# شفق — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%81%D9%82/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: شفق

(باب الشين والفاء وما يثلثهما)
(شفق) الشين والفاء والقاف أصلٌ واحد، يدلُّ على رِقَّةٍ في الشيء، ثم يشتقُّ منه. فمن ذلك قولهم: أشفقت من الأمر، إذا رَقَقْت وحاذَرت. وربَّما قالوا: شَفِقت: وقال أكثر أهل اللغة: لا يقال إلا أشفقت وأنا مُشْفِق. فأمَّا قول القائل:
* كما شَفِقَتْ على الزّادِ العِيالُ([1]) *
فمعناه بَخِلَت به.
ومن الباب الشَّفَق من الثياب، قال الخليل: الشَّفَق: الرديء من الأشياء. ومنه الشَّفَق: النُّدأة([2]): التي تُرَى في السَّماء عند غُيُوبِ الشَّمس، وهي الحمرة. وسمِّيت بذلك للونها ورقّتها.
وحدَّثنا عليُّ بن إبراهيمَ القَطَّان، عن المَعْداني، عن أبيه، عن أبي مُعاذ، عن اللَّيث عن الخليل قال: الشَّفَق: الحمرة التي بين غروب الشمس إلى وقت صلاةِ العشاء الآخرة.
وروى ابن نَجيح، عن مجاهدٍ قال: هو النَّهار في قوله جلَّ ثناؤه: ﴿فَلاَ أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ﴾  [الانشقاق 16]. وروى العَوّامُ بن حوشبٍ، عن مجاهد قال: هي الحمرة.
وفي تفسير مقاتل، قال: الشَّفَق: الحمرة. قال الزّجاج: الشَّفَق هي الحمرة التي تُرَى في المغرِبِ بعد سُقوطِ الشمس.
وأخبرنا عليُّ بن إبراهيم، عن محمَّد بن فَرَج قال: حَدَّنا سَلَمة، عن الفَرَّاء قال: الشَّفَق الحمرة.
قال: وحدثني ابن [أبي([3])] يحيى، عن حُسَين([4]) بن عبد الله بن ضُمَيرة عن أبيه عن جدهِ يرفعه، قال: الشَّفَق الحمْرة.
قال الفرّاء: وقد سمعت بعضَ العرب يقول: عليه ثوب مصبوغ كأنَّه الشفق، وكان أَحْمَر. قال: هذا شاهدٌ لمن قال إنَّه الحمرة.
(شفن) الشين والفاء والنون أصلٌ يدلُّ على مداومة النّظَر، والأصل فيه قولهم للغَيُور الذي لا يَفْتُرُ عن النَّظَرِ([5]): شَفُون. ومن الناس من يقول شَفَنَ يَشْفِنُ، إذا نظر بمُؤْخر عينه، وشَفِن أيضاً يشفَن شَفْناً، وهو شَفُونٌ وشافن. وأنشد الخليل:
* حِذَار مرتقبٍ شَفُونِ([6]) *
قال الأمويّ: الشَّفِن: الكيِّس العاقل. وكلُّ ذلك يقرُب بعضُهُ من بعض.
(شفي) الشين والفاء والحرف المعتل يدل على الإشراف على الشيء؛ يقال أشفى على الشيء إذا أشرفَ عليه. وسمِّي الشِّفاء شفاءً لغلَبته للمرض وإشفائه عليه. ويقال استشفَى فلانٌ، إذا طَلَبَ الشِّفاء. وشَفَى كلِّ شيء: حَرْفه. وهذا ممكنٌ أن يكون من هذا الباب، وممكنٌ أن يكون من الإبدال، وتكون الفاءُ مبدلةً من ياء.
ويقال أعطيتك الشّيءَ تستشفي به، ثم يقال أَشْفَيتُكَ الشيءَ، وهو الصحيح. ويقال أَشْفَى المريضُ على الموت، وما بَقيَ منه إلا شَفىً أي قليل. فأمَّا قول العجاج:
* أوْفَيْتُهُ قَبْلَ شَفىً أو بِشَفَى([7]) *
قالوا: يريد إذا أشفت الشّمس على الغروب.
وأما الشَّفَة فقد قيل فيها إن الناقص منها واوٌ، يقال ثلاث شَفَوات. ويقال رجلٌ أشْفَى، إذا كان لا ينضمّ شفتاه، كالأرْوَق. وقال قوم: الشَّفَة حذفت منها الهاء، وتصغيرها شُفَيْهة. والمشافهة بالكلام: مواجهةٌ من فيك إلى فيه. ورجل شُفاهِيٌّ: عظيم الشفتين. والقولان محتملان، إلاَّ أنَّ الأول أجود لمقاربة القياس الذي ذكرناه، لأنَّ الشفتين تُشفِيان على الفم.
ومما شذَّ عن الباب قولهم: شَفَهني فلانٌ عن كذا، أي شَغَلني.
(شفر) الشين والفاء والراء أصلٌ واحد يدلُّ على حدِّ الشيء وحَرْفِهِ. من ذلك شَفْرَة السَّيف: حَدُّه. وشَفير البئر وشَفيرُ النَّهر: الحدّ. والشُّفْر: مَنْبِت الهُدْب من العين، والجمع أشفار. وشُفْر الفَرْج: حروفُ أشَاعرِهِ. ومِشْفَر البعير كالجَحْفَلة([8]) من الفَرَس. والشَّفْرَة معروفة([9]). هذا كلُّه قياس واحد. وأمّا قولُهم: ما بالدار* شُفْر([10])، وقولُ من قال: معناه ليس بها أحدٌ فليس الأمر كذلك، إنما يراد بالشُّفْر شُفر العين، والمعنى ما بها ذو شُفْر، كما يقال ما بها عينٌ تطرف، يراد ما بها ذُو عين. والذي حُكِيَ عن أبي زيد أنَّ شَفْرَة القوم أصغَرهم، مثل الخادم، فهذا تشبيهٌ، شُبِّهَ بالشَّفْرَة التي تُسْتَعمَل.
(شفع) الشين والفاء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مقارنة الشيئين. من ذلك الشَّفْع خلاف الوَتْر. تقول: كان فرداَ فشفَعْتُه. قال الله جل ثناؤه:وَالشَّفْعِ وَالوَتْرِ [الفجر 3]، قال أهل التفسير: الوَتْر الله تعالى، والشَّفْع الخلق. والشُّفْعَة في الدار من هذا. قال ابن دريد([11]): سُمِّيَتْ شُفْعةً لأنَّه يَشفَع بها مالَه. والشاة الشَّافع: التي معها ولدُها. وشَفَعَ فلانٌ لفلانٍ إذا جاء ثانِيه ملتمساً مطلبه ومُعِيناً له.
ومن الباب ناقَةٌ شَفُوع، وهي التي تجمع بين مِحْلَبَيْن([12]) في حَلْبَةٍ واحدة.  وحُكِيَ: إنَّ فلاناً يشفع [لي([13])] بالعداوة، أي يعين عليَّ.  وهذا قياس الباب، كأنَّه يصيِّر مَنْ  يعاديه [شَفْعاً]. ومما شذَّ عن هذا الباب ولا نعلم كيف صحّتُه: امرأةٌ مشفوعة، وهي التي أصابتها شُفْعَة، وهي العَين. وهذا قد قيل، ولعلّهُ أنَّ يكون بالسِّين غير معجمة. والله أعلم.
وبنو شافع، من بني المطّلِب بن عبد مناف، منهم محمد بن إدريس الشّافعيّ والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) أنشده أيضاً في المجمل. وصدره في اللسان: *فإني ذو محافظة لقومي*.
([2]) الندأة، بضم النون وفتحها: الحمرة تكون في الغيم. وقد بيض لهذه الكلمة في اللسان (12: 47).
([3]) التكملة من المجمل، وهو محمد بن أبي يحيى، وابناه إبراهيم، وعبد الله.
([4]) كذا ورد مضبوطاً في المجمل. وفي الأصل: "حسن".
([5]) في الأصل: "الذي يغير عن النظر"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) قطعة من بيت للقطامي  في ديوانه واللسان (شفن)، وهو بتمامه:
يسارقن الكلام إليّ لما *** حسسن حذار مرتقب شفون
([7]) ديوان العجاج 83 واللسان (شفي).
([8]) في الأصل: "الجحفلة"، صوابه في المجمل.
([9]) الشفرة، بالفتح: السكين العريضة.
([10]) مقتضى تفسيره هنا أن يُضبط بالضم. وقد رواها ابن سيده بالضم والفتح، وقال الأزهري بفتح الشين. قال شمر: ولا يجوز شفر بضمها.
([11]) الجمهرة: (3: 60).
([12]) في الأصل: "مجلسين"، صوابه من المجمل واللسان.
([13]) التكملة من المجمل.

ـ

### Türkçe

(Şîn, fâ ve bunların üçüncülendiği şeyler bâbı)
(**شفق**) **الشين** ve **الفاء** ve **القاف** tek bir asıldır; şeyde bir inceliğe delâlet eder, sonra ondan türetilir. Bundan: onların “**أشفقت** من الأمر” demeleri; inceldin ve sakındın (çekindin) ise. Ve belki “**شَفِقت**” dediler. Ve dil ehlinin çoğu dedi: “Ben ancak **أشفقت** derim ve ben **مُشْفِق**im”den başka söylenmez. Amma söyleyenin sözü:
* كما **شَفِقَتْ** على الزّادِ العِيالُ *
Bunun mânâsı: onunla cimrilik etti.
Ve bâbdan: elbiselerden **الشَّفَق**. Halîl dedi: **الشَّفَق**: şeylerin kötüsü. Ve ondan **الشَّفَق**: **النُّدأة**([2]); güneşin batışı sırasında gökte görülen şeydir ve o kızıllıktır. Rengi ve inceliği sebebiyle bununla adlandırıldı.
Ve bize Ali b. İbrâhîm el-Kattân haber verdi; el-Ma‘dânî’den, babasından, Ebû Mu‘âz’dan, el-Leys’ten, Halîl’den dedi ki: **الشَّفَق**: güneşin batışı ile yatsı namazı vaktine kadar arasındaki kızıllıktır.
Ve İbn Necîh, Mücâhid’den rivayet etti; dedi ki: O, O’nun yüce övgüsü olan sözünde gündüzdür: ﴿فَلاَ أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ﴾ [الانشقاق 16]. Ve el-‘Avvâm b. Havşeb, Mücâhid’den rivayet etti; dedi ki: O, kızıllıktır.
Ve Mukâtil’in tefsirinde dedi: **الشَّفَق**: kızıllıktır. ez-Zeccâc dedi: **الشَّفَق** güneşin düşmesinden sonra batıda görülen kızıllıktır.
Ve bize Ali b. İbrâhîm haber verdi; Muhammed b. Ferac’dan dedi ki: Bize Seleme tahdîs etti; el-Ferrâ’dan dedi ki: **الشَّفَق** kızıllıktır.
Dedi ki: Ve bana İbn [Ebî([3])] Yahyâ haber verdi; Husayn([4]) b. Abdillâh b. Dumeyra’dan, babasından, dedesinden, onu yükselterek; dedi ki: **الشَّفَق** kızıllıktır.
el-Ferrâ dedi: Ve ben bazı Arapları işittim, derdi ki: Üzerinde boyanmış bir elbise var, sanki o **الشفق**; ve kırmızı idi. Dedi ki: Bu, onun kızıllık olduğunu söyleyen kimse için bir şâhiddir.

(**شفن**) **الشين** ve **الفاء** ve **النون** devamlı bakmaya delâlet eden bir asıldır; ve asılında, bakmaktan gevşemeyen kıskanç kimseye([5]) onların “**شَفُون**” demeleri vardır. Ve insanlardan kimi “**شَفَنَ** **يَشْفِنُ**” der; gözünün arkasından baktı ise. Ve “**شَفِن**” de (denir), “**يشفَن** **شَفْناً**”; ve o **شَفُون**dur ve **شافن**dir. Halîl inşâd etti:
* حِذَار مرتقبٍ **شَفُونِ** *
el-Umevî dedi: **الشَّفِن**: zeki akıllı (kimsedir). Ve bunların hepsi, bazısı bazısına yaklaşır.

(**شفي**) **الشين** ve **الفاء** ve illetli harf, şeye üstten bakmaya delâlet eder; “**أشفى** على الشيء” denir, ona üstten baktı ise. Ve **الشِّفاء** şifâ diye adlandırıldı; hastalığa galebesi ve onun üzerine üstten bakması sebebiyle. Ve “**استشفَى** فلانٌ” denir; şifâyı talep etti ise. Ve her şeyin **شَفَى**’sı: kenarıdır. Ve bu, bu bâbdan olması mümkündür; ve ibdâlden olması mümkündür; ve **الفاء** bir **ياء**’dan bedel kılınmış olur.
Ve “Sana onunla şifâ arayasın diye şeyi verdim” denir; sonra “Sana şeyi **أَشْفَيتُ**” denir; ve o doğrudur. Ve “**أَشْفَى** المريضُ على الموت” denir; hasta ölüme yaklaştı ise; ve ondan ancak **شَفىً** yani az kaldı. Amma el-‘Accâc’ın sözü:
* أوْفَيْتُهُ قَبْلَ **شَفىً** أو بِ**شَفَى** *
Dediler ki: Güneş batmaya yaklaştığında demek ister.
Ve **الشَّفَة**’ye gelince; onda, eksik olanının **واو** olduğu söylenmiştir; “üç **شَفَوات**” denir. Ve “adam **أشْفَى**” denir; dudakları birleşmez ise, **الأرْوَق** gibi. Ve bir kavim dedi: **الشَّفَة**’den **الهاء** hazfedilmiştir; ve onun küçültmesi **شُفَيْهة**’dir. Ve söz ile **المشافهة**: senin ağzından onun ağzına karşı karşıya gelmedir. Ve “adam **شُفاهِيٌّ**”: iki dudağı büyük (kimsedir). Ve iki söz de muhtemeldir; ancak birincisi daha iyidir, zikrettiğimiz kıyasa yakınlığı sebebiyle; çünkü iki dudak ağzın üzerine **تُشفِيان** (üstten bakar/yaklaşır).
Ve bâbdan şâz olan şeylerden: onların “Falan beni şundan **شَفَهني**” demeleri; yani beni meşgul etti.

(**شفر**) **الشين** ve **الفاء** ve **الراء** tek bir asıldır; şeyin keskinliğine ve kenarına delâlet eder. Bundan: kılıcın **شَفْرَة**’si: keskinliğidir. Ve kuyunun **شَفير**’i ve nehrin **شَفيرُ**’i: kenardır. Ve **الشُّفْر**: gözden kirpiğin bittiği yerdir; çoğulu **أشفار**. Ve ferç’in **شُفْر**’ü: onun kıllarının kenarlarıdır. Ve devenin **مِشْفَر**’i, atın **الجَحْفَلة**([8])’si gibidir. Ve **الشَّفْرَة** bilinir([9]). Bunun hepsi tek bir kıyastır. Ve amma onların “Evde **شُفْر** yok” sözü ve “mânâsı onda hiç kimse yoktur” diyenin sözü; iş öyle değildir. Ancak **الشُّفْر** ile gözün **شُفر**’ü kastedilir; mânâ: onda **ذو شُفْر** yoktur; “onda göz kırpan bir göz yoktur” denildiği gibi; onda **ذُو عين** yoktur kastedilir. Ve Ebû Zeyd’den hikâye olunan: kavmin **شَفْرَة**’si onların en küçüğüdür, hizmetçi gibi; bu bir benzetmedir; kullanılan **الشَّفْرَة**’ye benzetilmiştir.

(**شفع**) **الشين** ve **الفاء** ve **العين** sahih bir asıldır; iki şeyin birbirine eşlik etmesine delâlet eder. Bundan: **الشَّفْع** **الوَتْر**’in zıddıdır. Dersin ki: tek idi, ben onu **شفَعْتُه** (çift yaptım). Allah yüce övgüsüyle dedi: ﴿وَالشَّفْعِ وَالوَتْرِ﴾ [الفجر 3]; tefsir ehli dedi: **الوَتْر** Allah Teâlâ’dır, **الشَّفْع** halktır. Ve evdeki **الشُّفْعَة** bundan (dır). İbn Düreyd([11]) dedi: Ona **شُفْعة** adı verildi; çünkü onunla malını **يَشفَع** (çiftler/yanına katar). Ve **الشاة الشَّافع**: yanında yavrusu olan (koyun)dur. Ve “Falan, falan için **شَفَعَ**” (şefaat etti) denir; onun ikincisi olarak, isteğini talep ederek ve ona yardım ederek geldi ise.
Ve bâbdan: **ناقَةٌ شَفُوع**; o, bir sağımda iki memeyi([12]) bir araya toplayan (deve)dir. Ve hikâye olundu: “Falan, düşmanlık ile [bana([13])] **يشفع** ediyor”; yani bana karşı yardım ediyor. Ve bu, bâbın kıyasıdır; sanki ona düşmanlık eden kimseyi **شَفْعاً** kılıyor. Ve bu bâbdan şâz olan ve sıhhatini nasıl olduğunu bilmediğimiz şeylerden: **امرأةٌ مشفوعة**; o, ona **شُفْعَة** isabet eden kadındır; ve o, göz (değmesi)dir. Bu söylenmiştir; ve belki de **بالسِّين** غير معجمة ile olur. Allah daha iyi bilir.
Ve Benû Şâfi‘, Benû el-Muttalib b. Abd Menâf’tandır; onlardan Muhammed b. İdrîs eş-Şâfi‘î’dir; Allah daha iyi bilir.
---------------------ـ
([1]) Onu ayrıca el-Mücmel’de de inşâd etti. Onun صدر’ı Lisân’da: *فإني ذو محافظة لقومي*.
([2]) **الندأة**, **النون**’un dammesi ve fethasıyla: bulutta bulunan kızıllık. Bu kelime için Lisân’da (12: 47) boş bırakılmıştır.
([3]) Tekmile el-Mücmel’dendir; o, Muhammed b. Ebî Yahyâ’dır; ve iki oğlu İbrâhîm ve Abdullâh.
([4]) Böylece el-Mücmel’de ضبطlı olarak geldi. Asılda: “Hasen”.
([5]) Asılda: “bakmaktan kıskanan kimse”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([6]) el-Kutâmî’nin divanında ve Lisân’da (**شفن**) bir beytin parçasıdır; ve tamamı:
يسارقن الكلام إليّ لما *** حسسن حذار مرتقب شفون
([7]) Divânu’l-‘Accâc 83 ve Lisân (**شفي**).
([8]) Asılda: “الجحفلة”; doğrusu el-Mücmel’dendir.
([9]) **الشفرة**, fetha ile: geniş bıçak.
([10]) Buradaki tefsirinin مقتضى’sı, damme ile ضبط edilmesidir. İbn Sîde onu damme ve fetha ile rivayet etti; ve el-Ezherî **الشين**’in fethasıyla dedi. Şemmer dedi: Onu damme ile **شفر** câiz olmaz.
([11]) el-Cemhere: (3: 60).
([12]) Asılda: “مجلسين”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dandır.
([13]) Tekmile el-Mücmel’dendir.
