
للسائلين يداه، غير مُشَفِّق
وقد أَشْفَق العطاء. ومِلْحفة شَفَقُ النسج: رديئة. وشَفَّق المِلْحَفة: جعلها شَفَقاً في النسج. والشَّفَقُ: بقية ضوء الشمس وحمرتُها في أَول الليل تُرَى في المغرب إلى صلاة العشاء. والشَّفَق: النهار أَيضاً؛ عن الزجاج، وقد فسر بهما جميعاً قوله تعالى: فلا أُقْسِمُ بالشَّفَق. وقال الخليل: الشَّفَقُ الحمرة من غروب الشمس إلى وقت العشاء الأخيرة، فإذا ذهب قيل غابَ الشَّفَق، وكان بعض الفقهاء يقول: الشَّفَق البياض لأن الحمرة تذهب إذا أَظلمت، وإنما الشَّفَق البياضُ الذي إذا ذهب صُلِّيَت العشاءُ الأَخيرة، والله أعلم بصواب ذلك. وقال الفراء: سمعت بعض العرب يقول عليه ثوب مصبوغ كأنه الشَّفَق، وكان أَحمر، فهذا شاهِدُ الحمرة. أبو عمرو: الشَّفَقُ الثوب المصبوغ بالحمرة . . . . .
(* كذا بياض بالأصل.) في السماء.
وأَشْفَقَنْا: دخلنا في الشَّفَق. وأَشْفَق وشَفَّق: أتى بشَفَقٍ وفي مواقيت الصلاة حتى يغيب الشَّفَقُ؛ هو من الأضداد يقع على الحمرة التي تُرى بعد مغيب الشمس، وبه أخذ الشافعي، وعلى البياض الباقي في الأُفُق الغربي بعد الحمرة المذكورة، وبه أَخذ أَبو حنيفة. وفي النوادرَ: أنا في عَروض منه وفي أَعْراضٍ منه أي في نواحٍ.

##### Türkçe

**الشّفَق** ve **الشَّفَقة**: **الإشْفاق**’tan (türeyen) isimdir. **الشَّفَق**: korkudur.

**شَفِقَ** **شَفَقاً**, o hâlde o **شَفِقٌ**’tur; cem‘i **شَفِقُون**’dur; şair İshak b. Halef dedi, ve denildi ki o İbnü’l-Muʿallâ’nındır:

Hayatımı ister, ben de onun ölümünü **شَفَقاً** (korkudan),
ve ölüm, harem(ler) üzerine inenlerin en keremlisidir.

Ve ona **أشْفَقْت** ve ben **مُشْفِق** ve **شَفِيق**(im). Ve eğer “ondan **أَشْفَقْت**” dersen, ancak “ondan sakındım” demek istersin; ikisinin aslı birdir. Ve **شَفَقْت** denilmez. İbn Düreyd dedi: **شَفَقْت** ve **أَشْفَقَت** anlamca birdir; dil ehli bunu inkâr etti. el-Leys: **الشَّفَقُ** korkudur. Dersin ki: “Ben sana **مُشْفِق**’im” yani “korkarım”. **الشَّفَقُ** ayrıca **الشَّفَقة**’dır; o da, nasihat edenin, nasihatin ulaşmasından dolayı nasihat edilene karşı korkar olmasıdır. Dersin ki: Ona **أَشْفَقْت** ki ona bir hoşlanılmayan şey erişmesin. İbn Sîde: Ve ona **أشْفَق**: sakındı; ve ondan **أشْفَق**: ürktü; ve **شَفَق** bir lugattır. **الشَّفَق** ve **الشَّفقة**: nasihatin şiddetinden doğan korkudur. **الشَّفِيق**: nasihat edilene salahın(ın) olmasına hırslı nasihat edendir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **إنّا كنّا مِنْ قَبْلُ في أَهلِنا مُشْفِقين**, yani “biz, bu günden dolayı ehlimizin içinde korkanlar idik.” Ve **شَفِيق**: **مُشْفِق** anlamındadır; **أَليم** ve **وَجِيع** ve **داعٍ**
(* “**وداع**” sözü: asılda böyle.)
ve **سَميع** gibi. **الشَّفَق** ve **الشَّفَقة**: nasihatten yahut sevgiden bir inceliktir ki korkuya götürür. Ve işten **شَفِقْت** **شَفَقَةً**: **أَشْفَقْت** anlamındadır; ve şu beyit okunmuştur:

Şüphesiz ben kavmim için bir koruyucuyum,
rızık üzerine aileler **شَفِقَتْ** (korktuğu) zaman.

Bilâl hadîsinde: “Bunu ancak, ölümün kendisine yetişmesinden **شَفَقاً** (korkudan) yapardı.” **الشَّفَق** ve **الإشْفاق**: korkudur; denilir ki: **أَشْفَقْت** **أُشْفِق** **إشفاقاً**; ve bu, yüksek lugattır. İbn Düreyd nakletti: **شَفِقْت** **أَشْفَق** **شَفَقاً**; ve ondan Hasan hadîsi: Ubeyde dedi: “Ona geldik, yıpranmış bir merdiven üzerinde sıkıştık; dedi ki: ‘Ey kişiler, doluluğunuzu güzel yapın; bina üzerine **شِفَقاً** (korkudan) değil, ancak sizin üzerinize (korkarım).’ ” **شَفَقاً**, gizli bir fiil ile mansub olmuştur; takdiri: “Ve ben bina üzerine **شَفَقاً** (korku) **أُشْفِقُ** değilim, fakat sizin üzerinize (korkarım).” Ve onun sözü:

Azık üzerine aileler **شَفِقَت** (korktuğu) gibi.

**بَخِلت** ve **ضَنّت** (cimrilik etti ve kıstı) demek istedi; ve bu ondandır, çünkü bir şeyde cimri olan, onun üzerine **مُشْفِق**’tir. Ve **الشَّفَق**: şeylerin kötüsü(dür) ve pek az cem‘ edilir. Ve denilir ki: **عطاء مُشَفَّق** yani azaltılmış. el-Kümeyt dedi:

Krallardan daha parlak bir kral; elleri dilenenler için sağılmıştır,
**مُشَفِّق** olmayan.

Ve bağışı **أَشْفَق** (azalttı). Ve **مِلْحفة شَفَقُ النسج**: dokuması kötü (olan) bir örtüdür. Ve **شَفَّق** örtüyü: onu dokumada **شَفَقاً** (kötü) kıldı. Ve **الشَّفَقُ**: gecenin başında, akşam namazından yatsı namazına kadar batıda görülen güneş ışığının kalıntısı ve onun kızıllığıdır. Ve **الشَّفَق**: gündüzdür de; Zeccâc’dan; ve Yüce Allah’ın sözü **فلا أُقْسِمُ بالشَّفَق**’i ikisiyle de tefsir etmiştir. Halîl dedi: **الشَّفَقُ**, güneşin batışından son yatsı vaktine kadar olan kızıllıktır; gidince “**غابَ الشَّفَق**” denilir. Ve bazı fakihler derdi ki: **الشَّفَق** beyazlıktır; çünkü kızıllık karardığı zaman gider; ancak **الشَّفَق**, beyazlıktır ki o gidince son yatsı kılınır; Allah bunun doğrusu(nu) daha iyi bilir. Ferrâ dedi: Bazı Arapların “Onun üzerinde boyalı bir elbise var, sanki **الشَّفَق** gibi” dediğini işittim; ve o kırmızı idi; bu, kızıllığın şahididir. Ebû Amr: **الشَّفَقُ** kızıllıkla boyanmış elbisedir . . . . .
(* asılda böyle bir boşluk.)
gökte. Ve **أَشْفَقَنْا**: **الشَّفَق**’a girdik. Ve **أَشْفَق** ve **شَفَّق**: bir **شَفَقٍ** getirdi. Ve namaz vakitlerinde: **الشَّفَقُ** kayboluncaya kadar; o, zıtlardandır: güneşin batmasından sonra görülen kızıllık üzerine de kullanılır, Şâfiî bununla amel etti; ve zikredilen kızıllıktan sonra batı ufkunda kalan beyazlık üzerine de (kullanılır), Ebû Hanîfe bununla amel etti. Ve **النوادر**’de: “Ben ondan bir **عَروض** içindeyim ve ondan bir **أَعْراضٍ** içindeyim” yani “bir yanlar(ın) içindeyim.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ف ق * * الشَّفَقُ * بقية ضوء الشمس وحُمرتها في أول الليل إلى قريب من العتمة وقال الخليل الشفق الحمرة من غروب الشمس إلى وقت العشاء الأخير فإذا ذهب قيل غاب الشفق وقال الفراء سمعت بعض العرب يقول عليه ثوب كأنه الشفق وكان أحمر و * الشَّفَقَةُ * الاسم من * الاشْفَاقُ * و * أشْفَقَ * عليه فهو * مُشْفِقٌ * و * شَفِيقٌ * و * أشْفَقَ * منه حذِره وأصلهما واحد ولا يقال شَفَق وقال بن دريد * شَفَقَ * و * أشْفَق * بمعنى واحد وأنكره أهل اللغة

##### Türkçe

* ش ف ق * * **الشَّفَقُ** * güneş ışığının kalıntısı ve onun kızıllığıdır; gecenin başında, karanlığa yakın bir zamana kadar. Halîl dedi ki: **الشفق** güneşin batışından son yatsı vaktine kadar olan kızıllıktır; o gidince “**غاب الشفق**” (şafak kayboldu) denilir. Ferrâ dedi ki: Bazı Arapların “Onun üzerinde bir elbise var; sanki **الشفق** gibidir” dediğini işittim; ve o kırmızı idi. Ve * **الشَّفَقَةُ** * isimdir; **الاشْفَاقُ**’tan. Ve **أشْفَقَ** ona; o hâlde o **مُشْفِقٌ** ve **شَفِيقٌ**’tir. Ve **أشْفَقَ** ondan: ondan sakındı; ve ikisinin aslı birdir. Ve **شَفَق** denilmez. İbn Düreyd dedi ki: **شَفَقَ** ve **أشْفَق** bir mânâdadır; bunu ehl-i lugat inkâr etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشفق، محركة: الحمرة التي في الأفق من الغروب إلى العشاء الآخرة. ونص الخليل التي بين غروب الشمس إلى وقت صلاة العشاء الأخيرة. فإذا ذهب قيل: غاب الشفق وقال ابن دريد الشفق: الندأة التي ترى في السماء عند غيوب الشمس وهي الحمرة وقال غيره الشفق: بقية ضوء الشمس وحمرتها في أول الليل، ترى في المغرب إلى صلاة العشاء أو إلى قريبها أو إلى قريب من العتمة وقال الراغب: الشفق اختلاط ضوء النهار بسواد الليل عند غروب الشمس قال الله تعالى  فلا أقسم بالشفق  وقال ابن الأثير الشفق من الأضداد يقع على الحمرة التي بعد مغيب الشمس وبه أخذ الشافعي وعلى البياض الباقي في الأفق الغربي بعد الحمرة المذكورة وبه أخذ أبو حنيفة وفي الصحاح قال الفراء سمعت بعض العرب يقول عليه كأنه الشفق وكان أحمر قلت فهذا شاهد الحمرة. وقال الليث: الشفق الردئ من الأشياء قلما يجمع، يقال: هذه ملحفة شفق ، سواء في الذكر والأنثى، ويقال أيضا: ثوب شفق ، وهو مجاز، وضبطه الجوهري بكسر الفاء. وقال مجاهد في قوله تعالى  أفلا اقسم بالشفق  : النهار ونقله الزجاج أيضا هكذا. والشفق: الخوف من شدة النصح، وقد شفق شفقا: خاف، قاله ابن دريد ،وأنشد:
  فإني ذو محافظة لـقـومـي                      إذا شفقت على الرزق العيال وفي الصحاح: الشفقة: الاسم من الإشفاق، وكذلك الشفق، قال ابن المعلى:
  تهوى حياتي أهوى موتها شفقـا                      والموت أكرم نزالي على الحرم وقال غيره: رجل شفق ، ككتف: خائف، والجمع شفقون. والشفق: الناحية، ج: أشفاق وفي النوادر: أنا في أشفاق من هذا الأمر أي: في نواح منه، ومثله: أنا في عروض منه، وفي أعراض منه، أي: نواح. ومن المجاز: الشفق والشفقة حرص الناصح على صلاح المنصوح يقال: لي عليه شفقة، أي: رحمة ورقة وخوف من حلول مكروه به، مع نصح، وقد أشفق عليه أن يناله مكروه. وهو مشفق وشفيق وهو أحد ما جاء على فعيل بمعنى مفعل ، قاله ابن دريد، قال حميد بن ثور رضي الله عنه:
  حمى ظلها شكس الخليفة خائف                      عليها عرام الطائفين شـفـيق وفي المثل. إن الشفيق بسوء ظن مولع يضرب في خوف الرجل على صاحبه الحوادث لفرط الشفقة. والشفيقة، كسفينة: بئر عند أبلى بالقرب من معدن بني سليم. و قال ابن دريد : شفق، أشفق حاذر بمعنى واحد، زعم ذلك قوم أو لا يقال إلا أشفق فهو مشفق وشفيق، وهى اللغة العالية. وقال الراغب: الإشفاق: عناية مختلطة بخوف لأن المشفق يحب المشفق عليه ويخاف، ما يلحقه قال الله عز وجل:  وهم من الساعة مشفقون  فإذا عدى بمن فمعنى الخوف فيه أظهر، وإذا عدى بعلى فمعنى العناية فيه أظهر، وأنشد الصاغاني لتأبط شرا:
  ولا أقول إذا ما خلة صرمـت                      يا ويح نفسي من شوق وإشفاق والتشفيق: التقليل، كالإشفاق، يقال: عطاء مشفق ومشفق ، أي: مقلل وأنشد الجوهري للكميت:

  ملك أغر من الملوك تحلبت                      للسائلين يداه غير مشفـق وهو مجاز. والتشفيق: رداءة النسج عن الليث، يقال: شفق النساج الملحفة تشفيقا: إذا نسجها سخيفا وهو مجاز.
 ومما يستدرك عليه: أشفق منه: جزع، وشفق لغة. قال ابن سيده: وشفق عليه، كفرح بخل به وضن، عن ابن دريد. وقال أبو عمرو: الشفق: الثوب المصبوغ بالحمرة، وهو مجاز. والشفيقيون: جماعة محدثون، منهم: أبو الحسن محمد بن علي عن إبراهيم، حدث سنة 315، ذكره ابن السمعاني وأبو طاهر بن ياسين صاحب الرازي يقال له الشفيقي قيده الرشيد العطار نسبة إلى جامع شفيق الملك.

##### Türkçe

**الشفق**، harekeli: ufukta gurûbdan yatsı sonrasına kadar olan kızıllık. Halîl’in nassı: güneşin gurûbundan yatsı namazının son vaktine kadar olan. Gidince “**غاب الشفق**” denir. İbn Düreyd dedi: **الشفق**: güneşin batışı sırasında gökte görülen nemlilik; o, kızıllıktır. Başkası dedi: **الشفق**: gecenin başında güneş ışığının ve kızıllığının kalıntısıdır; batıda yatsı namazına kadar yahut ona yakın bir zamana kadar yahut **العتمة**’ye yakın bir zamana kadar görülür. Râgıb dedi: **الشفق** güneşin batışı sırasında gündüz ışığının gecenin karalığıyla karışmasıdır. Allah Teâlâ dedi ki: **فلا أقسم بالشفق**. İbnü’l-Esîr dedi: **الشفق** zıt anlamlılardandır; güneşin batışından sonraki kızıllığa da kullanılır; Şâfiî bununla aldı. Ve zikredilen kızıllıktan sonra batı ufkunda kalan beyazlığa da (kullanılır); Ebû Hanîfe bununla aldı. **الصحاح**’ta: Ferrâ dedi: Bazı Arapları “üzerinde sanki **الشفق** var” derken işittim; ve o kırmızı idi. Dedim: Bu, kızıllığın şahididir. Leys dedi: **الشفق** şeylerin kötüsüdür; nadiren cem‘ edilir. Denir ki: “Bu **ملحفة شفق**”dır; erkek ve dişide eşittir. Yine denir ki: “**ثوب شفق**”; bu mecazdır. Cevherî onu **الفاء**’nın kesriyle ضبط etti. Mücâhid, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **أفلا اقسم بالشفق**: gündüzdür, dedi; Zeccâc da bunu böyle nakletti. **الشفق**: şiddetli nasihatten dolayı korkudur; “**شفق** **شفقا**” etti: korktu; bunu İbn Düreyd söyledi; ve şu beyti okudu:

  فإني ذو محافظة لـقـومـي                      إذا شفقت على الرزق العيال

Ve **الصحاح**’ta: **الشفقة**: **الإشفاق**’tan isimdir; aynı şekilde **الشفق** (da). İbnü’l-Muallâ dedi:

  تهوى حياتي أهوى موتها شفقـا                      والموت أكرم نزالي على الحرم

Başkası dedi: **رجل شفق**، **كتف** gibi: korkak; cem‘i **شفقون**. **الشفق**: taraf/bölge; cem‘i: **أشفاق**. **النوادر**’de: “Ben bu işin **أشفاق**’ındayım” yani: onun taraflarındayım; benzeri: “Ben onun **عروض**’undayım” ve “onun **أعراض**’ındayım”, yani: taraflar. Mecazdan: **الشفق** ve **الشفقة** nasihat edenin, nasihat edilene salah üzere hırsıdır. Denir ki: “Benim onun üzerinde **شفقة**’m var”, yani: merhamet, incelik ve ona bir hoşlanmayan şeyin inmesinden korku; nasihatle beraber. Ve “Ona **أشفق** etti: ona bir hoşlanmayan şeyin erişmesinden korktu.” O, **مشفق** ve **شفيق**’tir; bu, **فعيل** vezninde **مفعل** manasında gelenlerden biridir; bunu İbn Düreyd söyledi. Humeyd b. Sevr (Allah ondan razı olsun) dedi:

  حمى ظلها شكس الخليفة خائف                      عليها عرام الطائفين شـفـيق

Ve meselde: “**إن الشفيق بسوء ظن مولع**”; bir adamın, aşırı **الشفقة** sebebiyle, arkadaşına hadiselerden korkması hakkında darb olunur. **الشفيقة**، **سفينة** gibi: Ebla’da, Benî Süleym madeninin yakınında bir kuyudur. İbn Düreyd dedi: **شفق**، **أشفق**: “sakındı” manasında birdir; bunu bir kavim iddia etti. Yahut “**أشفق**”tan başkası söylenmez; o hâlde o **مشفق** ve **شفيق**’tir; bu, yüksek dildir. Râgıb dedi: **الإشفاق**: korkuyla karışık bir ihtimamdır; çünkü **المشفق** **المشفق عليه**’yi sever ve ona ilişecek şeyden korkar. Allah عز وجل dedi: **وهم من الساعة مشفقون**. Eğer **من** ile ta‘dîye edilirse, onda korku manası daha zahirdir; eğer **على** ile ta‘dîye edilirse, onda ihtimam manası daha zahirdir. Sâgânî, Tee’ebbete Şerran için şu beyti okudu:

  ولا أقول إذا ما خلة صرمـت                      يا ويح نفسي من شوق وإشفاق

**التشفيق**: azaltma; **الإشفاق** gibi. Denir ki: “**عطاء مشفق ومشفق**”, yani: azaltılmış. Cevherî, Kümeyt için (şu beyti) okudu:

  ملك أغر من الملوك تحلبت                      للسائلين يداه غير مشفـق

Ve bu mecazdır. **التشفيق**: dokumanın kötülüğü; Leys’ten. Denir ki: “Dokumacı **الملحفة**’yi **تشفيقا** ile **شفق** etti”: onu gevşek dokuduğu zaman; ve bu mecazdır.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: “**أشفق منه**”: ürktü/ceza‘ etti; ve **شفق** (da) bir lugattır. İbn Sîde dedi: “Ona **شفق عليه**”, **فرح** gibi: ona cimrilik etti ve kıskandı; İbn Düreyd’den. Ebû Amr dedi: **الشفق**: kızıllıkla boyanmış elbise; ve bu mecazdır. **الشفيقيون**: muhaddis bir cemaat; onlardan: Ebû’l-Hasen Muhammed b. Ali, İbrâhîm’den; 315 senesinde hadis rivayet etti; onu İbnü’s-Sem‘ânî zikretti. Ve Râzî’nin sahibi Ebû Tâhir b. Yâsîn; ona **الشفيقي** denir; Reşîd el-Attâr onu, Şefîk el-Melik’in câmiine nisbetle kaydetti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

١
1 شَفِقَ ذ and شَفَقَ : see 4, in five places. ― -b2- شَفِقَ عَلَيْهِ signifies He was niggardly of it: (TA:)
[thus] the saying [of a poet]
كَمَا شَفِقَتْ عَلَى الزَّادِ العِيَالُ
means [Like as the household] are niggardly of the provision: (IDrd, M, O:) because he who is niggardly of a thing is عَلَيْهِ ↓ مُشْفِقٌ [i. e. fearful, or cautious, on account of it]. (M.)

تَشْفِيقٌ
2 تَشْفِيقٌ ذ signifies (tropical:) The making [a gift or the like (see مُشَفَّقٌ)] scanty, or little in amount or quantity; as also ↓ اـِشْفَاقٌ. (O, K, TA.) ― -b2- And (tropical:) The weaving badly. (K, TA.) You say, شفّق المِلْحَفَةَ (tropical:) He wove badly, (M,) or so as to make it scanty in the yarn, or unsubstantial, (TA,) the [kind of wrapper called] ملحفة. (M, TA.) -A2- See also 4, last sentence.

اشفق
4 اشفق ذ signifies He feared, or was cautious; as also ↓ شَفِقَ [in the CK شَفَقَ]; or only the former: (K, TA:) [accord. to ISd,] ↓ شَفِقَ, inf. n. شَفَقٌ, signifies he feared: (M:) IDrd says, ↓ شَفِقْتُ [in one of my copies of the S شفَقتُ] and أَشْفَقْتُ are syn., (S, O, TA,) as some assert, (O, TA,) but the lexicologists disallow this, (S, O,) saying that one should only say أَشْفَقْتُ: (O:) accord. to Er-Rلghib, الاـِشْفَاقُ signifies [the being affected with] care, or solicitude, mixed with fear; and when it is trans. by means of مِنْ, the meaning of fear is most apparent in it; but when trans. by means of عَلَى, the meaning of care, or solicitude, is most apparent in it: (TA: [and the like is said by Bd in xxi. 29:]) or it signifies [the being affected with] fright [or fear]; sometimes mixed with faithful or sincere or honest advice; and sometimes divested thereof: (Ham p. 179:) one says, أَشْفَقْتُ مِنْهُ, (S,) or مِنْ كَذَا, (Msb,) I feared, or was cautious of, (S, Msb,) him, or it, (S,) or such a thing: (Msb:) or اشفق مِنْهُ he feared him, or it: (MA:) and أَشْفَقْتُ عَلَيْهِ, (S, [in which it is implied that this differs from أَشْفَقْتُ مِنْهُ,]) or عَلَى الصَّغِيرِ, I was affectionate, kind, or compassionate, and favourably inclined, [towards him, or] towards the little one: (Msb: [and a similar explanation is given in the MA:]) and ↓ شَفَقْتُ, aor. شَفِقَ , is a dial. var. thereof [i. e. of أَشْفَقْتُ when trans. by means of عَلَى, and perhaps also when it is trans. by means of مِنْ]: (Msb:) or اشفق عَلَيْهِ signifies [he was solicitously affectionate, &c., towards him; agreeably with the explanation of Er-Rلghib above, and with that here following;] he was affected with pity, or compassion, and tenderness, and fear, for him, at the same time giving him faithful or sincere or honest advice, أَنْ يَنَالَهُ مَكْرُوهٌ [lest some disliked or evil event should betide him]: (TA:) or he feared, or was cautious, for him: and اشفق مِنْهُ he was impatient of him, or it: and ↓ شَفَقَ is a dial. var. [of اشفق when trans. by means of مِنْ, and app. also when trans. by means of عَلَى]. (M.) -A2- See also 2. -A3- Also He entered upon [the time of] the شَفَق [q. v.]. (M.) And He came in a [time of] شَفَق: and so ↓ شفّق. (M.)

شَفَقٌ
شَفَقٌ ذ Fear: (K:) [see also شَفِقَ, (of which it is the inf. n.) in the next preceding paragraph:] or fear [arising] from strictness (شِدَّة) of faithful or sincere or honest advice; (M, TA;) as also ↓ شَفَقَةٌ: (M:) or ↓ the latter signifies the fear of him who gives faithful or sincere or honest advice, in consequence of his doing so, for him to whom such advice is given: (O:) or the former, (K, TA,) and ↓ the latter also, (TA,) the eagerness, or striving, of him who gives such advice, to rectify, or amend, the state of him to whom that advice is given: (K, TA: [said in the latter to be a tropical application of the words; but why, I see not:]) ↓ شَفَقَةٌ is subst. from الاـِشْفَاقُ, (S, Msb, TA,) and شَفَقٌ is syn. therewith (S, O, K, TA) as being also a subst. from الاـِشْفَاقُ: (S, TA:) [it is said that] the primary signification of ↓ شَفَقَةٌ is weakness: (Ham p. 179:) and it is conjoined with خَوْفٌ [fear]; therefore it is not applied as an attribute to God: (Idem p. 722:) [generally] it signifies affection, kindness, benignity, compassion, or favourable inclination: (MA:) [or solicitous affection &c.:] or pity, or compassion, and tenderness, and fear of the betiding of some disliked or evil event, together with faithful or sincere or honest advice. (TA.) -A2- شَفَقٌ also signifies The redness (Kh, S, Msb, K) in the horizon (K) from sunset until the time of the last عِشَآء [i. e. nightfall], (Kh, S, Msb, K,) when it disappears, (Kh, S, Msb,) and the white شَفَق remains until the middle [or rather until a late period varying at different seasons] of the night: (Msb:) or until near that time: or until near the عَتَمَة [q. v., generally meaning the same, or nearly so]: (K:) or the redness that is seen in the sky at sunset: (IDrd, O:) or the remains of the light and redness of the sun in the first part of the night, until near the عَتَمَة: (S:) or the light and redness of the sun, seen at sunset, until the time of the prayer of nightfall: (M:) or the mixture of the light of day with the blackness of night at sunset: (Er-Rلghib, TA:) accord. to Zj, the redness that is in the region of sunset after the setting of the sun: this is the meaning given as of common repute in the books of lexicology; and Mtr says [in the Mgh] that it means the redness accord. to a number of the Companions of the Prophet and of the people of the generation next succeeding them: but accord. to Aboo-Hureyreh, it means the whiteness [after sunset, which, to distinguish it from the شَفَق commonly so called, is often termed the white شَفَق, as in an instance above]: (Msb:) IAth says that this word has two contr. meanings; being applied to the redness that is seen after sunset; and to the whiteness remaining in the western horizon after the said redness. (TA.) Fr says, I heard one of the Arabs say, عَلَيْهِ ثَوْبٌ كَأَنَّهُ الشَّفَقُ [Upon him is, or was, a garment as though it were the شَفَق]: and it was red. (S.) ― -b2- [Hence,] (tropical:) A garment, or piece of cloth, dyed red. (AA, TA.) ― -b3- And Day. (Zj, M, K.) -A3- Also i. q. نَاحِيَةٌ (assumed tropical:) [A side, &c.; or a remote side]: pl. أَشْفَاقٌ. (O, K.) One says, أَنَا فِى أَشْفَاقٍ مِنْ هٰذَا الأَمْرِ i. e. نَوَاحٍ [meaning (assumed tropical:) I am apart, or aloof, from this affair; as though in, or on, remote sides thereof]: (O, TA:) and in like manner فِى عُرُوضٍ مِنْهُ [app. a mistranscription for عَرُوضٍ i. e. نَاحِيَةٍ] and فى أَعْرَاضٍ منه i. e. نَوَاحٍ. (TA.) -A4- And (tropical:) A bad thing; syn. رَدِىْءٌ: (Lth, S, M, O, K, TA: [in the TA said to be written by J with kesr to the ف; but not so in either of my copies of the S:]) applied to a garment, or piece of cloth, (Mgh, TA, and Ham p. 179,) [in this sense, or] as meaning bad and thin: (Mgh in art. خرث:) [said to be] from شَفَقَةٌ signifying “ weakness: ” (Ham ubi suprà:) seldom pluralized: (O:) and used alike as masc. and fem., being applied as an epithet to a مِلْحَفَة, (M, O,) meaning رَدِيئَةٌ. (M.)

شَفِقٌ
شَفِقٌ ذ : see شَفِيقٌ, in two places.

شَفَقَةٌ
شَفَقَةٌ ذ : see شَفَقٌ, in five places.

شَفُوقٌ
شَفُوقٌ ذ : see the next paragraph.

شَفِيقٌ
شَفِيقٌ ذ is syn. with ↓ مُشْفِقٌ as part. n. of 4 [signifying Fearing, or fearful, or cautious; and also affectionate, kind, or compassionate, &c.]; (S, O, Msb, * K;) as also ↓ شَفِقٌ (Msb) [and in an intensive sense ↓ شَفُوقٌ; and , from what follows, it appears that شَفِيقٌ also is used as an intensive epithet]: or ↓ شَفِقٌ signifies fearing; and its pl. is شَفِقُونَ: (M, TA:) and شَفِيقٌ, one giving faithful or sincere or honest advice, eager, or striving, to rectify, or amend, the state of him to whom that advice is given. (M.)
اـِنَّ الشَّفِيقَ بِسُوْءِ ظَنٍ مُولَعٌ
[Verily the affectionate, &c., or the very affectionate &c., is addicted to evil opinion,] is a prov., applied in the case of the man who fears, for his friend, the accidents of fortune, by reason of his excessive شَفَقَة [or affection, &c.]. (TA.) And it is said in the Kur [xxi. 50], وَهُمْ مِنَ ↓ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ [meaning And who are fearful of the time of the resurrection]; the signification of fear being most apparent when مُشْفِقٌ is thus trans. by means of مِنْ. (TA.) See also an instance of ↓ مُشْفِقٌ [in a similar sense] in the first paragraph of this art.

مُشْفَقٌ
مُشْفَقٌ ذ : see the last paragraph. -A2- [Accord. to Freytag, it signifies also Fear: but he names no authority for this.]

مُشْفِقٌ
مُشْفِقٌ ذ : see شَفِيقٌ, in three places.

عَطَآءٌ مُشَفَّقٌ
عَطَآءٌ مُشَفَّقٌ ذ (tropical:) A gift made scanty, or little in amount or quantity; (S, TA;) as also ↓ مُشْفَقٌ. (TA.)

##### Türkçe

١
1 **شَفِقَ** ذ ve **شَفَقَ**: 4’e bak, beş yerde. ― -b2- **شَفِقَ عَلَيْهِ** “Ondan cimrilik etti” demektir: (TA:)
[bu suretle] [bir şairin] sözü
كَمَا شَفِقَتْ عَلَى الزَّادِ العِيَالُ
[“Ev halkının azığa cimrilik ettiği gibi”] demektir: (IDrd, M, O:) çünkü bir şeye cimrilik eden kimse onun hakkında **مُشْفِقٌ** [yani ondan dolayı korkulu yahut sakınan]dır. (M.)

**تَشْفِيقٌ**
2 **تَشْفِيقٌ** ذ (mecazen:) [bir bağışı yahut benzerini (bk. **مُشَفَّقٌ**)] az, yahut miktar ve nicelikçe küçük kılmak demektir; bunun gibi ↓ **اـِشْفَاقٌ** da. (O, K, TA.) ― -b2- Ve (mecazen:) kötü dokumak. (K, TA.) Şöyle dersin: شفّق المِلْحَفَةَ (mecazen:) **ملحفة** denilen [örtüyü] kötü dokudu, (M,) yahut iplikçe seyrek, yahut gevşek/sağlam olmayan kılacak şekilde dokudu. (TA.) (M, TA.) -A2- 4’e de bak, son cümle.

**اشفق**
4 **اشفق** ذ “korktu, yahut sakındı” demektir; bunun gibi ↓ **شَفِقَ** [CK’de **شَفَقَ**]; yahut yalnız birincisi: (K, TA:) [ISd’ye göre,] ↓ **شَفِقَ**, mastarı **شَفَقٌ**, “korktu” demektir: (M:) IDrd der ki, ↓ **شَفِقْتُ** [S’nin nüshalarımın birinde شفَقتُ] ve **أَشْفَقْتُ** eşanlamlıdır, (S, O, TA,) bazılarınca ileri sürüldüğü üzere, (O, TA,) fakat lugatçılar bunu caiz görmez, (S, O,) yalnız **أَشْفَقْتُ** denmesi gerektiğini söyleyerek: (O:) Er-Rلghib’e göre, **الاـِشْفَاقُ** korku ile karışık bir kaygı/itina demektir; ve **مِنْ** ile geçişli kılındığında onda korku manası en belirgin olur; fakat **عَلَى** ile geçişli kılındığında onda kaygı/itina manası en belirgin olur: (TA: [ve benzeri Bd tarafından xxi. 29’da söylenmiştir:]) yahut [bir] ürkme/korku demektir; bazen sadık/halis/dürüst nasihat ile karışık; bazen de ondan soyutlanmış: (Ham s. 179:) şöyle denir: **أَشْفَقْتُ مِنْهُ**, (S,) yahut **مِنْ كَذَا**, (Msb,) ondan, (S, Msb,) yahut ondan, (S,) yahut böyle bir şeyden: (Msb:) yahut **اشفق مِنْهُ** “ondan korktu” demektir: (MA:) ve **أَشْفَقْتُ عَلَيْهِ**, (S, [burada bunun **أَشْفَقْتُ مِنْهُ**’dan farklı olduğu ima edilir,]) yahut **عَلَى الصَّغِيرِ**, ona, yahut küçük olana karşı şefkatli/iyi/merhametli oldu ve iyi niyetle meyletti: (Msb: [ve MA’da benzer bir açıklama verilmiştir:]) ve ↓ **شَفَقْتُ**, muzârîsi **شَفِقَ**, bunun lehçe varyantıdır [yani **عَلَى** ile geçişli kılındığında **أَشْفَقْتُ**’un, ve belki **مِنْ** ile geçişli kılındığında da]: (Msb:) yahut **اشفق عَلَيْهِ** [yukarıdaki Er-Rلghib açıklamasına ve aşağıdakine uygun olarak;] ona acıma/merhamet ve şefkat ve aynı zamanda korku ile etkilendi; ona sadık/halis/dürüst nasihat vererek, **أَنْ يَنَالَهُ مَكْرُوهٌ** [ona hoşlanılmayan yahut kötü bir şey isabet etmesin diye]: (TA:) yahut onun için korktu, yahut sakındı: ve **اشفق مِنْهُ** ondan, yahut ondan, bıkkın/sabırsız oldu: ve ↓ **شَفَقَ** lehçe varyantıdır [**مِنْ** ile geçişli kılındığında **اشفق**’ın, ve görünüşe göre **عَلَى** ile geçişli kılındığında da]. (M.) -A2- 2’ye de bak. -A3- Ayrıca **شَفَق** [v. b.] vaktine girdi. (M.) Ve bir **شَفَق** vaktinde geldi: ve bunun gibi ↓ شفّق. (M.)

**شَفَقٌ**
**شَفَقٌ** ذ Korku: (K:) [ayrıca bir önceki paragrafta **شَفِقَ**’a bak; onun mastarıdır:] yahut sadık/halis/dürüst nasihatin sıkılığı (**شِدَّة**)ndan doğan korku; (M, TA;) bunun gibi ↓ **شَفَقَةٌ** da: (M:) yahut ↓ ikincisi, böyle nasihat veren kimsenin, nasihat verdiği kimse için, bunu yapması sebebiyle duyduğu korku demektir: (O:) yahut birincisi, (K, TA,) ve ↓ ikincisi de, (TA,) böyle nasihat veren kimsenin, nasihat verdiği kimsenin hâlini düzeltmeye/ıslah etmeye olan iştiyakı yahut gayreti: (K, TA: [ikincisinde bunun kelimelerin mecazî kullanımı olduğu söylenmiştir; fakat niçin, görmüyorum:]) ↓ **شَفَقَةٌ**, **الاـِشْفَاقُ**’tan isimdir, (S, Msb, TA,) ve **شَفَقٌ** onunla eşanlamlıdır (S, O, K, TA) çünkü o da **الاـِشْفَاقُ**’tan isimdir: (S, TA:) [denilmiştir ki] ↓ **شَفَقَةٌ**’nın aslî manası zayıflıktır: (Ham s. 179:) ve **خَوْفٌ** [korku] ile birlikte zikredilir; bu yüzden Allah’a sıfat olarak kullanılmaz: (aynı eser s. 722:) [genellikle] sevgi, iyilik, lütuf, merhamet, yahut iyi niyetle meyil demektir: (MA:) [yahut itinalı şefkat vb.:] yahut sadık/halis/dürüst nasihat ile birlikte, hoşlanılmayan yahut kötü bir şeyin isabet etmesinden korku ile beraber acıma/merhamet ve şefkat. (TA.) -A2- **شَفَقٌ** ayrıca ufukta (K) gün batımından son **عِشَآء** [yani gecenin girişi] vaktine kadar olan kızıllık demektir, (Kh, S, Msb, K,) o vakitte kaybolur, (Kh, S, Msb,) ve beyaz **شَفَق** gecenin ortasına [daha doğrusu mevsimlere göre değişen geç bir vakte] kadar kalır: (Msb:) yahut o vakte yakın bir zamana kadar: yahut **عَتَمَة**’ye yakın bir zamana kadar [v. b., genellikle aynı yahut ona yakın manada]: (K:) yahut gün batımında gökte görülen kızıllık: (IDrd, O:) yahut gecenin ilk kısmında, **عَتَمَة**’ye yakın bir zamana kadar, güneşin ışığının ve kızıllığının kalıntısı: (S:) yahut gün batımında görülen güneşin ışığı ve kızıllığı, gecenin girişi namazı vaktine kadar: (M:) yahut gün batımında gündüz ışığının gece karanlığıyla karışması: (Er-Rلghib, TA:) Zj’ye göre, güneş battıktan sonra gün batımı tarafında bulunan kızıllık: bu, lugat kitaplarında yaygın şöhretle verilen manadır; ve Mtr [Mgh’de] der ki bunun, Peygamber’in ashabından ve onları izleyen nesilden bir topluluğa göre kızıllık manasına geldiğini: fakat Aboo-Hureyreh’e göre, beyazlık manasına gelir [gün batımından sonra; bunu, yaygın olarak **شَفَق** denilenden ayırmak için, yukarıdaki bir örnekte olduğu gibi, çoğu kez beyaz **شَفَق** diye adlandırılır]: (Msb:) IAth der ki bu kelimenin iki zıt manası vardır; gün batımından sonra görülen kızıllığa da uygulanır; ve söz konusu kızıllıktan sonra batı ufkunda kalan beyazlığa da. (TA.) Fr der ki, Araplardan birinin şöyle dediğini işittim: عَلَيْهِ ثَوْبٌ كَأَنَّهُ الشَّفَقُ [Onun üzerinde sanki **الشَّفَقُ** gibi bir elbise vardır]: ve o kırmızı idi. (S.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecazen:) kırmızıya boyanmış bir elbise yahut kumaş parçası. (AA, TA.) ― -b3- Ve gündüz. (Zj, M, K.) -A3- Ayrıca **نَاحِيَةٌ** ile aynı (varsayılan mecazen:) [bir taraf vb.; yahut uzak bir taraf]: çoğulu **أَشْفَاقٌ**. (O, K.) Şöyle denir: **أَنَا فِى أَشْفَاقٍ مِنْ هٰذَا الأَمْرِ** yani **نَوَاحٍ** [manası (varsayılan mecazen:) Bu işten ayrı/uzakta bulunuyorum; sanki onun uzak taraflarında yahut üzerinde]: (O, TA:) ve aynı şekilde فِى عُرُوضٍ مِنْهُ [görünüşe göre عَرُوضٍ yani **نَاحِيَةٍ** için bir yanlış yazım] ve فى أَعْرَاضٍ منه yani **نَوَاحٍ**. (TA.) -A4- Ve (mecazen:) kötü bir şey; eşanlamlısı **رَدِىْءٌ**: (Lth, S, M, O, K, TA: [TA’da bunun J tarafından ف üzerine kesre ile yazıldığı söylenmiştir; fakat S’nin nüshalarımın ikisinde de böyle değildir:]) bir elbiseye yahut kumaş parçasına uygulanır, (Mgh, TA, ve Ham s. 179,) [bu manada, yahut] kötü ve ince manasında: (Mgh, madde خرث:) [denilmiştir ki] “zayıflık” manasına gelen **شَفَقَةٌ**’dan: (Ham, adı geçen yer:) nadiren çoğul yapılır: (O:) ve müzekker ve müennes olarak aynı şekilde kullanılır; bir **مِلْحَفَة**’ye sıfat olarak kullanılır, (M, O,) **رَدِيئَةٌ** manasında. (M.)

**شَفِقٌ**
**شَفِقٌ** ذ: iki yerde **شَفِيقٌ**’e bak.

**شَفَقَةٌ**
**شَفَقَةٌ** ذ: beş yerde **شَفَقٌ**’a bak.

**شَفُوقٌ**
**شَفُوقٌ** ذ: bir sonraki paragrafa bak.

**شَفِيقٌ**
**شَفِيقٌ** ذ, 4’ün ism-i fâili olarak ↓ **مُشْفِقٌ** ile eşanlamlıdır [“korkan, korkulu, sakınan; ve ayrıca şefkatli, iyi, merhametli, vb.” manasında]; (S, O, Msb, * K;) bunun gibi ↓ **شَفِقٌ** da (Msb) [ve şiddetli manada ↓ **شَفُوقٌ**; ve aşağıdakinden, **شَفِيقٌ**’in de şiddetli bir sıfat olarak kullanıldığı anlaşılır]: yahut ↓ **شَفِقٌ** “korkan” demektir; çoğulu **شَفِقُونَ**’dur: (M, TA:) ve **شَفِيقٌ**, sadık/halis/dürüst nasihat veren, nasihat verdiği kimsenin hâlini düzeltmeye/ıslah etmeye hevesli yahut gayretli olan kimse. (M.)
اـِنَّ الشَّفِيقَ بِسُوْءِ ظَنٍ مُولَعٌ
[“Şüphesiz şefkatli vb., yahut pek şefkatli vb., kötü zanna düşkündür”] bir darb-ı meseldir; aşırı **شَفَقَة** [yahut şefkat vb.] sebebiyle dostu için feleğin kazalarından korkan adam hakkında kullanılır. (TA.) Ve Kur’ân’da [xxi. 50] şöyle denilmiştir: **وَهُمْ مِنَ** ↓ **السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ** [“ve onlar kıyamet saatinden korkanlardır” manasında]; korku manası, **مُشْفِقٌ** böylece **مِنْ** ile geçişli kılındığında en belirgin olur. (TA.) Ayrıca bu maddenin ilk paragrafında ↓ **مُشْفِقٌ**’un [benzer manada] bir örneğine bak.

**مُشْفَقٌ**
**مُشْفَقٌ** ذ: son paragrafa bak. -A2- [Freytag’a göre ayrıca “korku” demektir: fakat bunun için hiçbir kaynak zikretmez.]

**مُشْفِقٌ**
**مُشْفِقٌ** ذ: üç yerde **شَفِيقٌ**’e bak.

**عَطَآءٌ مُشَفَّقٌ**
**عَطَآءٌ مُشَفَّقٌ** ذ (mecazen:) az kılınmış, yahut miktar ve nicelikçe küçük yapılmış bir bağış; (S, TA;) bunun gibi ↓ **مُشْفَقٌ** da. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَفِقَ
شَفِقَ A ( n. ac. شَفَق 4 )
a.  [ 'Ala ], Felt pity, compassion for; was anxious,   solicitous, concerned about.

شَفَّقَ
شَفَّقَ II
a.  [ acc. &  'Ala ], Touched, filled with pity, compassion, solicitude, towards.

b.  see IV (c) , ( d ).

أَشْفَقَ
أَشْفَقَ IV ,
a.  see I .

b.  [ Min ], Was cautious of, feared, shunned.

c.  Made small, scanty.

d.  Wove badly.

شَفَق
شَفَق 4 , ( pl. أَشْفَاْق 38 ),
a.  Pity, compassion.

b.  Anxiety, solicitude, uneasiness, concern, fear.

c.  Twilight, gloaming.

d.  Region; outskirts.

e.  Unsubstantial, flimsy.

شَفَقَة
شَفَقَة 4t ,
a.  Pity, compassion, tenderness, fondness; solicitude.

شَفِيْق
شَفِيْق 25 ,  شَفُوْق 26 ,
a.  Pitiful, compassionate, tender, affectionate.

##### Türkçe

**شَفِقَ**
**شَفِقَ** A ( i. ac. **شَفَق** 4 )
a. [ 'Ala ], -e acıdı, merhamet etti; -e karşı kaygılı, ihtimamlı, ilgili oldu.

**شَفَّقَ**
**شَفَّقَ** II
a. [ acc. & 'Ala ], -i -e karşı acıma, merhamet, ihtimam ile dokundurdu, doldurdu.

b. IV (c), (d)’ye bak.

**أَشْفَقَ**
**أَشْفَقَ** IV ,
a. I’e bak.

b. [ Min ], -den sakındı, korktu, kaçındı.

c. Küçük, az yaptı.

d. Kötü dokudu.

**شَفَق**
**شَفَق** 4 , ( pl. **أَشْفَاْق** 38 ),
a. Acıma, merhamet.

b. Kaygı, ihtimam, huzursuzluk, endişe, korku.

c. Alacakaranlık, gün batımı karanlığı.

d. Bölge; kenar kısımlar.

e. Dayanıksız, gevşek.

**شَفَقَة**
**شَفَقَة** 4t ,
a. Acıma, merhamet, şefkat, sevgi; ihtimam.

**شَفِيْق**
**شَفِيْق** 25 , **شَفُوْق** 26 ,
a. Acıyan, merhametli, şefkatli, sevecen.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

شفق
شَفِقَ - يَشْفَقُ - شَفَق - الشَفَق - أََشْفَقَ - يُشْفِقُ - مُشْفِق - مُشْفِقُوْن
شَفِقَ - يَشْفَقُ + الكائن + من شيء أو أمر: يشعر في نفسه بخوف ورهبة من شيء أو من أمر، فيجعله يتردد في فعلٍ يتعلق بهذا الشيء أو الأمر
شَفَق: على وزن " فـَعـَل" اسم فعل " شَفِقَ - يَشْفَقُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " شَفِقَ - يَشْفَقُ ": الشعور بالرهبة أو الخوف الباعث على الحذر والتردد. وهو كذلك اسم آلة من " شَفِقَ - يَشْفَقُ ": ما يبعث بالشعور بالرهبة والشفق: وهو اصطلاحاً: الحمرة في الأفق عند الغروب: بقية ضوء الشمس وحمرتُها في أَول الليل تُرَى في المغرب إلى صلاة العشاء، ويبدو أنها سميت بذلك لبعثها الرهبة والخوف، والله أعلم
أَشْفَقَ - يُشْفِقُ + كائن + من شيء أو أمر: التقدير: أَشْفَقَ - يُشْفِقُ + كائن + نَفْسَه + من شيء أو أمر: على وزن " أفعلَ" من " شَفِقَ - يَشْفَقُ ": جعل نفسه " تَشْفَقُ " منه: جعلها تشعر بالخوف أو الرهبة من وقوع ضر عليها من هذا الشيء أو الأمر، فيتردد ويحذر من القيام بفعل من الأفعال يتعلق به
أَشْفَقَ - يُشْفِقُ + كائن + أن + يفعل أمراً: التقدير: أََشْفَقَ - يُشْفِقُ + كائن + نَفْسَه + أن تفعل أمراً: جعل نفسه " تَشْفَقُ " أن تفعله: جعلها تشعر بالخوف أو الرهبة من وقوع ضر عليها من هذا الشيء أو الأمر، فيتردد ويحذر من القيام بفعل هذا الأمر
أَشْفَقَ - يُشْفِقُ + كائن + نفْسَه + على كائن: جعلها " تَشْفَقُ " عليه: أي جعلها تشعر بالخوف والرهبة، من وقع ضر على هذه الكائن، مما يدفع به لعمل شيء مفيد ونافع للكائن
مُشْفِق: اسم فاعل من " أََشْفَقَ - يُشْفِقُ ": من يشعر في نفسه بالخوف والرهبة فيتردد في القيام بفعل من الأفعال، وذلك لأنه يتوقع  احتمال وقوع ضرر وأذى منه، على نفسه أو على آخر
مُشْفِقون: جمع " مُشْفِق"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الميل للقيام بفعل مع الخوف والخشية من الفشل أو المكروه"، وهي:
رَهِبَ - يَرْهَبُ، خَافَ - يَخَافُ، خَشيَ - يَخْشَى، نَذِرَ - يَنْذَرُ، حَذِرَ - يَحْذَرُ، شَفِقَ - يَشْفَقُ
شَفَق - الشفق
 	﴿فلا أقسم بالشفق (16)﴾ الانشقاق
أَشْفَقَ - أشفقن
مترددون في حسم أمرهم بحمل الأمانة﴿إنا عرضنا الأمانة على السماوات والأرض والجبال فأبين أن يحملنها وأشفقن منها وحملها الإنسان إنه كان ظلوما جهولا(72)﴾ الأحزاب
مترددون في حسم أمرهم بالإنفاق	﴿أأشفقتم أن تقدموا بين يدي نجواكم صدقات فإذ لم تفعلوا وتاب الله عليكم فأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة وأطيعوا الله ورسوله والله خبير بما تعملون(13)﴾ المجادلة
مَشْفِق - مشفقون - مشفقين
في حيرة وتردد لا يدرون ما مصيرهم﴿يعلم ما بين أيديهم وما خلفهم ولا يشفعون إلا لمن ارتضى وهم من خشيته مشفقون (28)﴾ الأنبياء ﴿إن الذين هم من خشية ربهم مشفقون (57)﴾ المؤمنون
 	﴿الذين يخشون ربهم بالغيب وهم من الساعة مشفقون(49)﴾ الأنبياء ﴿يستعجل بها الذين لا يؤمنون بها والذين آمنوا مشفقون منها ويعلمون أنها الحق ألا إن الذين يمارون في الساعة لفي ضلال بعيد(18)﴾ الشورى
 	﴿ووضع الكتاب فترى المجرمين مشفقين مما فيه ويقولون ياويلتنا مال هذا الكتاب لا يغادر صغيرة ولا كبيرة إلا أحصاها ووجدوا ما عملوا حاضرا ولا يظلم ربك أحدا(49)﴾ الكهف ﴿ترى الظالمين مشفقين مما كسبوا وهو واقع بهم والذين آمنوا وعملوا الصالحات في روضات الجنات لهم ما يشاءون عند ربهم ذلك هو الفضل الكبير(22)﴾ الشورى
 	﴿والذين هم من عذاب ربهم مشفقون (27)﴾ المعارج
مترددون في حسم أمرهم بالإيمان	﴿قالوا إنا كنا قبل في أهلنا مشفقين (26)﴾ الطور
جاء في التفسير: اشفق: خاف ووجل، عناية مختلطة بخوف
مختار الصحاح
● [شفق] ش ف ق: الشَّفَقُ بقية ضوء الشمس وحُمرتها في أول الليل إلى قريب من العتمة وقال الخليل الشفق الحمرة من غروب الشمس إلى وقت العشاء الأخير فإذا ذهب قيل غاب الشفق وقال الفراء سمعت بعض العرب يقول عليه ثوب كأنه الشفق وكان أحمر و الشَّفَقَةُ الاسم من الاشْفَاقُ و أشْفَقَ عليه فهو مُشْفِقٌ و شَفِيقٌ و أشْفَقَ منه حذِره وأصلهما واحد ولا يقال شَفَق وقال بن دريد شَفَقَ و أشْفَق بمعنى واحد وأنكره أهل اللغة
الراغب
شفق
- الشفق: اختلاط ضوء النهار بسواد الليل عند غروب الشمس. قال تعالى: }فلا أقسم بالشفق﴿[الانشقاق/16]، والإشفاق: عناية مختلطة بخوف؛ لأن المشفق يحب المشفق عليه ويخاف ما يلحقه، قال تعالى:﴾وهم من الساعة مشفقون﴿[الأنبياء/49]، فإذا عدي (بمن) فمعنى الخوف فيه أظهر، وإذا عدي ب (في) فمعنى العناية فيه أظهر. قال تعالى:﴾إنا كنا قبل في أهلنا مشفقين﴿[الطور/26]،﴾مشفقون منها﴿[الشورى/18]،﴾مشفقين مما كسبوا﴿[الشورى /22]،﴾أأشفقتم أن تقدموا{ [المجادلة/13].
ملخص اللسان
1.     الشّفَق والشَّفَقة: الاسم من الإشْفاق. والشَّفَق: الخِيفة.شَفِقَ شَفَقاً، فهو شَفِقٌ، والجمع شَفِقُون
2.     وأشْفَق منه جَزِع، وشَفَق لغة شَفِقْت أَشْفَق شَفَقاً؛
3. وأشْفَق عليه حَذِرَ
4.     والشفق : الحمرة في الأفق عند الغروب والشَّفَقُ: بقية ضوء الشمس وحمرتُها في أَول الليل تُرَى في المغرب إلى صلاة العشاء. والشَّفَق: النهار أَيضاً؛ عن الزجاج، وقد فسر بهما جميعاً قوله تعالى: فلا أُقْسِمُ بالشَّفَق. وقال الخليل: الشَّفَقُ الحمرة من غروب الشمس إلى وقت العشاء الأخيرة، فإذا ذهب قيل غابَ الشَّفَق، وكان بعض الفقهاء يقول: الشَّفَق البياض لأن الحمرة تذهب إذا أَظلمت، وإنما الشَّفَق البياضُ الذي إذا ذهب صُلِّيَت العشاءُ الأَخيرة،
5.     والشَّفَق: الخِيفة. والشَّفَق والشَّفقة: الخيفةُ من شدة النصح. والشَّفِيق: الناصِحُ الحريص على صلاح المنصوح، والشَّفَقة: رقَّة مِنْ نُصْحٍ أو حُبٍّ يؤدِّي إلى خوف
6.     والشَّفَق: الرّديء من الأشياء
لسان العرب
● - شفق: الشّفَق والشَّفَقة: الاسم من الإشْفاق. والشَّفَق: الخِيفة.    شَفِقَ شَفَقاً، فهو شَفِقٌ، والجمع شَفِقُون؛ قال الشاعر إسحق بن خلف، وقيل    هو لابن المُعَلَّى:    تَهْوى حَياتي، وأَهْوَى مَوْتَها شَفَقاً،    والمَوْتُ أكْرَمُ نزّالٍ على الحُرَمِ    وأشْفَقْت عليه وأَنا مُشْفِق وشَفِيق، وإذا قلت: أَشْفَقْت منه، فإنما    تعنى حذِرْته، وأَصلهما واحد، ولا يقال شَفَقْت. قال ابن دريد: شَفَقْت    وأَشْفَقَت بمعنى، وأَنكره أهل اللغة. الليث: الشَّفَقُ الخوف. تقول: أنا    مُشْفِق عليك أي أَخاف. والشَّفَقُ أيضاً الشَّفَقة وهو أن يكون الناصِحُ    من بُلوغِ النُّصْح خائفاً على المَنْصوح. تقول: أَشْفَقْت عليه أن    يَنالَه مكروه. ابن سيده: وأشْفَق عليه حَذِرَ، وأشْفَق منه جَزِع، وشَفَق    لغة. والشَّفَق والشَّفقة: الخيفةُ من شدة النصح. والشَّفِيق: الناصِحُ    الحريص على صلاح المنصوح. وقوله تعالى: إنّا كنّا مِنْ قَبْلُ في أَهلِنا    مُشْفِقين، أي كنا في أهلنا خائفين لهذا اليوم. وشَفِيق: بمعنى مُشْفِق مثل    أَليم ووَجِيع وداعٍ    (* قوله «وداع» هكذا في الأصل.) وسَميع. والشَّفَق    والشَّفَقة: رقَّة مِنْ نُصْحٍ أو حُبٍّ يؤدِّي إلى خوف. وشَفِقْت من    الأمر شَفَقَةً: بمعنى أَشْفَقْت؛ وأنشد:    فإنِّي ذُو مُحافَظَةٍ لِقَوْمي،    إذا شَفِقَتْ على الرِّزْقِ العِيالُ    وفي حديث بلال: وإنما كان يفعل ذلك شَفَقاً من أَن يدركه الموت؛    الشَّفَق والإشْفاق: الخوف، يقال: أَشْفَقْت أُشْفِق إشفاقاً، وهي اللغة    العالية. وحكى ابن دريد: شَفِقْت أَشْفَق شَفَقاً؛ ومنه حديث الحسن: قال    عُبَيْدة أَتَيْناه فازْدحَمْنا على مَدْرَجةٍ رَثّةٍ فقال: أَحسنوا مَلأَكم    أَيُّها المَرْؤون وما على البِناء شِفَقاً ولكن عليكم؛ انتصب شَفَقاً بفعل    مضمر وتقديره وما أُشْفِقُ على البناء شَفَقاً ولكن عليكم؛ وقوله:    كما شَفِقَت على الزاد العِيالُ    أراد بَخِلت وضَنّت، وهو من ذلك لأن البخيل بالشيء مُشْفِق عليه.    والشَّفَق: الرّديء من الأشياء وقلّما يجمع. ويقال: عطاء مُشَفَّق أَي    مُقَلَّل؛ قال الكميت:    مَلِك أَغرُّ من الملوك، تَحَلّبَت    للسائلين يداه، غير مُشَفِّق    وقد أَشْفَق العطاء. ومِلْحفة شَفَقُ النسج: رديئة. وشَفَّق المِلْحَفة:    جعلها شَفَقاً في النسج. والشَّفَقُ: بقية ضوء الشمس وحمرتُها في أَول    الليل تُرَى في المغرب إلى صلاة العشاء. والشَّفَق: النهار أَيضاً؛ عن    الزجاج، وقد فسر بهما جميعاً قوله تعالى: فلا أُقْسِمُ بالشَّفَق. وقال    الخليل: الشَّفَقُ الحمرة من غروب الشمس إلى وقت العشاء الأخيرة، فإذا ذهب    قيل غابَ الشَّفَق، وكان بعض الفقهاء يقول: الشَّفَق البياض لأن الحمرة    تذهب إذا أَظلمت، وإنما الشَّفَق البياضُ الذي إذا ذهب صُلِّيَت العشاءُ    الأَخيرة، والله أعلم بصواب ذلك. وقال الفراء: سمعت بعض العرب يقول عليه ثوب    مصبوغ كأنه الشَّفَق، وكان أَحمر، فهذا شاهِدُ الحمرة. أبو عمرو:    الشَّفَقُ الثوب المصبوغ بالحمرة . . . . .    (* كذا بياض بالأصل.) في السماء.    وأَشْفَقَنْا: دخلنا في الشَّفَق. وأَشْفَق وشَفَّق: أتى بشَفَقٍ وفي    مواقيت الصلاة حتى يغيب الشَّفَقُ؛ هو من الأضداد يقع على الحمرة التي تُرى    بعد مغيب الشمس، وبه أخذ الشافعي، وعلى البياض الباقي في الأُفُق الغربي    بعد الحمرة المذكورة، وبه أَخذ أَبو حنيفة. وفي النوادرَ: أنا في عَروض منه    وفي أَعْراضٍ منه أي في نواحٍ.
مقاييس اللغة:
(شفق) الشين والفاء والقاف أصلٌ واحد، يدلُّ على رِقَّةٍ في الشيء، ثم يشتقُّ منه. فمن ذلك قولهم: أشفقت من الأمر، إذا رَقَقْت وحاذَرت. وربَّما قالوا: شَفِقت: وقال أكثر أهل اللغة: لا يقال إلا أشفقت وأنا مُشْفِق. فأمَّا قول القائل:
* كما شَفِقَتْ على الزّادِ العِيالُ([1]) *
فمعناه بَخِلَت به.
ومن الباب الشَّفَق من الثياب، قال الخليل: الشَّفَق: الرديء من الأشياء. ومنه الشَّفَق: النُّدأة([2]): التي تُرَى في السَّماء عند غُيُوبِ الشَّمس، وهي الحمرة. وسمِّيت بذلك للونها ورقّتها.
وحدَّثنا عليُّ بن إبراهيمَ القَطَّان، عن المَعْداني، عن أبيه، عن أبي مُعاذ، عن اللَّيث عن الخليل قال: الشَّفَق: الحمرة التي بين غروب الشمس إلى وقت صلاةِ العشاء الآخرة.
وروى ابن نَجيح، عن مجاهدٍ قال: هو النَّهار في قوله جلَّ ثناؤه: ﴿فَلاَ أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ﴾  [الانشقاق 16]. وروى العَوّامُ بن حوشبٍ، عن مجاهد قال: هي الحمرة.
وفي تفسير مقاتل، قال: الشَّفَق: الحمرة. قال الزّجاج: الشَّفَق هي الحمرة التي تُرَى في المغرِبِ بعد سُقوطِ الشمس.
وأخبرنا عليُّ بن إبراهيم، عن محمَّد بن فَرَج قال: حَدَّنا سَلَمة، عن الفَرَّاء قال: الشَّفَق الحمرة.
قال: وحدثني ابن [أبي([3])] يحيى، عن حُسَين([4]) بن عبد الله بن ضُمَيرة عن أبيه عن جدهِ يرفعه، قال: الشَّفَق الحمْرة.
قال الفرّاء: وقد سمعت بعضَ العرب يقول: عليه ثوب مصبوغ كأنَّه الشفق، وكان أَحْمَر. قال: هذا شاهدٌ لمن قال إنَّه الحمرة.
القاموس المحيط:
الشَّفَقُ، محرَّكةً الحُمْرَةُ في الْأُفُقِ، من الغروبِ إلى العِشاءِ الآخِرَةِ، أو إلى قَرِيبِها، أو إلى قريبِ العَتَمَةِ، والرَّديءُ من الْأَشْياءِ، والنهارُ، والخَوْفُ، والشَّفَقَةُ، والناحيةُ، ج أشْفاقٌ، وحِرْصُ الناصِحِ على صَلاحِ المَنْصوحِ، وهو مُشْفِقٌ وشَفِيقٌ. والشَّفِيقَةُ، كسفينةٍ بِئْرٌ عندَ أُبْلَى.
وشَفَقَ وأشْفَقَ: حاذَرَ، أو لا يقالُ إلاَّ: أشْفَقَ. والتَّشْفيقُ: التَّقْلِيلُ، كالإِشْفاقِ، ورداءَةُ النَّسْجِ.
تاج العروس:
ش - ف - ق
الشفَقُ محَركَةً : الحمرةُ الَّتِي في الأفُقِ من الغروبِ إِلى العِشاء الآخرة . ونص الخليل التي بين غروب الشمس إلى وقت صلاة العشاء الأخيرة . فإذا ذهب قيل : غاب الشفق وقال ابن دريد الشفق : الندأة التي ترى في السماء عند غيوب الشمس وهي الحمرة وقال غيره الشفق : بقية ضوء الشمس وحمرتها في أول الليل ترى في المغرب إلى صلاة العشاء أو إلى قريبها أو إلى قريب من العتمة وقال الراغب : الشفق اختلاط ضوء النهار بسواد الليل عند غروب الشمس قال الله تعالى " فلا أقسم بالشفق " وقال ابن الأثير الشفق من الأضداد يقع على الحمرة التي بعد مغيب الشمس وبه أخذ الشافعي وعلى البياض الباقي في الأفق الغربي بعد الحمرة المذكورة وبه أخذ أبو حنيفة وفي الصحاح قال الفراء سمعت بعض العرب يقول عليه كأنه الشفق وكان أحمر قلت فهذا شاهد الحمرة . وقال الليث : الشفق الردئ من الأشياء قَلَّما يُجْمَعُ يُقال : هذه مِلْحَفَةٌ شَفَقٌ ! سواءٌ في الذكَرِ والأنْثَى ويُقال أيضاً : ثَوْبٌ شَفَقٌ وهو مَجازٌ وضَبَطَهُ الجَوهرِي بكسرِ الفاءَ . وقال مُجاهِدٌ في قوْلِه تَعالَى " أفَلا اقْسِمُ بالشَّفَقِ " : النّهارُ ونَقَلَه الزجاجُ أَيضاً هكذا . والشَّفَق : الخَوْفُ من شِدَّة النُّصْح وقد شَفِقَ شَفَقاً : خافَ قالَهُ ابنُ دُرَيْدٍ وأَنْشَد :
فإني ذُو مُحافَظَةٍ لقَوْمِي ... إِذا شَفِقَتْ عَلَى الرِّزْقٍ العِيالُ وفي الصِّحاح : الشَّفًقَةُ : الاسمُ من الإِشْفاقِ وكذلِكَ الشفَقُ قالَ ابنُ المُعَلّى :
تَهْوَى حَياتِي أهوى مَوْتَها شَفَقاً ... والمَوْتُ أكْرَمُ نَزّالي عَلَى الحُرَم وقالَ غيرُه : رَجل شَفِقٌ ككَتِف : خائِف والجَمْعُ شَفقونَ . والشَّفَقُ : الناحِيَةُ ج : أَشفاقِّ وفي النّوادِرِ : أَنا في أشفاقٍ من هذا الأَمْرِ أَي : في نواح منه ومِثْلُه : أَنا في عُرُوضٍ منه وفي أَعْراضٍ منه أَي : نَواح . ومن المَجازِ : الشفَقُ والشَّفَقَّة حِرصُ النّاصِح عَلَى صَلاح المَنْصوح يقال : لِي عَلَيْهِ شَفَقَة أَي : رَحْمَة ورِقَّةٌ وخَوْف من حلولِ مَكرُوه به مع نُصْح وقد أشفقَ عليهِ أَنْ ينالَه مَكْروهٌ . وهو مشْفِق وشَفِيقٌ وهو أحَدُ ما جاءَ على فَعِيلٍ بمَعْنَى مُفْعِلٍ قاله ابنُ دُرَيْد قالَ حُمَيْدُ بن ثَورِ رَضِي اللهُ عنه :
حَمَى ظِلَّها شَكْسُ الخَلِيفَةِ خائِفٌ ... عَلَيها عُرامَ الطّائِفِين شَفِيقُ وفي المَثَل . إنَّ الشَّفِيقَ بسُوء ظَن مُولعَ يُضْرَب في خَوْفِ الرجُلِ على صاحِبِه الحَوادِثَ لفَرْطِ الشَّفَقةِ . والشَّفِيقَة كسَفِينَة : بِئْرٌ عندَ أبْلَى بالقُرْبِ من مَعْدِنِ بنِي سُلَيم . و قالَ ابن دُرَيدٍ : شَفَقَ أشفق حاذرَ بمَعْنىً واحِد زَعَم ذلِك قوم أَوْ لا يُقال إِلاّ أشْفَقَ فهو مُشْفِق وشَفِيق وهِى اللغَةُ العالِيَة . وقالَ الرّاغِبُ : الإِشفاقُ : عِنايَةٌ مخْتَلِطَةٌ بخَوْفٍ لأَنَّ المُشْفِقَ يُحبُّ المُشْفَقَ عليهِ ويَخافُ ما يَلْحَقُه قالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : " وهُمْ مِنَ السّاعِةِ مُشْفِقُونَ " فإِذا عُدِّى بمِن فمَعْنَى الخَوفِ فيه أَظْهَرُ وإذا عُدِّى بعَلَى فمَعنَى العِنايَةِ فيه أَظْهر وأَنْشدَ الصاغانِي لتَأبَّطَ شَرّاً :
ولا أَقُولُ إِذا ما خُلَّة صَرمَتْ ... يا وَيْحَ نَفْسِي مِنْ شَوْقٍ وإِشْفاقِ والتَّشْفِيقُ : التَّقْلِيلُ كالإشْفاقِ يُقال : عَطاءٌ مُشَفَّق ومُشْفَقٌ أَي : مُقَلَّل وأنْشَدَ الجَوْهري للكُمَيْتِ :
مَلِك أَغر من المُلُوكِ تَحَلَّبَتْ ... للسائِلِينَ يَداهُ غَيْرُ مُشَفِّقِ وهو مَجازٌ . والتَّشْفِيقُ : رَداءةُ النَّسْج عن الليْثِ يُقال : شَفق النَّسّاجُ المِلْحَفَةَ تَشْفِيقاً : إِذا نَسَجَها سَخِيفاً وهو مَجازٌ
ومما يُسْتَدرك عليه : أَشْفَقَ منه : جَزِعَ وشَفَقَ لُغَةٌ . قال ابن سِيدَه : وشَفِقَ عليه كفَرِح بَخِلَ به وضَنَّ عن ابْنِ درَيْد . وقالَ أبو عَمْرو : الشَّفَقُ : الثوْبُ المَصْبُوغ بالحُمْرَة وهو مَجاز . والشفيقيون : جَماعَةٌ محْدِّثونَ منهم : أَبو الحسن محمد بن علي عن إبراهيم حَدث سنة 315 ، ذَكَره ابن السمعاني وأبو طاهِر بن ياسين صاحب الرازي يقال له الشفيقي قيده الرشيد العطار نسبةً إلى جامع شفيق الملك

##### Türkçe

شفق
**شَفِقَ - يَشْفَقُ - شَفَق - الشَفَق - أََشْفَقَ - يُشْفِقُ - مُشْفِق - مُشْفِقُوْن**
**شَفِقَ - يَشْفَقُ** + varlık + bir şeyden veya bir işten: kendi içinde bir şeyden veya bir işten korku ve ürperti duyar; böylece onu, bu şey veya işle ilgili bir fiili yapmada tereddüt ettirir.

**شَفَق**: “**فـَعـَل**” vezninde, fiil ismi “**شَفِقَ - يَشْفَقُ**”tır: ve yine “**شَفِقَ - يَشْفَقُ**” fiiliyle olan şeydir: sakındırmaya ve tereddüde sevk eden ürperti veya korku duygusu. Ve yine “**شَفِقَ - يَشْفَقُ**”tan âlet ismidir: ürperti ve şefkat duygusunu uyandıran şey: ve ıstılah olarak: gün batımında ufuktaki kızıllık: gecenin başında güneş ışığının kalıntısı ve onun kızıllığı; akşam namazına kadar batıda görülür; ve görünüşe göre, ürperti ve korku uyandırması sebebiyle bununla adlandırılmıştır; Allah daha iyi bilir.

**أَشْفَقَ - يُشْفِقُ** + varlık + bir şeyden veya bir işten: takdir: **أَشْفَقَ - يُشْفِقُ** + varlık + **نَفْسَه** + bir şeyden veya bir işten: “**أفعلَ**” vezninde, “**شَفِقَ - يَشْفَقُ**”tan: kendisini ondan “**تَشْفَقُ**” kıldı: onu, bu şey veya işten kendisine bir zarar vuku bulmasından korku veya ürperti duyar hâle getirdi; böylece tereddüt eder ve onunla ilgili fiillerden bir fiili yapmaktan sakınır.

**أَشْفَقَ - يُشْفِقُ** + varlık + **أن** + bir işi yapar: takdir: **أََشْفَقَ - يُشْفِقُ** + varlık + **نَفْسَه** + bir işi yapması: kendisini onu yapmaktan “**تَشْفَقُ**” kıldı: onu, bu şey veya işten kendisine bir zarar vuku bulmasından korku veya ürperti duyar hâle getirdi; böylece tereddüt eder ve bu işin fiilini yapmaktan sakınır.

**أَشْفَقَ - يُشْفِقُ** + varlık + **نفْسَه** + bir varlık üzerine: onu, onun üzerine “**تَشْفَقُ**” kıldı: yani onu, bu varlığa bir zarar vuku bulmasından korku ve ürperti duyar hâle getirdi; bu da onu, varlık için faydalı ve yararlı bir şey yapmaya sevk eder.

**مُشْفِق**: “**أََشْفَقَ - يُشْفِقُ**”tan ism-i fâil: kendi içinde korku ve ürperti duyan, böylece fiillerden bir fiili yapmada tereddüt eden kimse; bu, ondan kendisine veya başkasına bir zarar ve eziyet vuku bulma ihtimalini beklediği içindir.

**مُشْفِقون**: “**مُشْفِق**”in çoğulu.

Ve lafız, “başarısızlıktan veya hoş olmayan şeyden korku ve çekinmeyle birlikte bir fiili yapmaya meyil” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَهِبَ - يَرْهَبُ**، **خَافَ - يَخَافُ**، **خَشيَ - يَخْشَى**، **نَذِرَ - يَنْذَرُ**، **حَذِرَ - يَحْذَرُ**، **شَفِقَ - يَشْفَقُ**

**شَفَق - الشفق**
	﴿**فلا أقسم بالشفق (16)**﴾ İnşikâk

**أَشْفَقَ - أشفقن**
Emaneti yüklenme hususunda işlerini kesinleştirmede tereddüt edenler ﴿**إنا عرضنا الأمانة على السماوات والأرض والجبال فأبين أن يحملنها وأشفقن منها وحملها الإنسان إنه كان ظلوما جهولا(72)**﴾ Ahzâb
İnfak hususunda işlerini kesinleştirmede tereddüt edenler	﴿**أأشفقتم أن تقدموا بين يدي نجواكم صدقات فإذ لم تفعلوا وتاب الله عليكم فأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة وأطيعوا الله ورسوله والله خبير بما تعملون(13)**﴾ Mücâdele

**مَشْفِق - مشفقون - مشفقين**
Şaşkınlık ve tereddüt içinde, akıbetlerinin ne olduğunu bilmezler ﴿**يعلم ما بين أيديهم وما خلفهم ولا يشفعون إلا لمن ارتضى وهم من خشيته مشفقون (28)**﴾ Enbiyâ ﴿**إن الذين هم من خشية ربهم مشفقون (57)**﴾ Mü’minûn
	﴿**الذين يخشون ربهم بالغيب وهم من الساعة مشفقون(49)**﴾ Enbiyâ ﴿**يستعجل بها الذين لا يؤمنون بها والذين آمنوا مشفقون منها ويعلمون أنها الحق ألا إن الذين يمارون في الساعة لفي ضلال بعيد(18)**﴾ Şûrâ
	﴿**ووضع الكتاب فترى المجرمين مشفقين مما فيه ويقولون ياويلتنا مال هذا الكتاب لا يغادر صغيرة ولا كبيرة إلا أحصاها ووجدوا ما عملوا حاضرا ولا يظلم ربك أحدا(49)**﴾ Kehf ﴿**ترى الظالمين مشفقين مما كسبوا وهو واقع بهم والذين آمنوا وعملوا الصالحات في روضات الجنات لهم ما يشاءون عند ربهم ذلك هو الفضل الكبير(22)**﴾ Şûrâ
	﴿**والذين هم من عذاب ربهم مشفقون (27)**﴾ Meâric
İman hususunda işlerini kesinleştirmede tereddüt edenler	﴿**قالوا إنا كنا قبل في أهلنا مشفقين (26)**﴾ Tûr

Tefsirde geldi: **اشفق**: korktu ve ürperdi; korkuyla karışık bir ihtimam.

Muhtârü’s-sıhâh
● [**شفق**] ش ف ق: **الشَّفَقُ** güneş ışığının kalıntısı ve gecenin başında onun kızıllığıdır; ve Halîl dedi ki: **الشفق** güneşin batışından son yatsı vaktine kadar olan kızıllıktır; o gidince “**غاب الشفق**” denir. Ve Ferrâ dedi ki: bazı Araplardan işittim, “üzerinde **الشفق** gibi bir elbise var” derdi; ve o kırmızı idi. Ve **الشَّفَقَةُ** **الاشْفَاقُ**tan isimdir. Ve “ona **أشْفَقَ** etti” denir; o hâlde o **مُشْفِقٌ** ve **شَفِيقٌ**tur. Ve “ondan **أشْفَقَ** etti” (denirse) onu sakındı; ikisinin aslı birdir; ve **شَفَق** denmez. Ve İbn Düreyd dedi ki: **شَفَقَ** ve **أشْفَق** bir mânâdadır; dil ehli bunu inkâr etti.

Râgıb
şefak
- **الشفق**: güneş batarken gündüz ışığının gece karalığıyla karışmasıdır. Yüce Allah dedi ki: }**فلا أقسم بالشفق**﴿[İnşikâk/16]. Ve **الإشفاق**: korkuyla karışık bir ihtimamdır; çünkü **المشفق** kendisine şefkat edileni sever ve ona ulaşacak şeyden korkar. Yüce Allah dedi ki:﴾**وهم من الساعة مشفقون**﴿[Enbiyâ/49]. Eğer (**بمن**) ile geçişli kılınırsa, onda korku mânâsı daha belirgindir; ve eğer (**في**) ile geçişli kılınırsa, onda ihtimam mânâsı daha belirgindir. Yüce Allah dedi ki:﴾**إنا كنا قبل في أهلنا مشفقين**﴿[Tûr/26],﴾**مشفقون منها**﴿[Şûrâ/18],﴾**مشفقين مما كسبوا**﴿[Şûrâ/22],﴾**أأشفقتم أن تقدموا**{ [Mücâdele/13].

Lisân özeti
1. **الشّفَق** ve **الشَّفَقة**: **الإشْفاق**tan isimdir. Ve **الشَّفَق**: korkudur. **شَفِقَ** **شَفَقاً**; o hâlde o **شَفِقٌ**tur; çoğulu **شَفِقُون**dur.
2. Ve “ondan **أشْفَق** etti” ürktü; ve **شَفَق** “**شَفِقْت** **أَشْفَق** **شَفَقاً**”ın bir lehçesidir;
3. Ve “ona **أشْفَق** etti” sakındı.
4. Ve **الشفق**: gün batımında ufuktaki kızıllıktır. Ve **الشَّفَقُ**: gecenin başında güneş ışığının kalıntısı ve onun kızıllığıdır; akşam namazına kadar batıda görülür. Ve **الشَّفَق**: gündüzdür de; Zeccâc’dan. Ve Yüce Allah’ın sözü **فلا أُقْسِمُ بالشَّفَق** her ikisiyle de tefsir edilmiştir. Halîl dedi ki: **الشَّفَقُ** güneşin batışından son yatsı vaktine kadar olan kızıllıktır; o gidince “**غابَ الشَّفَق**” denir. Ve bazı fakihler derdi ki: **الشَّفَق** beyazlıktır; çünkü karanlık bastırınca kızıllık gider; ancak **الشَّفَق** beyazlıktır; o gidince son yatsı kılınır.
5. Ve **الشَّفَق**: korkudur. Ve **الشَّفَق** ve **الشَّفقة**: şiddetli nasihatten doğan korkudur. Ve **الشَّفِيق**: nasihat edilene salâhı için hırslı nasihatçi. Ve **الشَّفَقة**: nasihatten veya sevgiden bir inceliktir ki korkuya götürür.
6. Ve **الشَّفَق**: şeylerin kötüsüdür.

Lisânü’l-Arab
● - **شفق**: **الشّفَق** ve **الشَّفَقة**: **الإشْفاق**tan isimdir. Ve **الشَّفَق**: korkudur. **شَفِقَ** **شَفَقاً**; o hâlde o **شَفِقٌ**tur; çoğulu **شَفِقُون**dur; şair İshak b. Halef dedi; ve denildi ki o İbnü’l-Muallâ’nındır:
تَهْوى حَياتي، وأَهْوَى مَوْتَها شَفَقاً،
والمَوْتُ أكْرَمُ نزّالٍ على الحُرَمِ
Ve “ona **أشْفَقْت** ettim” denir; ben **مُشْفِق** ve **شَفِيق**im. Ve “ondan **أَشْفَقْت** ettim” dediğinde, ancak onu sakındım demek istersin; ikisinin aslı birdir; ve **شَفَقْت** denmez. İbn Düreyd dedi ki: **شَفَقْت** ve **أَشْفَقَت** bir mânâdadır; dil ehli bunu inkâr etti. Leys: **الشَّفَقُ** korkudur. Dersin ki: “ben sana **مُشْفِق**im” yani korkarım. Ve **الشَّفَقُ** ayrıca **الشَّفَقة**dır; o da nasihatçinin, nasihatin ulaşmasından dolayı nasihat edilene karşı korkulu olmasıdır. Dersin ki: “ona **أَشْفَقْت** ettim, ona bir hoş olmayanın erişmesinden.” İbn Sîde: “ona **أشْفَق** etti” sakındı; “ondan **أشْفَق** etti” ürktü; ve **شَفَق** bir lehçedir. Ve **الشَّفَق** ve **الشَّفقة**: şiddetli nasihatten doğan korkudur. Ve **الشَّفِيق**: nasihat edilene salâhı için hırslı nasihatçi. Yüce Allah’ın sözü: **إنّا كنّا مِنْ قَبْلُ في أَهلِنا مُشْفِقين**: yani bu günden dolayı ehlimiz içinde korkardık. Ve **شَفِيق**: **مُشْفِق** mânâsında; **أَليم** ve **وَجِيع** ve **داعٍ** (* “**وداع**” asılda böyle.) ve **سَميع** gibi. Ve **الشَّفَق** ve **الشَّفَقة**: nasihatten veya sevgiden bir inceliktir ki korkuya götürür. “İşten **شَفِقْت** ettim **شَفَقَةً**”: **أَشْفَقْت** mânâsında; ve şu beyit okundu:
فإنِّي ذُو مُحافَظَةٍ لِقَوْمي،
إذا شَفِقَتْ على الرِّزْقِ العِيالُ
Ve Bilâl hadîsinde: “bunu ancak, ölümün ona yetişmesinden **شَفَقاً** dolayı yapardı”; **الشَّفَق** ve **الإشْفاق**: korkudur. Denir ki: **أَشْفَقْت** **أُشْفِق** **إشفاقاً**; bu yüksek lehçedir. İbn Düreyd nakletti: **شَفِقْت** **أَشْفَق** **شَفَقاً**; ondan Hasan hadîsi: dedi ki Ubeyde: ona geldik, yıpranmış bir merdiven üzerinde sıkıştık; dedi ki: “dolduruşunuzu güzel yapın ey kişiler; bina üzerine **شِفَقاً** yoktur, fakat sizin üzerinizedir”; **شَفَقاً** gizli bir fiille mansuptur; takdiri: “bina üzerine **شَفَقاً** etmiyorum, fakat sizin üzerinize”; ve sözü:
كما شَفِقَت على الزاد العِيالُ
“buhillik etti ve cimrilik etti”yi kastetti; bu ondandır; çünkü bir şeye cimri olan, onun üzerine **مُشْفِق**tir. Ve **الشَّفَق**: şeylerin kötüsüdür; nadiren çoğul yapılır. Ve denir ki: **عطاء مُشَفَّق** yani azaltılmış; Kumeyt dedi ki:
مَلِك أَغرُّ من الملوك، تَحَلّبَت
للسائلين يداه، غير مُشَفِّق
Ve bağışı **أَشْفَق** etti. Ve **مِلْحفة شَفَقُ النسج**: dokuması kötü. Ve **شَفَّق المِلْحَفة**: onu dokumada **شَفَقاً** yaptı. Ve **الشَّفَقُ**: gecenin başında güneş ışığının kalıntısı ve onun kızıllığıdır; akşam namazına kadar batıda görülür. Ve **الشَّفَق**: gündüzdür de; Zeccâc’dan; ve Yüce Allah’ın sözü **فلا أُقْسِمُ بالشَّفَق** her ikisiyle de tefsir edilmiştir. Halîl dedi ki: **الشَّفَقُ** güneşin batışından son yatsı vaktine kadar olan kızıllıktır; o gidince “**غابَ الشَّفَق**” denir. Ve bazı fakihler derdi ki: **الشَّفَق** beyazlıktır; çünkü karanlık bastırınca kızıllık gider; ancak **الشَّفَق** beyazlıktır; o gidince son yatsı kılınır; Allah bunun doğrusu hakkında daha iyi bilir. Ferrâ dedi ki: bazı Araplardan işittim, “üzerinde **الشَّفَق** gibi boyalı bir elbise var” derdi; ve o kırmızı idi; bu, kızıllık diyen için bir şahittir. Ebû Amr: **الشَّفَقُ** kızıllıkla boyanmış elbisedir . . . . . (* asılda “beyazlık” böyle.) gökte. Ve **أَشْفَقَنْا**: **الشَّفَق**a girdik. Ve **أَشْفَق** ve **شَفَّق**: **شَفَقٍ** ile geldi. Ve namaz vakitlerinde “**حتى يغيب الشَّفَقُ**”; o zıtlardandır: güneş battıktan sonra görülen kızıllığa da kullanılır; Şâfiî bununla amel etti; ve zikredilen kızıllıktan sonra batı ufkunda kalan beyazlığa da (kullanılır); Ebû Hanîfe bununla amel etti. Ve **النوادر**’de: “ben ondan **عَروض** içindeyim ve ondan **أَعْراضٍ** içindeyim” yani onun taraflarında.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**شفق**) **الشين** ve **الفاء** ve **القاف** tek bir asıldır; şeyde bir inceliğe delâlet eder; sonra ondan türetilir. Bundan: “işten **أشفقت** ettim” sözleridir; yani inceldim ve sakındım. Ve bazen “**شَفِقت**” derler. Ve dil ehlinin çoğu dedi ki: ancak “**أشفقت**” denir ve ben **مُشْفِق**im. Ama söyleyenin sözü:
* كما شَفِقَتْ على الزّادِ العِيالُ([1]) *
mânâsı: onunla cimrilik etti.
Babtan: elbiselerden **الشَّفَق**; Halîl dedi ki: **الشَّفَق**: şeylerin kötüsüdür. Ondan: **الشَّفَق**: **النُّدأة([2])**; güneşin batışı sırasında gökte görülen şey; o kızıllıktır. Rengi ve inceliği sebebiyle bununla adlandırıldı.
Ve bize Ali b. İbrâhîm el-Kattân haber verdi; el-Ma‘dânî’den; babasından; Ebû Muâz’dan; Leys’ten; Halîl’den dedi ki: **الشَّفَق** güneşin batışı ile son yatsı namazı vaktinin arasındaki kızıllıktır.
Ve İbn Necîh, Mücâhid’den rivayet etti; dedi ki: Yüce Allah’ın sözü **﴿فَلاَ أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ﴾** [İnşikâk 16]de o gündüzdür. Ve Avvâm b. Havşeb, Mücâhid’den rivayet etti; dedi ki: o kızıllıktır.
Mukâtil’in tefsirinde: dedi ki: **الشَّفَق**: kızıllıktır. Zeccâc dedi ki: **الشَّفَق** güneşin düşmesinden sonra batıda görülen kızıllıktır.
Ve bize Ali b. İbrâhîm haber verdi; Muhammed b. Ferac’dan dedi ki: bize Seleme haber verdi; Ferrâ’dan: dedi ki: **الشَّفَق** kızıllıktır.
Dedi ki: ve bana İbn [**أبي([3])**] Yahyâ haber verdi; **حُسَين([4])** b. Abdullah b. Dumeyre’den; babasından; dedesinden; onu merfû‘ olarak: dedi ki: **الشَّفَق** kızıllıktır.
Ferrâ dedi ki: bazı Araplardan işittim, “üzerinde boyalı bir elbise var, sanki o **الشفق**” derdi; ve o kırmızı idi. Dedi ki: bu, onun kızıllık olduğunu söyleyen için bir şahittir.

el-Kâmûsü’l-muhît:
**الشَّفَقُ** (harekeli): ufuktaki kızıllıktır; batıştan son yatsıya kadar; yahut ona yakın zamana kadar; yahut karanlığa yakın zamana kadar. Ve şeylerin kötüsü; ve gündüz; ve korku; ve **الشَّفَقَةُ**; ve taraf; çoğulu **أشْفاقٌ**. Ve nasihatçinin, nasihat edilene salâhı için hırsıdır; o **مُشْفِقٌ** ve **شَفِيقٌ**tir. Ve **الشَّفِيقَةُ**, “**سفينة**” gibi: Ublâ’da bir kuyu.
Ve **شَفَقَ** ve **أشْفَقَ**: sakındı; yahut ancak “**أشْفَقَ**” denir. Ve **التَّشْفيقُ**: azaltmadır; **الإِشْفاقِ** gibi; ve dokumanın kötülüğüdür.

Tâcü’l-arûs:
ش - ف - ق
**الشفَقُ** (harekeli): ufuktaki kızıllıktır; batıştan son yatsıya kadar. Halîl’in nassı: güneşin batışı ile son yatsı namazı vaktinin arasındaki (kızıllık). O gidince “**غاب الشفق**” denir. İbn Düreyd dedi ki: **الشفق**: güneşin batışı sırasında gökte görülen **الندأة**dır; o kızıllıktır. Başkası dedi ki: **الشفق** gecenin başında güneş ışığının kalıntısı ve onun kızıllığıdır; akşam namazına kadar yahut ona yakın zamana kadar yahut karanlığa yakın zamana kadar batıda görülür. Râgıb dedi ki: **الشفق** güneş batarken gündüz ışığının gece karalığıyla karışmasıdır. Allah تعالى dedi ki: “**فلا أقسم بالشفق**”. İbnü’l-Esîr dedi ki: **الشفق** zıtlardandır; güneş battıktan sonra olan kızıllığa da kullanılır; Şâfiî bununla amel etti; ve zikredilen kızıllıktan sonra batı ufkunda kalan beyazlığa da (kullanılır); Ebû Hanîfe bununla amel etti. **الصحاح**’ta: Ferrâ dedi ki: bazı Araplardan işittim, “üzerinde sanki **الشفق** gibi” derdi; ve o kırmızı idi. Dedim ki: bu, kızıllığın şahididir. Leys dedi ki: **الشفق** şeylerin kötüsüdür; nadiren çoğul yapılır. Denir ki: “bu bir **مِلْحَفَةٌ شَفَقٌ**!” erkek ve dişide eşittir. Ve ayrıca denir ki: “**ثَوْبٌ شَفَقٌ**”; bu mecazdır. Cevherî onu **الفاء**’nın kesresiyle ضبط etti. Mücâhid, Yüce Allah’ın sözü “**أفَلا اقْسِمُ بالشَّفَقِ**” hakkında dedi ki: gündüzdür; Zeccâc da bunu böyle nakletti. Ve **الشَّفَق**: şiddetli nasihatten doğan korkudur; **شَفِقَ** **شَفَقاً**: korktu; İbn Düreyd söyledi; ve şu beyiti okudu:
فإني ذُو مُحافَظَةٍ لقَوْمِي ... إِذا شَفِقَتْ عَلَى الرِّزْقٍ العِيالُ
Ve **الصِّحاح**’ta: **الشَّفًقَةُ**: **الإِشْفاقِ**tan isimdir; ve كذلك **الشفَق**. İbnü’l-Muallâ dedi ki:
تَهْوَى حَياتِي أهوى مَوْتَها شَفَقاً ... والمَوْتُ أكْرَمُ نَزّالي عَلَى الحُرَم
Başkası dedi ki: **رَجل شَفِقٌ** “**كَتِف**” gibi: korkan; çoğulu **شَفقونَ**. Ve **الشَّفَقُ**: taraftır; çoğulu: **أَشفاقِّ**. Ve **النّوادِر**’de: “ben bu işten **أشفاقٍ** içindeyim” yani onun taraflarında; benzeri: “ben ondan **عُرُوضٍ** içindeyim ve ondan **أَعْراضٍ** içindeyim” yani taraflar. Ve mecazdan: **الشفَقُ** ve **الشَّفَقَّة** nasihatçinin, nasihat edilene salâhı için hırsıdır; denir ki: “benim onun üzerinde **شَفَقَة**m var” yani merhamet, incelik ve ona bir hoş olmayanın inmesinden korku ile birlikte nasihat; ve “ona **أشفقَ** etti, ona bir hoş olmayanın erişmesinden.” Ve o **مشْفِق** ve **شَفِيقٌ**tur; bu, **فَعِيلٍ**in **مُفْعِلٍ** mânâsında geldiği şeylerdendir; İbn Düreyd söyledi. Humeyd b. Sevr (Allah ondan razı olsun) dedi ki:
حَمَى ظِلَّها شَكْسُ الخَلِيفَةِ خائِفٌ ... عَلَيها عُرامَ الطّائِفِين شَفِيقُ
Ve meselde: “**إنَّ الشَّفِيقَ بسُوء ظَن مُولعَ**”; kişinin, aşırı şefkatten dolayı arkadaşına hadiselerden korkması hakkında darb-ı meseldir. Ve **الشَّفِيقَة** “**سَفِينَة**” gibi: Ma‘din Benî Süleym yakınında, Ublâ’da bir kuyu. Ve İbn Düreyd dedi ki: **شَفَقَ** **أشفق** sakındı; tek mânâda; bir kavim bunu iddia etti; yahut ancak “**أشْفَقَ**” denir; o hâlde o **مُشْفِق** ve **شَفِيق**tir; bu yüksek lehçedir. Râgıb dedi ki: **الإِشفاقُ** korkuyla karışık bir ihtimamdır; çünkü **المُشْفِقَ** kendisine şefkat edileni sever ve ona ulaşacak şeyden korkar. Allah عز وجل dedi ki: “**وهُمْ مِنَ السّاعِةِ مُشْفِقُونَ**”. Eğer **مِن** ile geçişli kılınırsa, onda korku mânâsı daha belirgindir; ve eğer **عَلَى** ile geçişli kılınırsa, onda ihtimam mânâsı daha belirgindir. Sâgânî, Teebbete Şerran’dan şu beyiti okudu:
ولا أَقُولُ إِذا ما خُلَّة صَرمَتْ ... يا وَيْحَ نَفْسِي مِنْ شَوْقٍ وإِشْفاقِ
Ve **التَّشْفِيقُ**: azaltmadır; **الإشْفاقِ** gibi. Denir ki: **عَطاءٌ مُشَفَّق** ve **مُشْفَقٌ** yani azaltılmış; Cevherî, Kumeyt’ten şu beyiti okudu:
مَلِك أَغر من المُلُوكِ تَحَلَّبَتْ ... للسائِلِينَ يَداهُ غَيْرُ مُشَفِّقِ
ve bu mecazdır. Ve **التَّشْفِيقُ**: dokumanın kötülüğüdür; Leys’ten: denir ki: “dokumacı **شَفق** etti **المِلْحَفَةَ**yı **تَشْفِيقاً**”: onu gevşek dokuduğu zaman; ve bu mecazdır.
Ve buna müstedrek olarak: “ondan **أَشْفَقَ** etti” ürktü; ve **شَفَقَ** bir lehçedir. İbn Sîde dedi ki: “ona **شَفِقَ** etti” “**كَفَرِح**” gibi: onunla cimrilik etti ve esirgedi; İbn Düreyd’den. Ebû Amr dedi ki: **الشَّفَقُ** kızıllıkla boyanmış elbisedir; bu mecazdır. Ve **الشفيقيون**: muhaddisler topluluğudur; onlardan: Ebû’l-Hasen Muhammed b. Ali, İbrâhîm’den; 315 yılında hadis rivayet etti; İbnü’s-Sem‘ânî onu zikretti. Ve Ebû Tâhir b. Yâsîn, Râzî’nin sahibi; ona **الشفيقي** denir; Reşîd el-Attâr onu, Şefîk el-Melik mescidine nispetle kaydetti.
