# شفق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%81%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شفق

الشفق، محركة: الحمرة التي في الأفق من الغروب إلى العشاء الآخرة. ونص الخليل التي بين غروب الشمس إلى وقت صلاة العشاء الأخيرة. فإذا ذهب قيل: غاب الشفق وقال ابن دريد الشفق: الندأة التي ترى في السماء عند غيوب الشمس وهي الحمرة وقال غيره الشفق: بقية ضوء الشمس وحمرتها في أول الليل، ترى في المغرب إلى صلاة العشاء أو إلى قريبها أو إلى قريب من العتمة وقال الراغب: الشفق اختلاط ضوء النهار بسواد الليل عند غروب الشمس قال الله تعالى  فلا أقسم بالشفق  وقال ابن الأثير الشفق من الأضداد يقع على الحمرة التي بعد مغيب الشمس وبه أخذ الشافعي وعلى البياض الباقي في الأفق الغربي بعد الحمرة المذكورة وبه أخذ أبو حنيفة وفي الصحاح قال الفراء سمعت بعض العرب يقول عليه كأنه الشفق وكان أحمر قلت فهذا شاهد الحمرة. وقال الليث: الشفق الردئ من الأشياء قلما يجمع، يقال: هذه ملحفة شفق ، سواء في الذكر والأنثى، ويقال أيضا: ثوب شفق ، وهو مجاز، وضبطه الجوهري بكسر الفاء. وقال مجاهد في قوله تعالى  أفلا اقسم بالشفق  : النهار ونقله الزجاج أيضا هكذا. والشفق: الخوف من شدة النصح، وقد شفق شفقا: خاف، قاله ابن دريد ،وأنشد:
  فإني ذو محافظة لـقـومـي                      إذا شفقت على الرزق العيال وفي الصحاح: الشفقة: الاسم من الإشفاق، وكذلك الشفق، قال ابن المعلى:
  تهوى حياتي أهوى موتها شفقـا                      والموت أكرم نزالي على الحرم وقال غيره: رجل شفق ، ككتف: خائف، والجمع شفقون. والشفق: الناحية، ج: أشفاق وفي النوادر: أنا في أشفاق من هذا الأمر أي: في نواح منه، ومثله: أنا في عروض منه، وفي أعراض منه، أي: نواح. ومن المجاز: الشفق والشفقة حرص الناصح على صلاح المنصوح يقال: لي عليه شفقة، أي: رحمة ورقة وخوف من حلول مكروه به، مع نصح، وقد أشفق عليه أن يناله مكروه. وهو مشفق وشفيق وهو أحد ما جاء على فعيل بمعنى مفعل ، قاله ابن دريد، قال حميد بن ثور رضي الله عنه:
  حمى ظلها شكس الخليفة خائف                      عليها عرام الطائفين شـفـيق وفي المثل. إن الشفيق بسوء ظن مولع يضرب في خوف الرجل على صاحبه الحوادث لفرط الشفقة. والشفيقة، كسفينة: بئر عند أبلى بالقرب من معدن بني سليم. و قال ابن دريد : شفق، أشفق حاذر بمعنى واحد، زعم ذلك قوم أو لا يقال إلا أشفق فهو مشفق وشفيق، وهى اللغة العالية. وقال الراغب: الإشفاق: عناية مختلطة بخوف لأن المشفق يحب المشفق عليه ويخاف، ما يلحقه قال الله عز وجل:  وهم من الساعة مشفقون  فإذا عدى بمن فمعنى الخوف فيه أظهر، وإذا عدى بعلى فمعنى العناية فيه أظهر، وأنشد الصاغاني لتأبط شرا:
  ولا أقول إذا ما خلة صرمـت                      يا ويح نفسي من شوق وإشفاق والتشفيق: التقليل، كالإشفاق، يقال: عطاء مشفق ومشفق ، أي: مقلل وأنشد الجوهري للكميت:

  ملك أغر من الملوك تحلبت                      للسائلين يداه غير مشفـق وهو مجاز. والتشفيق: رداءة النسج عن الليث، يقال: شفق النساج الملحفة تشفيقا: إذا نسجها سخيفا وهو مجاز.
 ومما يستدرك عليه: أشفق منه: جزع، وشفق لغة. قال ابن سيده: وشفق عليه، كفرح بخل به وضن، عن ابن دريد. وقال أبو عمرو: الشفق: الثوب المصبوغ بالحمرة، وهو مجاز. والشفيقيون: جماعة محدثون، منهم: أبو الحسن محمد بن علي عن إبراهيم، حدث سنة 315، ذكره ابن السمعاني وأبو طاهر بن ياسين صاحب الرازي يقال له الشفيقي قيده الرشيد العطار نسبة إلى جامع شفيق الملك.

### Türkçe

**الشفق**، harekeli: ufukta gurûbdan yatsı sonrasına kadar olan kızıllık. Halîl’in nassı: güneşin gurûbundan yatsı namazının son vaktine kadar olan. Gidince “**غاب الشفق**” denir. İbn Düreyd dedi: **الشفق**: güneşin batışı sırasında gökte görülen nemlilik; o, kızıllıktır. Başkası dedi: **الشفق**: gecenin başında güneş ışığının ve kızıllığının kalıntısıdır; batıda yatsı namazına kadar yahut ona yakın bir zamana kadar yahut **العتمة**’ye yakın bir zamana kadar görülür. Râgıb dedi: **الشفق** güneşin batışı sırasında gündüz ışığının gecenin karalığıyla karışmasıdır. Allah Teâlâ dedi ki: **فلا أقسم بالشفق**. İbnü’l-Esîr dedi: **الشفق** zıt anlamlılardandır; güneşin batışından sonraki kızıllığa da kullanılır; Şâfiî bununla aldı. Ve zikredilen kızıllıktan sonra batı ufkunda kalan beyazlığa da (kullanılır); Ebû Hanîfe bununla aldı. **الصحاح**’ta: Ferrâ dedi: Bazı Arapları “üzerinde sanki **الشفق** var” derken işittim; ve o kırmızı idi. Dedim: Bu, kızıllığın şahididir. Leys dedi: **الشفق** şeylerin kötüsüdür; nadiren cem‘ edilir. Denir ki: “Bu **ملحفة شفق**”dır; erkek ve dişide eşittir. Yine denir ki: “**ثوب شفق**”; bu mecazdır. Cevherî onu **الفاء**’nın kesriyle ضبط etti. Mücâhid, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **أفلا اقسم بالشفق**: gündüzdür, dedi; Zeccâc da bunu böyle nakletti. **الشفق**: şiddetli nasihatten dolayı korkudur; “**شفق** **شفقا**” etti: korktu; bunu İbn Düreyd söyledi; ve şu beyti okudu:

  فإني ذو محافظة لـقـومـي                      إذا شفقت على الرزق العيال

Ve **الصحاح**’ta: **الشفقة**: **الإشفاق**’tan isimdir; aynı şekilde **الشفق** (da). İbnü’l-Muallâ dedi:

  تهوى حياتي أهوى موتها شفقـا                      والموت أكرم نزالي على الحرم

Başkası dedi: **رجل شفق**، **كتف** gibi: korkak; cem‘i **شفقون**. **الشفق**: taraf/bölge; cem‘i: **أشفاق**. **النوادر**’de: “Ben bu işin **أشفاق**’ındayım” yani: onun taraflarındayım; benzeri: “Ben onun **عروض**’undayım” ve “onun **أعراض**’ındayım”, yani: taraflar. Mecazdan: **الشفق** ve **الشفقة** nasihat edenin, nasihat edilene salah üzere hırsıdır. Denir ki: “Benim onun üzerinde **شفقة**’m var”, yani: merhamet, incelik ve ona bir hoşlanmayan şeyin inmesinden korku; nasihatle beraber. Ve “Ona **أشفق** etti: ona bir hoşlanmayan şeyin erişmesinden korktu.” O, **مشفق** ve **شفيق**’tir; bu, **فعيل** vezninde **مفعل** manasında gelenlerden biridir; bunu İbn Düreyd söyledi. Humeyd b. Sevr (Allah ondan razı olsun) dedi:

  حمى ظلها شكس الخليفة خائف                      عليها عرام الطائفين شـفـيق

Ve meselde: “**إن الشفيق بسوء ظن مولع**”; bir adamın, aşırı **الشفقة** sebebiyle, arkadaşına hadiselerden korkması hakkında darb olunur. **الشفيقة**، **سفينة** gibi: Ebla’da, Benî Süleym madeninin yakınında bir kuyudur. İbn Düreyd dedi: **شفق**، **أشفق**: “sakındı” manasında birdir; bunu bir kavim iddia etti. Yahut “**أشفق**”tan başkası söylenmez; o hâlde o **مشفق** ve **شفيق**’tir; bu, yüksek dildir. Râgıb dedi: **الإشفاق**: korkuyla karışık bir ihtimamdır; çünkü **المشفق** **المشفق عليه**’yi sever ve ona ilişecek şeyden korkar. Allah عز وجل dedi: **وهم من الساعة مشفقون**. Eğer **من** ile ta‘dîye edilirse, onda korku manası daha zahirdir; eğer **على** ile ta‘dîye edilirse, onda ihtimam manası daha zahirdir. Sâgânî, Tee’ebbete Şerran için şu beyti okudu:

  ولا أقول إذا ما خلة صرمـت                      يا ويح نفسي من شوق وإشفاق

**التشفيق**: azaltma; **الإشفاق** gibi. Denir ki: “**عطاء مشفق ومشفق**”, yani: azaltılmış. Cevherî, Kümeyt için (şu beyti) okudu:

  ملك أغر من الملوك تحلبت                      للسائلين يداه غير مشفـق

Ve bu mecazdır. **التشفيق**: dokumanın kötülüğü; Leys’ten. Denir ki: “Dokumacı **الملحفة**’yi **تشفيقا** ile **شفق** etti”: onu gevşek dokuduğu zaman; ve bu mecazdır.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: “**أشفق منه**”: ürktü/ceza‘ etti; ve **شفق** (da) bir lugattır. İbn Sîde dedi: “Ona **شفق عليه**”, **فرح** gibi: ona cimrilik etti ve kıskandı; İbn Düreyd’den. Ebû Amr dedi: **الشفق**: kızıllıkla boyanmış elbise; ve bu mecazdır. **الشفيقيون**: muhaddis bir cemaat; onlardan: Ebû’l-Hasen Muhammed b. Ali, İbrâhîm’den; 315 senesinde hadis rivayet etti; onu İbnü’s-Sem‘ânî zikretti. Ve Râzî’nin sahibi Ebû Tâhir b. Yâsîn; ona **الشفيقي** denir; Reşîd el-Attâr onu, Şefîk el-Melik’in câmiine nisbetle kaydetti.
