# شفه — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%87/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%81%D9%87/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%87.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شفه

الشَّفَتانِ من الإِنسان: طَبَقا الفمِ، الواحدةُ شَفةٌ، منقوصةُ لامِ الفعلِ ولامُها هاءٌ، والشَّفةُ أَصلها شَفَهةٌ
لأَن تصغيرها شُفَيْهة، والجمع شِفاه، بالهاء، وإذا نسَبْتَ إليها فأَنْت بالخيار، إِن شئتَ تركتها على حالها وقلتَ شفِيٌّ
مثال دَمِيٍّ ويَدِيٍّ وعَدِيٍّ، وإن شئت شَفَهيٌّ، وزعم قوم أَن الناقص من الشَّفَةِ واو لأَنه يقال في الجمع شَفَواتٌ. قال ابن بري، رحمه الله: المعروف في جمع شَفةٍ شِفاهٌ، مكَسَّراً غيرَ مُسَلَّم، ولامه هاء عند جميع البصريين، ولهذا قالوا الحروف الشَّفَهِيَّةُ ولم يقولوا الشَّفَوِيَّة، وحكى الكسائي إِنَّه لغَلِيظُ الشِّفاهِ كأَنه جعَل كلَّ جزءٍ من الشَّفة شَفةً ثم جمَع على هذا. الليث: إذا ثَلَّثُوا الشَّفةَ قالوا شَفَهات وشَفَوات، والهاء أَقْيَسُ والواو أَعمُّ، لأَنهم شَبَّهوا بالسَّنَواتِ ونُقْصانُها حَذْفُ هائِها. قال أَبو منصور: والعرب تقول هذه شَفةٌ في الوصل، وشَفةٌ بالهاء، فمن قال شَفةٌ
قال كانت في الأَصل شَفَهة فحذِفت الهاء الأَصلية وأُبْقِيَتْ هاءُ العلامةِ للتأْنيث، ومَنْ قال شَفَه بالهاء أَبْقَى الهاء الأَصلية. قال ابن بري: الشَّفَةُ للإنسان وقد تُسْتَعار للفرس قال أَبو دواد: فبِتْنا جُلوساً على مُهْرِنا،
نُنَزِّعُ مِنْ شَفَتيْهِ الصَّفارا
الصَّفارُ: يبيسُ البُهْمَى وله شوكٌ
يَعْلَقُ بجَحافِل الخَيْل، واستعار أَبو عبيد الشَّفةَ للدَّلْوِ فقال: كَبْنُ الدَّلْوِ شَفَتُها، وقال: إذا خُرِزَتِ الدَّلْوُ فجاءت الشَّفةُ مائلةً قيل كذا، قال ابن سيده: فلا أَدري أَمِنَ العرب سَمِع هذا أَمْ هو تعبيرُ أَشْياخِ أَبي عبيد. ورجل أَشْفَى إذا كان لا تَنْضَمُّ شَفَتاهُ كالأَرْوَقِ قال: ولا دليلَ على صحته. ورجل شُفاهِيٌّ، بالضم: عظيمُ الشَّفةِ، وفي الصحاح: غَليظُ الشَّفتَيْن.
وشافَهَه: أَدْنَى شَفتَه مِنْ شَفته فكَلَّمَه، وكلَّمه مُشافَهةً، جاؤوا بالمصدر على غير فِعْله وليس في كل شيء قيل مثلُ هذا، لو قُلْتَ كَلَّمْتُه مُفاوَهةً لم يَجُزْ إنما تَحْكي من ذلك ما سُمِع؛ هذا قول سيبويه. الجوهري: المُشافَهةُ المُخاطَبةُ مِنْ فيك إلى فيه. والحروفُ الشَّفهِيَّةُ: الباء والفاء والميمُ، ولا تقل شَفَوِيَّةٌ، وفي التهذيب: ويقال للفاء والباء والميم شَفَوِيَّةٌ، وشَفَهِيَّةٌ لأَن مَخْرَجَها من الشَّفة ليس للِّسانِ فيها عمَلٌ.
ويقال: ما سَمِعْتُ منه ذات شَفةٍ أَي ما سمعت منه كلمةً. وما كَلَّمْتُه ببِنْتِ شَفةٍ أَي بكلمةٍ. وفلانٌ
خفيفُ أَي قليلُ السُّؤال للنَّاسِ. وله في الناس شَفَةٌ
حسَنةٌ أَي ثناءٌ حسَنٌ. وقال اللحياني: إنَّ شَفةَ الناسِ عليك لحسَنةٌ أَي ثَناءَهم عليك حسَنٌ وذِكْرهم لك، ولم يَقُلْ شِفاهُ الناس. ورجلٌ شافِهٌ: عَطْشانُ لا يَجِد من الماء ما يَبُلُّ به شَفتَه؛ قال تميم بن مُقبل:
فكمْ وطِئْنا بها مِنْ شافِهٍ بَطَلٍ،
وكَمْ أَخَذْنا مِن انفالٍ نُفادِيها
ورجلٌ مشْفوهٌ: يَسْأَله الناسُ كثيراً. وماءٌ مَشْفُوهٌ: كثيرُ الشارِبةِ، وكذلك المالُ والطعامُ. ورجل مَشْفوهٌ إذا كثُرَ سؤالُ الناس إياه حتى نَفِدَ ما عنده، مثل مَثْمودٍ ومَضْفوفٍ ومَكْثورٍ عليه. وأَصبحْتَ يا فلانُ مَشْفوهاً مَكْثوراً عليك: تُسْأَلُ وتُكلَّم؛ قال ابن بري، رحمه الله: وقد يكون المَشْفوهُ الذي أَفْنَى مالَه عيالُه ومَنْ يَقُوتُه؛ قال الفرزدق يصف صائداً:
عاري الأَشاجِعِ مَشْفوهٌ، أَخو قَنَصٍ،
ما يُطْعِمُ العَينَ نَوْماً غيرَ تَهْوِيمِ
والشَّفْهُ: الشَّغْلُ. يقال: شَفَهَني عن كذا أَي شَغَلني. ونحن نَشْفَه عليك المَرْتَع والماءَ أَي نشْغَلُه عنك أَي هو قَدْرُنا لا فَضْلَ فيه. وشُفِهَ ما قِبَلَنا شَفْهاً: شُغِلَ عنه. وقد شَفَهني فلانٌ إذا أَلَحَّ عليك في المسأَلة حتى أَنْفَد ما عِنْدك. وماءٌ
مَشْفوهٌ: بمعنى مَطْلوب. قال الأَزهري: لم أَسمعه لغير الليث، وقيل: هو الذي قد كثُرَ عليه الناس كأَنَّهم نزَحُوه بشِفاهِهِم وشَغَلُوه بها عن غَيرِهم. وقيل: ماءٌ مَشْفوهٌ
مَمْنوعٌ مِنْ وِرْدِه لقِلَّتِه. ووَرَدْنا ماءً مَشْفوهاً: كثيرَ الأَهلِ. ويقال: ما شَفَهْتُ عليك من خَبرِ فلانٍ شيئاً وما أَظنُّ إبِلَك إلا ستَشْفَه علينا الماءَ أَي تَشْغَلُه. وفلانٌ مَشْفوهٌ عنَّا أَي مَشْغول عنَّا مَكْثورٌ
عليه. وفي الحديث: إذا صَنَع لأَحَدِكم خادِمُه طَعاماً فليُقْعِدُه معه، فإن كان مَشْفوهاً فليَضَعْ في يدِه منه أُكْلةً أَو أُكْلَتَين؛ المَشْفوهُ: القليلُ، وأَصله الماء الذي كثرت عليه الشِّفاه حتى قَلَّ، وقيل: أَراد فإن كان مَكْثوراً عليه أَي كَثُرت أَكَلَتُه. وحكى ابن الأَعرابي: شَفَهْتُ نَصبي، بالفتح، ولم يفسره، وردَّ ثعلب عليه ذلك وقال: وإنما هو سَفِهْتُ أَي نَسِيت.

### Türkçe

**الشَّفَتانِ** insandan: ağzın iki tabakasıdır; teki **شَفةٌ**dur; fiilin **لامِ الفعلِ**i eksiktir ve onun **لامُها**sı **هاءٌ**dır. **الشَّفةُ**nun aslı **شَفَهةٌ**dir; çünkü onun küçültmesi **شُفَيْهة**dir. Çoğulu **شِفاه**dır, **الهاء** ile. Ona nisbet ettiğinde ise sen muhayyersin: istersen onu hâli üzere bırakırsın ve **شفِيٌّ** dersin; **دَمِيٍّ** ve **يَدِيٍّ** ve **عَدِيٍّ** misali. İstersen **شَفَهيٌّ** (dersin). Bir kavim, **الشَّفَةِ**den eksik olanın **واو** olduğunu iddia etti; çünkü çoğulda **شَفَواتٌ** denir. İbn Berrî, Allah ona rahmet etsin, dedi: **شَفةٍ**nin çoğulunda bilinen **شِفاهٌ**dur; kırık çoğuldur, sâlim değildir. Onun **لام**ı bütün Basralıların yanında **هاء**dır; bunun için **الحروف الشَّفَهِيَّةُ** dediler de **الشَّفَوِيَّة** demediler. Kisâî, “Şüphesiz o, **غَلِيظُ الشِّفاهِ**dir” diye nakletti; sanki **الشَّفة**nin her bir parçasını bir **شَفةً** kılmış, sonra buna göre çoğul yapmıştır. Leys: **الشَّفةَ**yi üçlü yaptıklarında **شَفَهات** ve **شَفَوات** derler; **الهاء** daha kıyasîdir, **الواو** daha geneldir; çünkü **السَّنَواتِ**e benzettiler ve onun eksilmesi **هاء**sının hazfıdır. Ebû Mansûr dedi: Araplar vasılda “bu **شَفةٌ**” derler; ve **الهاء** ile “**شَفةٌ**” (derler). Kim **شَفةٌ** derse, aslında **شَفَهة** idi de aslî **الهاء** hazfedildi ve dişillik alâmeti için **هاءُ العلامةِ** bırakıldı, demiş olur. Kim **شَفَه**i **الهاء** ile derse, aslî **الهاء**yı bırakmıştır. İbn Berrî dedi: **الشَّفَةُ** insan içindir; ve ata da ödünçlenebilir. Ebû Duvâd dedi:
فبِتْنا جُلوساً على مُهْرِنا،
نُنَزِّعُ مِنْ شَفَتيْهِ الصَّفارا

**الصَّفارُ**: **البُهْمَى**nın kurusudur; onda diken vardır; atların **جَحافِل**ine yapışır. Ebû Ubeyd, **الشَّفةَ**yi kovaya ödünçledi de şöyle dedi: “Kovanın **كَبْنُ**u onun **شَفَتُها**sıdır.” Ve dedi: “Kova dikildiğinde **الشَّفةُ** eğik gelirse şöyle denir.” İbn Sîde dedi: Bilmiyorum, bunu Araplardan mı işitti, yoksa Ebû Ubeyd’in şeyhlerinin ifadesi midir. Ve **رجل أَشْفَى**: iki **شَفَتاهُ**ı birleşmeyen kimse; **الأَرْوَقِ** gibi. Dedi: Onun sahihliğine delil yoktur. Ve **رجل شُفاهِيٌّ** (damme ile): **الشَّفةِ**si büyük olan; **الصحاح**ta: iki **الشَّفتَيْن**i kalın olan.

**وشافَهَه**: onun **شَفتَه**sini kendi **شَفته**sine yaklaştırdı da onunla konuştu; ve onunla **مُشافَهةً** konuştu. Masdarı fiilinin dışında getirdiler; her şeyde bunun benzeri söylenmez. Eğer “**كَلَّمْتُه مُفاوَهةً**” deseydin câiz olmazdı; ancak bundan işitileni nakledersin. Bu, Sîbeveyh’in sözüdür. Cevherî: **المُشافَهةُ** ağızdan ağza hitaptır. **الحروفُ الشَّفهِيَّةُ**: **الباء** ve **الفاء** ve **الميمُ**dir; **شَفَوِيَّةٌ** deme. **التهذيب**’de: **الفاء** ve **الباء** ve **الميم**e **شَفَوِيَّةٌ** ve **شَفَهِيَّةٌ** denir; çünkü onların mahreci **الشَّفة**dendir; dilin onda işi yoktur.

Ve denir: “Ondan **ذات شَفةٍ** işitmedim”; yani ondan bir kelime işitmedim. Ve “Onunla **ببِنْتِ شَفةٍ** konuşmadım”; yani bir kelime ile. Ve falan hafiftir; yani insanlardan istemesi azdır. Onun insanlar içinde güzel bir **شَفَةٌ**si vardır; yani güzel bir övgü. Lihyânî dedi: “Şüphesiz insanların **شَفةَ**si senin üzerinde elbette güzeldir”; yani onların sana övgüsü güzeldir ve seni anmalarıdır; ve “insanların **شِفاهُ**u” demedi.

Ve **رجلٌ شافِهٌ**: susuzdur; suyun, onun **شَفتَه**sini ıslatacağı kadarını bulamaz; Temîm b. Mukbil dedi:
فكمْ وطِئْنا بها مِنْ شافِهٍ بَطَلٍ،
وكَمْ أَخَذْنا مِن انفالٍ نُفادِيها

Ve **رجلٌ مشْفوهٌ**: insanlar ondan çok ister. Ve **ماءٌ مَشْفُوهٌ**: içeni çok olan; aynı şekilde mal ve yemek. Ve **رجل مَشْفوهٌ**: insanlar ona sorması çoğalınca, yanında olan tükenince; **مَثْمودٍ** ve **مَضْفوفٍ** ve **مَكْثورٍ عليه** gibi. Ve “Ey falan, **مَشْفوهاً مَكْثوراً عليك** sabahladın”: senden istenir ve seninle konuşulur. İbn Berrî, Allah ona rahmet etsin, dedi: **المَشْفوهُ**, malını, ailesi ve nafakasını verdiği kimseler tüketen kimse de olabilir; Ferazdak, bir avcıyı vasfederek dedi:
عاري الأَشاجِعِ مَشْفوهٌ، أَخو قَنَصٍ،
ما يُطْعِمُ العَينَ نَوْماً غيرَ تَهْوِيمِ

Ve **الشَّفْهُ**: meşguliyettir. Denir: “**شَفَهَني** şundan”; yani beni meşgul etti. Ve “Biz senin üzerine otlağı ve suyu **نَشْفَه** ederiz”; yani onu senden meşgul ederiz; yani o bizim payımızdır, onda fazlalık yoktur. “Bizim tarafımızdaki şey **شُفِهَ** **شَفْهاً**”: ondan meşgul olundu. Ve “Falan beni **شَفَهني**”: senden istemede ısrar etti de yanındakini tüketince (denir). Ve **ماءٌ مَشْفوهٌ**: **مَطْلوب** manasınadır. Ezherî dedi: Onu Leys’ten başkası için işitmedim. Ve denildi: O, insanlar üzerine çoğalmış olandır; sanki onlar onu **شِفاهِهِم** ile çekip almışlar ve onunla onu başkalarından meşgul etmişlerdir. Ve denildi: **ماءٌ مَشْفوهٌ**: azlığından dolayı ona varmak menedilmiş olandır. Ve “Biz **ماءً مَشْفوهاً**a vardık”: ehli çok olan (suya). Ve denir: “Falanın haberinden senin üzerine hiçbir şey **شَفَهْتُ** etmedim”; ve “Develerinin ancak suyu bizim üzerimize **ستَشْفَه** edeceğini sanıyorum”; yani onu meşgul edecektir. Ve falan bizden **مَشْفوهٌ**dur; yani bizden meşguldür, üzerine çokça yüklenilmiştir. Hadiste: “Sizden biriniz için hizmetçisi yemek yaparsa onu onunla birlikte oturtsun; eğer **مَشْفوهاً** ise onun eline ondan bir lokma yahut iki lokma koysun.” **المَشْفوهُ**: az olandır; aslı, üzerine **الشِّفاه** çoğalıp da azalan sudur. Ve denildi: Muradı “üzerine çokça yüklenilmiş ise”; yani onun yiyişi çoğalmıştır. İbnü’l-A‘râbî nakletti: “**شَفَهْتُ نَصبي**” (fetha ile); onu açıklamadı. Sa‘leb ona bunu reddetti ve dedi: Ancak o “**سَفِهْتُ**”tür; yani unuttum.
