# شفق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%81%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شفق

الشّفَق والشَّفَقة: الاسم من الإشْفاق. والشَّفَق: الخِيفة. شَفِقَ شَفَقاً، فهو شَفِقٌ، والجمع شَفِقُون؛ قال الشاعر إسحق بن خلف، وقيل هو لابن المُعَلَّى:
تَهْوى حَياتي، وأَهْوَى مَوْتَها شَفَقاً،
والمَوْتُ أكْرَمُ نزّالٍ على الحُرَمِ
وأشْفَقْت عليه وأَنا مُشْفِق وشَفِيق، وإذا قلت: أَشْفَقْت منه، فإنما تعنى حذِرْته، وأَصلهما واحد، ولا يقال شَفَقْت. قال ابن دريد: شَفَقْت وأَشْفَقَت بمعنى، وأَنكره أهل اللغة. الليث: الشَّفَقُ الخوف. تقول: أنا مُشْفِق عليك أي أَخاف. والشَّفَقُ أيضاً الشَّفَقة وهو أن يكون الناصِحُ من بُلوغِ النُّصْح خائفاً على المَنْصوح. تقول: أَشْفَقْت عليه أن يَنالَه مكروه. ابن سيده: وأشْفَق عليه حَذِرَ، وأشْفَق منه جَزِع، وشَفَق لغة. والشَّفَق والشَّفقة: الخيفةُ من شدة النصح. والشَّفِيق: الناصِحُ الحريص على صلاح المنصوح. وقوله تعالى: إنّا كنّا مِنْ قَبْلُ في أَهلِنا مُشْفِقين، أي كنا في أهلنا خائفين لهذا اليوم. وشَفِيق: بمعنى مُشْفِق مثل أَليم ووَجِيع وداعٍ
(* قوله «وداع» هكذا في الأصل.) وسَميع. والشَّفَق
والشَّفَقة: رقَّة مِنْ نُصْحٍ أو حُبٍّ يؤدِّي إلى خوف. وشَفِقْت من الأمر شَفَقَةً: بمعنى أَشْفَقْت؛ وأنشد:
فإنِّي ذُو مُحافَظَةٍ لِقَوْمي،
إذا شَفِقَتْ على الرِّزْقِ العِيالُ
وفي حديث بلال: وإنما كان يفعل ذلك شَفَقاً من أَن يدركه الموت؛ الشَّفَق والإشْفاق: الخوف، يقال: أَشْفَقْت أُشْفِق إشفاقاً، وهي اللغة العالية. وحكى ابن دريد: شَفِقْت أَشْفَق شَفَقاً؛ ومنه حديث الحسن: قال عُبَيْدة أَتَيْناه فازْدحَمْنا على مَدْرَجةٍ رَثّةٍ فقال: أَحسنوا مَلأَكم أَيُّها المَرْؤون وما على البِناء شِفَقاً ولكن عليكم؛ انتصب شَفَقاً بفعل مضمر وتقديره وما أُشْفِقُ على البناء شَفَقاً ولكن عليكم؛ وقوله: كما شَفِقَت على الزاد العِيالُ
أراد بَخِلت وضَنّت، وهو من ذلك لأن البخيل بالشيء مُشْفِق عليه. والشَّفَق: الرّديء من الأشياء وقلّما يجمع. ويقال: عطاء مُشَفَّق أَي مُقَلَّل؛ قال الكميت:
مَلِك أَغرُّ من الملوك، تَحَلّبَت
للسائلين يداه، غير مُشَفِّق
وقد أَشْفَق العطاء. ومِلْحفة شَفَقُ النسج: رديئة. وشَفَّق المِلْحَفة: جعلها شَفَقاً في النسج. والشَّفَقُ: بقية ضوء الشمس وحمرتُها في أَول الليل تُرَى في المغرب إلى صلاة العشاء. والشَّفَق: النهار أَيضاً؛ عن الزجاج، وقد فسر بهما جميعاً قوله تعالى: فلا أُقْسِمُ بالشَّفَق. وقال الخليل: الشَّفَقُ الحمرة من غروب الشمس إلى وقت العشاء الأخيرة، فإذا ذهب قيل غابَ الشَّفَق، وكان بعض الفقهاء يقول: الشَّفَق البياض لأن الحمرة تذهب إذا أَظلمت، وإنما الشَّفَق البياضُ الذي إذا ذهب صُلِّيَت العشاءُ الأَخيرة، والله أعلم بصواب ذلك. وقال الفراء: سمعت بعض العرب يقول عليه ثوب مصبوغ كأنه الشَّفَق، وكان أَحمر، فهذا شاهِدُ الحمرة. أبو عمرو: الشَّفَقُ الثوب المصبوغ بالحمرة . . . . .
(* كذا بياض بالأصل.) في السماء.
وأَشْفَقَنْا: دخلنا في الشَّفَق. وأَشْفَق وشَفَّق: أتى بشَفَقٍ وفي مواقيت الصلاة حتى يغيب الشَّفَقُ؛ هو من الأضداد يقع على الحمرة التي تُرى بعد مغيب الشمس، وبه أخذ الشافعي، وعلى البياض الباقي في الأُفُق الغربي بعد الحمرة المذكورة، وبه أَخذ أَبو حنيفة. وفي النوادرَ: أنا في عَروض منه وفي أَعْراضٍ منه أي في نواحٍ.

### Türkçe

**الشّفَق** ve **الشَّفَقة**: **الإشْفاق**’tan (türeyen) isimdir. **الشَّفَق**: korkudur.

**شَفِقَ** **شَفَقاً**, o hâlde o **شَفِقٌ**’tur; cem‘i **شَفِقُون**’dur; şair İshak b. Halef dedi, ve denildi ki o İbnü’l-Muʿallâ’nındır:

Hayatımı ister, ben de onun ölümünü **شَفَقاً** (korkudan),
ve ölüm, harem(ler) üzerine inenlerin en keremlisidir.

Ve ona **أشْفَقْت** ve ben **مُشْفِق** ve **شَفِيق**(im). Ve eğer “ondan **أَشْفَقْت**” dersen, ancak “ondan sakındım” demek istersin; ikisinin aslı birdir. Ve **شَفَقْت** denilmez. İbn Düreyd dedi: **شَفَقْت** ve **أَشْفَقَت** anlamca birdir; dil ehli bunu inkâr etti. el-Leys: **الشَّفَقُ** korkudur. Dersin ki: “Ben sana **مُشْفِق**’im” yani “korkarım”. **الشَّفَقُ** ayrıca **الشَّفَقة**’dır; o da, nasihat edenin, nasihatin ulaşmasından dolayı nasihat edilene karşı korkar olmasıdır. Dersin ki: Ona **أَشْفَقْت** ki ona bir hoşlanılmayan şey erişmesin. İbn Sîde: Ve ona **أشْفَق**: sakındı; ve ondan **أشْفَق**: ürktü; ve **شَفَق** bir lugattır. **الشَّفَق** ve **الشَّفقة**: nasihatin şiddetinden doğan korkudur. **الشَّفِيق**: nasihat edilene salahın(ın) olmasına hırslı nasihat edendir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **إنّا كنّا مِنْ قَبْلُ في أَهلِنا مُشْفِقين**, yani “biz, bu günden dolayı ehlimizin içinde korkanlar idik.” Ve **شَفِيق**: **مُشْفِق** anlamındadır; **أَليم** ve **وَجِيع** ve **داعٍ**
(* “**وداع**” sözü: asılda böyle.)
ve **سَميع** gibi. **الشَّفَق** ve **الشَّفَقة**: nasihatten yahut sevgiden bir inceliktir ki korkuya götürür. Ve işten **شَفِقْت** **شَفَقَةً**: **أَشْفَقْت** anlamındadır; ve şu beyit okunmuştur:

Şüphesiz ben kavmim için bir koruyucuyum,
rızık üzerine aileler **شَفِقَتْ** (korktuğu) zaman.

Bilâl hadîsinde: “Bunu ancak, ölümün kendisine yetişmesinden **شَفَقاً** (korkudan) yapardı.” **الشَّفَق** ve **الإشْفاق**: korkudur; denilir ki: **أَشْفَقْت** **أُشْفِق** **إشفاقاً**; ve bu, yüksek lugattır. İbn Düreyd nakletti: **شَفِقْت** **أَشْفَق** **شَفَقاً**; ve ondan Hasan hadîsi: Ubeyde dedi: “Ona geldik, yıpranmış bir merdiven üzerinde sıkıştık; dedi ki: ‘Ey kişiler, doluluğunuzu güzel yapın; bina üzerine **شِفَقاً** (korkudan) değil, ancak sizin üzerinize (korkarım).’ ” **شَفَقاً**, gizli bir fiil ile mansub olmuştur; takdiri: “Ve ben bina üzerine **شَفَقاً** (korku) **أُشْفِقُ** değilim, fakat sizin üzerinize (korkarım).” Ve onun sözü:

Azık üzerine aileler **شَفِقَت** (korktuğu) gibi.

**بَخِلت** ve **ضَنّت** (cimrilik etti ve kıstı) demek istedi; ve bu ondandır, çünkü bir şeyde cimri olan, onun üzerine **مُشْفِق**’tir. Ve **الشَّفَق**: şeylerin kötüsü(dür) ve pek az cem‘ edilir. Ve denilir ki: **عطاء مُشَفَّق** yani azaltılmış. el-Kümeyt dedi:

Krallardan daha parlak bir kral; elleri dilenenler için sağılmıştır,
**مُشَفِّق** olmayan.

Ve bağışı **أَشْفَق** (azalttı). Ve **مِلْحفة شَفَقُ النسج**: dokuması kötü (olan) bir örtüdür. Ve **شَفَّق** örtüyü: onu dokumada **شَفَقاً** (kötü) kıldı. Ve **الشَّفَقُ**: gecenin başında, akşam namazından yatsı namazına kadar batıda görülen güneş ışığının kalıntısı ve onun kızıllığıdır. Ve **الشَّفَق**: gündüzdür de; Zeccâc’dan; ve Yüce Allah’ın sözü **فلا أُقْسِمُ بالشَّفَق**’i ikisiyle de tefsir etmiştir. Halîl dedi: **الشَّفَقُ**, güneşin batışından son yatsı vaktine kadar olan kızıllıktır; gidince “**غابَ الشَّفَق**” denilir. Ve bazı fakihler derdi ki: **الشَّفَق** beyazlıktır; çünkü kızıllık karardığı zaman gider; ancak **الشَّفَق**, beyazlıktır ki o gidince son yatsı kılınır; Allah bunun doğrusu(nu) daha iyi bilir. Ferrâ dedi: Bazı Arapların “Onun üzerinde boyalı bir elbise var, sanki **الشَّفَق** gibi” dediğini işittim; ve o kırmızı idi; bu, kızıllığın şahididir. Ebû Amr: **الشَّفَقُ** kızıllıkla boyanmış elbisedir . . . . .
(* asılda böyle bir boşluk.)
gökte. Ve **أَشْفَقَنْا**: **الشَّفَق**’a girdik. Ve **أَشْفَق** ve **شَفَّق**: bir **شَفَقٍ** getirdi. Ve namaz vakitlerinde: **الشَّفَقُ** kayboluncaya kadar; o, zıtlardandır: güneşin batmasından sonra görülen kızıllık üzerine de kullanılır, Şâfiî bununla amel etti; ve zikredilen kızıllıktan sonra batı ufkunda kalan beyazlık üzerine de (kullanılır), Ebû Hanîfe bununla amel etti. Ve **النوادر**’de: “Ben ondan bir **عَروض** içindeyim ve ondan bir **أَعْراضٍ** içindeyim” yani “bir yanlar(ın) içindeyim.”
