# شفي (ش-ف-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%81%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Çukur, kuyu gibi yerlerin kenar kısmıdır

- Harfler: ش - ف - ي
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 4 sîga
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: شفى

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [شِفَاءٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/siga/%D8%B4%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8C.md) | فِعَالٌ | Şifa | 2 | 2 | [16:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/ayet/16:69.md) |
| [وَشِفَاءٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B4%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8C.md) | وَفِعَالٌ | Ve şifa | 2 | 2 | [10:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/ayet/10:57.md) |
| [وَيَشْفِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B4%D9%92%D9%81%D9%90.md) | وَيَفْعِلْ | Ve iyileştirir | 1 | 1 | [9:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/ayet/9:14.md) |
| [يَشْفِينِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B4%D9%92%D9%81%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%90.md) | يَفْعِلُنِي | Beni iyileştirir | 1 | 1 | [26:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/ayet/26:80.md) |

## Mücavir kökler — 42 mücavir (59 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Okun ön yarısına denir
2. [عجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yabancı
3. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
4. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
5. [لون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Her çeşit renk demektir
6. [وقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kayadaki çukur demektir
7. [سلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sülük demektir
8. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Evye kuş yuvası demektir
9. [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
10. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Meyve demektir
11. [عرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
12. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zeyl etek denektir
13. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Bürde” gocuk demektir
14. [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir
15. [وعظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
16. [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Batın karın demektir
17. [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kör demektir
18. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
19. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İçecek
20. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
21. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
22. [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fasl Vücudun oynak yerlerinin adıdır
23. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kevn tepe demektir
24. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Nedve halkın toplandığı yerdir
25. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
26. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zade : Azık demektir
27. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kulak demektir
28. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ekel pas demektir
29. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · El ve kol demektir
30. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Half : Ense demektir
31. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
32. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların ön ayaklarına denir
33. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
34. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
35. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Biribirini kesen yoldur
36. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
37. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
38. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
39. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
40. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
41. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
42. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شفي |
| Yapı | Üçlü kök (nakıs) |
| Özel Durum | İlletli (lâm harfi yâ/vâv dönüşümlü) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md), [صحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%AD.md), [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin kenarına, sınırına ulaşmak; bir durumun üzerine çıkıp ona bütünüyle galebe çalmak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanı zaafa, helake veya ızdıraba sürükleyen maddi ve manevi illeti aşarak denge ve esenliğe kavuşturma |
| Çekirdek Özet 3 | Bozulan varoluşsal veya ahlaki düzenin sınır eşiğinden döndürülerek asli yetkinliğine iadesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca tıbbi-biyolojik iyileşmeye daraltarak Kur’an’ın epistemolojik, kalbi ve toplumsal onarım boyutunu dışarıda bırakmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شف | Kenar, sınır, eşik, incelik ve bir şeyin üzerine çıkıp denetleme; nitekim [شفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%87.md) dudağın ağız kenarını çevrelemesini, [شفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82.md) gün ışığının ufuk kenarındaki son kızıllığını, [شفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%B9.md) ise tek olan sınıra bir eş ekleyerek onu genişletmeyi ifade eder | ي | İki boyutlu kenar ve eşik hareketine yönelim, süreç ve tamamlanma dinamiği katarak; bir durumun uç sınırına varıp oradan bütünüyle üstün gelmeyi ve sağaltımı gösteren anlama dönüştürür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş; ısırma, çiğneme, keskinlik, parçalayarak ayırma veya yüzeyi belirginleştirme | İlletin, krizin veya marazın tutunduğu dokuyu kesintiye uğratacak dönüştürücü müdahale |
| ف | Ağız; açıklık, kenar, dışa vurum, nefes | İçeride biriken baskının sınıra, ağza veya yüzeye doğru açılarak tahliye edilmesi |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, etkin güç ve yönelme | Sınır noktasına yönelen fiili onarım, aktif tesir ve sağaltıcı müdahale |
| شفي | Keskin bir ayrışmanın kenar eşiğinde etkin bir el ile bütünsel sağaltıma dönüştürülmesi | Maraz ile sıhhat arasındaki kritik sınırda devreye giren ve varlığı yıkımdan koruyarak üstünlük sağlayan onarım hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir uçurumun, çukurun veya kuyunun tam kenarı ve bitim noktası; ölüm yahut helak eşiğine gelmek; deriyi delip geçen alet (el-işfâ) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rumme susuzluğun son sınırında su ile gelen kanmayı ifade eder: فأدلى غلامي دلوه يبتغي بها / شفاء الصدى والليل أدهم أبلق |
| Erken Arapça kullanım | Bir şeyin üzerine çıkıp bütünüyle hâkim olmak anlamında kullanılır; العجاج günün batış eşiğini şu ifadeyle anlatır: أوفيته قبل شفى أو بشفى |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça شفي kökü, Sami dil ailesinin Batı ve Güney kollarında "kenar, kıyı, eşik" ve buradan türeyerek "hastalığın veya krizin üzerine çıkma, sağaltma" kavramsal eksenine oturur. İbranicede שָׂפָה (safah) biçimi dudak, kıyı ve sınır anlamına gelirken, Aramice ve Süryanicede š-f-y / š-p-y kökleri "durulmak, berraklaşmak, yatışmak, düzleşmek" anlam sahasını karşılar. Akadca šapātu(m) ve šaptu kökleri de dudak ve uç sınır manasını korur. Arapçada kökün hem [شفا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%A7.md) (kenar, uçurum eşiği) hem de شفي (sağaltma, şifa bulma) biçiminde çift kutuplu gelişmesi, semantik bir sıçramayı yansıtır: Varlık bir uçurumun (şefâ) kenarındayken, illetin üzerine çıkılması (işrâf ve galebe) sayesinde düşüş engellenir ve berraklaşma/esenlik gerçekleşir. Dolayısıyla kök, kriz sınırından geri döndürme ve arındırma ortak Sami hafızasını taşır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [شفا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%A7.md) ve شفي ses ve anlam geçişliliği | Uçurumun kenarı anlamındaki kök ile hastalığı yenme anlamındaki kök "üzerine çıkma/aşma" (el-işrâf) noktasında birleşir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice safah, Süryanice šfā | Dudak ve sınır anlamından yatışma, durulma ve tortulardan arınma anlamına doğru genişleyen ortak Sami semantiği mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dudak/kenar iz düşümleri | Belirgin fark tespit edilmedi | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شفي | Anlamlı | İyileştirmek, sınırda üstün gelmek | Marazı bertaraf edip bünyeyi sağlığa kavuşturmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [شيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%81.md) | Anlamlı | Parlamak, süslenmek, gözetlemek | Bir şeyin yüksek yerine çıkıp bakmak ve parıldatmak | Hedef kökle ortak "yüksekten bakma" (işrâf) paydası taşır; Kur'an'da geçmez |
| فشي | Anlamlı | Yayılmak, dağılmak | Haberin, hastalığın veya malın geniş bir alana sirayet etmesi | Genişleme yönü taşır; Kur'an'da geçmez |
| [فيش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B4.md) | Anlamlı | Gevşemek, sönmek, böbürlenip geri çekilmek | İçi boş gurur göstermek, güçsüz ve korkak davranmak | Ters yönde bir direnç kaybını gösterir; Kur'an'da geçmez |
| يشف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu diziliş mühmeldir |
| يفش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu diziliş mühmeldir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شفي | Merkez | Marazı aşarak esenliğe erme | İlletin bizzat kökünü kurutup bünyeyi tatmin ve sükûna kavuşturan bütüncül sağaltım | Hastalığın üzerine çıkıp ona bütünüyle üstün gelme hali |
| [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) | Komşu | Kusur ve hastalıktan ayrılma | Bir ayıptan, borçtan veya yabancı unsurdan bünyeyi tamamen soyutlayıp kurtarma | İlişiği kesme ve arınma yönü ön plandadır |
| [صحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%AD.md) | Komşu | Bozulmamışlık ve sağlamlık | Yapının arızasız, eksiksiz ve işlemeye hazır tam fonksiyonel durumu | Bünyenin arızasız ve sağlam olması hali |
| [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Güvenlik ve esenlik | Dış ve iç tehlikelerden, çatışmalardan tamamen korunmuş olma durumu | Güvenlik, barış ve bütünlük eksenlidir |
| [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) | Zıt | Denge ve itidalden sapma | Bünyede nizamın bozulması, güç kaybı, zaaf ve işlevsizleşme hali | Fiziksel veya kalbi düzende ortaya çıkan aksaklık |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شفي | İyileştirmek, marazı aşmak | Bünyeyi marazdan bütünüyle kurtarıp mutmain kılmak | Kesin |
| Latince | Sanare, curare | Sağaltmak, iyileştirmek, özen göstermek | Sanare organik sağlığa kavuşturmayı, curare ise bakım sürecini öne çıkarır | Güçlü |
| İngilizce | Healing, remedy, cure | Şifa verme, çare, onarım | Healing yarayı kapatıp bütünlüğü kurmayı anlatırken cure semptomun giderilmesini karşılar | Güçlü |
| Almanca | Heilung, Genesung | Sağalma, sıhhate kavuşma | Heilung varlığın parçalanmışlıktan kurtulup "tam" (heil) hale gelmesini vurgular | Güçlü |
| Fransızca | Guérison, remède | İyileşme, derman | Marazın tasfiyesi ve sağlığın geri kazanılması durumunu ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| شِفَاءٌ | Biyolojik/fiziksel sağaltım ve gıda | Balın insanlar için bedensel hastalıklara derman olması bağlamı (Nahl [16:69](https://lisan.digital/tr/ayet/16:69.md)) |
| شِفَاءٌ / وَشِفَاءٌ | Epistemolojik ve itikadi onarım | Kur’an’ın zihinlerdeki şüpheyi, cehaleti ve sapmayı gideren vahiy niteliği (Yûnus [10:57](https://lisan.digital/tr/ayet/10:57.md), İsrâ [17:82](https://lisan.digital/tr/ayet/17:82.md), Fussilet [41:44](https://lisan.digital/tr/ayet/41:44.md)) |
| يَشْفِ | Psikolojik/toplumsal tatmin ve rahatlama | Mümin topluluğun kalbindeki zulüm kaynaklı öfke ve kederin bertaraf edilmesi (Tevbe [9:14](https://lisan.digital/tr/ayet/9:14.md)) |
| يَشْفِينِ | Mutlak tevhid ve ontolojik şifa kaynağı | Bütün biyolojik ve manevi sağaltımın doğrudan Allah’a isnat edildiği İbrahimi ikrar (Şu‘arâ [26:80](https://lisan.digital/tr/ayet/26:80.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şâfî sıfatı ve sebep-müsebbib ilişkisi | Şifanın doğrudan Allah’ın fiili mi olduğu yoksa ilacın tabiatından mı kaynaklandığı tartışması | Tıbbi sebeplerin birer vesile olduğu, hakiki şifa verenin yalnızca Allah olduğu ilkesi |
| Fıkıh | Tedavi (tedâvî) ve helal ilaç arayışı | Harâm maddelerle tedavinin cevazı ve tıbbi müdahalenin meşruiyet sınırları | Canı koruma ilkesi doğrultusunda şifanın meşru yollardan aranması zorunluluğu |
| Tefsir | Kur’an’ın şifa vasfı | Ayetlerdeki şifanın bedenlere mi yoksa göğüslerdeki itikadi marazlara mı ait olduğu meselesi | Vahyin öncelikle şirk, nifak, şek ve ahlaki buhranları izale eden manevi tabiatı |
| Hadis | Tıbb-ı nebevi ve dua ile istiğfar | Tedaviyi teşvik eden rivayetler ve cehaletin ilacının soru sormak olduğunu bildiren lafızlar | Hem biyolojik çarenin aranması hem de cehalet illetine karşı bilginin şifa sayılması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalbi ve itikadi nizam | Tevhid ve hidayet | Şüphe ve şirki izale etme | Vahiy, kalpteki nihai helak uçurumunu (şefâ) kapatıp varlığı istikamete kavuşturur | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik nizam | Tahkik ve sahih bilgi | Cehaleti giderme | Cehalet bir akıl hastalığıdır; sahih delil ve soru bu illetin doğrudan şifasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki ve toplumsal adalet | Zulmün tasfiyesi | Toplumsal yaraları sarma | Adaletin tesisi, ezilmiş kitlelerin göğsündeki infial ve keder marazını dindirir | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve paylaşım düzeni | Rüşvet ve faizin tasfiyesi | Sömürü krizini onarma | Bozulan iktisadi dolaşımın adil infak ve karz-ı hasen ile sıhhate kavuşturulması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Homeostaz ve dinamik sistem kararlılığı | Kararsızlaşan ve entropisi artan bir sistemin dışarıdan gelen negatif entropi ile yeniden kararlı denge durumuna dönmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Restoratif adalet ve anomi onarımı | Toplumsal bünyede oluşan travma, suç veya yabancılaşma çatlaklarının telafi edici mekanizmalarla giderilip dokunun bütünleştirilmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca klinik, farmakolojik ve bedensel bir semptom tedavisine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an şifayı öncelikle epistemolojik krizin, kalbi şüphenin ve toplumsal tahribatın onarılması olarak tanımlar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerin sunduğu şifayı salt muska veya beden tedavisinde arayarak, zihni, ahlaki ve hukuki inşa gücünü devre dışı bırakmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin varoluşsal amacını ortaya koyar; Kur’an teorik bir metin değil, insanın varoluş krizini çözen operasyonel bir şifadır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vahyin mahiyetini niteleyen ayetlerde, tevhid ikrarlarında ve müminlerin içsel dönüşümünü bildiren pasajlarda |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinin sadece yükümlülük getiren bir emirler manzumesi olduğu zannını yıkar; dinin marazı tasfiye eden bir selamet reçetesi olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir uçurumun kenarına varmak; oradan düşmeyip durumun üzerine çıkarak galebe çalmak ve dikiş iğnesiyle yırtığı birleştirmek.
- Soyut anlam: Maraz, şüphe, kin veya cehalet sebebiyle dağılma eşiğine gelen varlığın rehabilite edilerek asli fıtri dengesine iadesi.
- Sistematik karşılık: Bozulan entropik durumun ($M$), düzenleyici ve arındırıcı bir müdahale ($V$) ile kararlı esenlik haline ($S$) dönüştürülmesi.
- LaTeX modeli: $$S = \lim_{\delta \to 0} \left( M + \int_0^t V(\tau) \, d\tau \right) \quad \text{şartıyla} \quad M \cap S = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $M$ mevcut marazı, sapmayı veya krizi temsil eder; $V(\tau)$ zaman içinde etki eden vahyî veya fıtri sağaltıcı müdahaleyi ifade eder; $\delta$ kriz eşiğine olan mesafeyi gösterir ve sıfıra yaklaşırken varlık helakten kurtulur; $S$ ise ulaşılan nihai esenlik ve şifa durumudur. Maraz ile şifa birbirini bütünüyle dışlar.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%81%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/ayet/9:14.md) — وَيَشْفِ

قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Onlarla savaşın ki Allah, sizin ellerinizle onları azablandırsın, rüsvay etsin ve sizi onlara karşı üstün kılsın ve mü’minler topluluğunun göğüslerini ferahlandırsın.

### [Yunus 10:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/ayet/10:57.md) — وَشِفَاءٌ

يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Ey insanlar; size Rabbınızdan bir öğüt, gçğüslerde olana bir şifa, mü’minler için bir hidayet ve rahmet gelmiştir.

### [Nahl 16:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/ayet/16:69.md) — شِفَاءٌ

ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Sonra her tür üründen ye. Sonra da Rabbının işlemen için gösterdiği yoldan yürü. Karınlarından insanlara şifa olan, renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar. Bunda düşünen bir kavim için şüphesiz bir ayet vardır.

### [İsra 17:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/ayet/17:82.md) — شِفَاءٌ

وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا

Meal (IK): Kur’an’dan; müminler için rahmet ve şifa olanı indiririz. Zalimler için ise ancak hüsranı artırır.

### [Şuara 26:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/ayet/26:80.md) — يَشْفِينِ

وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ

Meal (IK): Hastalandığımda O, şifa verir bana.

### [Fussilet 41:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/ayet/41:44.md) — وَشِفَاءٌ

وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ

Meal (IK): Biz; onu yabancı bir dil ile ortaya koysaydık diyeceklerdi ki: Ayetleri tafsilatlı olarak açıklamalı değil miydi? Hem yabancı, hem da Arab’a mı hitab etmektedir? De ki: İman edenler için hidayet ve şifadır. İman etmemiş olanların kulaklarında ise bir ağırlık vardır ve bu, onlara kapalıdır. Sanki onlara uzak bir mesafeden sesleniyorlar da anlamıyorlar.

## Sözlükler (10)

### ★ Akevler Sözlüğü

Çukur, kuyu gibi yerlerin kenar kısmıdır. Bu nedenle kenarın her hangi bir yerini kasdeder.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والفاء و و ا ي ء معهما
ش ف و، ش و ف، ف ش و، ش ف ي، ف ي ش، ش أ ف مستعملات
شفو:
شفا كلِّ شيء: حدّه وحرفه، وجمعه: أشفاء، وقيل: شُفيٌّ وشفاه، إنك تقول: شفا البئر وشفةُ البِئر. والشَّفا: ما بين اللّيل والنهار عند غروب الشَّمس حيثُ يغيبُ بعضها ويبقى بعضها، قال:
أوفيته قبل شفاً أو بشفا
والشَّمس قد كادت تكون دنفاً
والشَّقةُ: نقصانها واو، تقول: شفةٌ وثلاثُ شفواتٍ، إذا أرت الهاء، قلت: شفاه. والمشافهة: مُفاعلة منه.
شوف:
الشَّوف: الجلو، قال الطّرماح:
والقيض أجنبهُ كأن حُطامه		فلقُ الحواجل شافهنَّ الموقدُ
قوله: أجنبهُ، أي: في أجنبه، فنزع الصِّفة. وقال عنترة:
ولقد شربتُ من المُدامةِ بعدما		ركد الهواجرُ بالمشُوفِ المُعلمِ
والمشُوف: الدينار.
وتشوَّفتِ المرأةُ: تزينت وظهرت.. وتشوفتِ الأوغال: ارتفعت على معاقل الجبال، فأشرفت.. وتشوَّفت أمري: طمحتُ ببصري إليه.
فشو:
فشا الشَّيءُ يفشو فُشُوّا إذا ظهر، وهو عامٌّ في كلِّ شيءٍ، ومنه: إفشاءُ السرِّ. ويكتب بالسّواد على الشيء فيتفشى فيه، أي: ينتشر وتفشَّى بهم المرضُ، وتفشاهم المرضُ، قال:
تفشَّى بإخوانِ الثِّقاتِ فعمـهـم		وأسكتُّ عنّي المُعولاتِ البواكيا
وفشت على فلانٍ أموره، أي: انتشرت، فلم يدرِ بأي ذلك يأخذُ، وأفشيته أنا.
والفواشي: كلّ ما ينتشر من المال، مثل الغنم السائمة والإبل وغيرها.
والتَّفشِّي: التوسُّع. وفشا وتفشَّى: توسَّع وكثرُ وظهر.
شفي:
الشَّفاءُ: معروفٌ، وهو ما يبرئ من السَّقم.. شفاهُ الله يشفيه شفاءُ.
واستشفى فلان، إذا طلب الشفاء.. وأشفيت فلاناً، إذا وهبت له شفاءٌ. وقيل: شفيته بمعنى: أشفيته في هبة الشَّفاء.. وشِفاءُ العيِّ: السُّؤال. والإشفى: المثقب، والجميع: الأشافي.
فيش:
الفيشُ، والجميعُ: فيوش: الفيشلة الضَّعيفة، والفيشوشةُ: الضعف والرخاوة.
ورجل فيوش: ضعيف جبانٌ. وفاش الرّجلُ فيشأ، إذا نصب الأمر وهيجه، فإذا أخذ الأمر، واستحق رجع وجبُن وذاك هو الانفشاش والتَّفيُّش، قال:
فازجُر بني النجاجة الفشوشِ
عن مُسمهرٍّ ليس بالفيوشِ
شأف:
شئفته شأفاً: إذا بغضته بغضاً شديداً.

##### Türkçe

باب **الشين** ve **الفاء** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**ش ف و**، **ش و ف**، **ف ش و**، **ش ف ي**، **ف ي ش**، **ش أ ف** kullanımdadırlar

**شفو**:
Her şeyin **شفا**’sı: onun sınırı ve kenarıdır; çoğulu: **أشفاء**; ve denildi: **شُفيٌّ** ve **شفاه**; çünkü sen: **شفا البئر** ve **شفةُ البِئر** dersin. Ve **الشَّفا**: güneşin batışı sırasında gece ile gündüz arasında olan, onun bir kısmının kaybolup bir kısmının kaldığı şeydir; dedi ki:
Onu, bir **شفاً**’dan önce yahut bir **بشفا** ile yerine getirdim
Ve güneş neredeyse **دنفاً** olacak idi
Ve **الشَّقةُ**: onun eksikliği **واو**’dur; dersin: **شفةٌ** ve **ثلاثُ شفواتٍ**; eğer **الهاء**’yı gösterirsen, dersin: **شفاه**. Ve **المشافهة**: ondan bir **مُفاعلة**’dir.

**شوف**:
**الشَّوف**: açıklık/çıplaklık; **الطّرماح** dedi:
Ve sıcak mevsim, onun yanını uzaklaştırdı; sanki onun kırıntısı		**الموقدُ**’un onları gördüğü **فلقُ الحواجل**’dir
Onun sözü: **أجنبهُ**; yani: **في أجنبه**; böylece sıfatı çekip çıkardı. Ve **عنترة** dedi:
Andolsun, **المُدامةِ**’den içtim; sonra		**الهواجرُ** **بالمشُوفِ المُعلمِ** ile durgunlaştı
Ve **المشُوف**: dinardır.
Ve kadın **تشوَّفتِ**: süslendi ve göründü.. Ve **تشوفتِ الأوغال**: dağların sığınakları üzerine yükseldi, böylece yukarıdan baktı.. Ve **تشوَّفت أمري**: ona bakışımla göz diktim.

**فشو**:
**فشا** şey **يفشو** **فُشُوّا**: göründüğü zaman; ve o her şeyde geneldir; ondan: **إفشاءُ السرِّ**. Ve şeyin üzerine siyahla yazılır da onda **فيتفشى**; yani: yayılır. Ve hastalık onlara **تفشَّى**; ve hastalık onları **تفشاهم**; dedi ki:
**تفشَّى** güvenilir kardeşler ile, böylece onları kapladı		Ve ben, ağlayan **المُعولاتِ**’i benden susturdum
Ve falanın üzerine işleri **فشت**; yani: yayıldı; böylece bunun hangisiyle tutacağını bilmedi; ve ben onu **أفشيته**.
Ve **الفواشي**: maldan yayılan her şeydir; otlayan koyun ve deve ve başkaları gibi.
Ve **التَّفشِّي**: genişlemedir. Ve **فشا** ve **تفشَّى**: genişledi ve çoğaldı ve göründü.

**شفي**:
**الشَّفاءُ**: bilinen (şey)dir; ve o, hastalıktan iyileştiren şeydir.. Allah onu **شفاهُ**; onu **يشفيه**; **شفاءُ**.
Ve falan **استشفى**, şifayı istediği zaman.. Ve falanı **أشفيت**, ona bir **شفاءٌ** bağışladığın zaman. Ve denildi: **شفيته** anlamında: şifa bağışında onu **أشفيته**.. Ve **شِفاءُ العيِّ**: sorudur. Ve **الإشفى**: delgidir; ve hepsi: **الأشافي**.

**فيش**:
**الفيشُ**, ve hepsi: **فيوش**: zayıf **الفيشلة**; ve **الفيشوشةُ**: zayıflık ve gevşekliktir.
Ve **فيوش** adam: zayıf korkaktır. Ve adam **فاش** **فيشأ**, işi diktiği ve onu kışkırttığı zaman; sonra işi aldığı ve hak ettiği vakit geri döner ve korkaklaşır; ve işte o **الانفشاش** ve **التَّفيُّش**’tir; dedi ki:
**الفشوشِ** **بني النجاجة**’yi azarla
**الفيوشِ** olmayan bir **مُسمهرٍّ**’den

**شأف**:
Onu **شئفته** **شأفاً**: ona şiddetli bir buğz ile buğzettiğin zaman.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: شفى

ابن السكيت: يقال للرجل عند موته وللقمر عند إمحاقه وللشمس عند غروبها: ما بقي منه إلاَّ شَفاً، أي قليلٌ. قال العجاج:
ومَرْبإٍ عالٍ لمن تَشَرَّفا
أَشْرَفْتُهُ بلا شَفاً أو بِشَفا
قوله بلا شَفاً أي وقد غابت الشمس. أو بَشَفا أي أو قد بقيَتْ منها بقيّة. وشَفا كلِّ شيء: حرفه. قال الله تعالى: "وكُنتمْ على شَفا حُفرةٍ". وتثنيته شَفَوان. وشَفاهُ الله من مره شِفاءً، ممدودٌ. وأشْفى على الشيء: أشرف عليه. وأَشْفى المريض على الموت. واسْتَشْفى: طلبَ الشَفاءَ. وأَشْفَيْتُكَ الشيء، أي أعطيتكَه تَسْتَشْفي به. ويقال: أَشْفاهُ الله عسلاً، إذا جعله له شفاءً. وأَشْفَيْتُ بكذا. وتِشَفَّيْتُ من غيظي. والإشْفى: الذي للأساكفة. قال ابن السكيت: والإشْفى ما كان للأسافيّ والمزاود وأِشباهِها، والمِخْصَفُ للنعال.

##### Türkçe

İbn es-Sikkît: Adam için ölümü esnasında, ay için tutulması esnasında, güneş için batması esnasında şöyle denir: “Ondan ancak **شَفاً** kaldı”; yani az. el-Accec dedi ki:
Ve yüksek bir gözetleme yeri; kim yükselmek isterse için,
Onu, **شَفاً** olmaksızın yahut **بِشَفا** ile gözetledim.

Onun sözü “**بلا شَفاً**” yani güneş batmış iken. Yahut “**بَشَفا**” yani ondan bir kalıntı kalmış iken. Ve her şeyin **شَفا**’sı: onun kenarıdır. Allah Teâlâ dedi ki: “Ve siz bir çukurun **شَفا**’sı üzerindeydiniz.” Onun tesniyesi **شَفَوان**’dır. Ve Allah onu hastalığından **شِفاءً** ile şifalandırdı; meddlidir. Ve **أشْفى** bir şeyin üzerine: ona yaklaştı/yukarıdan baktı. Ve hasta, ölümün üzerine **أَشْفى** etti (ölüme yaklaştı). Ve **اسْتَشْفى**: **الشَفاءَ**’ı talep etti. Ve “Sana şeyi **أَشْفَيْتُكَ**”; yani onunla şifa arayasın diye onu sana verdim. Ve denir: “Allah onu **عسلاً** ile **أَشْفاهُ**”, onu kendisi için bir şifa kıldığı zaman. Ve “**أَشْفَيْتُ** bununla.” Ve öfkemden **تِشَفَّيْتُ**. Ve **الإشْفى**: ayakkabıcılara ait olan şeydir. İbn es-Sikkît dedi ki: **الإشْفى**; tulumculara, su tulumcularına ve benzerlerine ait olan şeydir; **المِخْصَفُ** ise nalınlar içindir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

#### Madde başı: شفى

ش ف ( و ا ي ء )
شفى ، شاف ، شأف ، فشا ، فاش .
شفى : قال الليث : الشفاء معروف ، وهو ما يبرِىء من السَّقَم ، والفِعل : شفاه الله يشفيه شفاء ، واستشفى فلان ، إذا طلبَ الشفاء ، وأشفيت فلاناً ، إذا وهبْتَ له شفاء من الدواء .
ويقال : شِفاء العِيّ السؤال .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَشفَى ، إذا سار في شفَا القمر ، وهو آخر الليل ، وأشفَى ، إذا أشرف على وصيْةٍ أو وَدِيعة .
عَمْرو عن أبيه : أشفى زيدٌ عمراً ، إذا وَصفَ له دواء يكون شفَاؤه فيه ، وأشفَى ، إذا أعطَى شيئاً ما ، وأنشد :
وَلاَ تُشفِي أبَاهَا لَوْ أَتَاهَا
فقيراً فِي مَبَاءتها صِمَامَا
وشَفَا كلّ شيء جَرْفُه . قال الله تعالى : ( عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ ) ( التوبة : 109 ) ، والجميع الأشفاء .
وأخبرني المنذريّ ، عن الحرّانيّ ، عن ابن السِّكّيت ، قال : الشَّفا ، مقصور : بقيَّة الهلال ، وبقيَّة البَصر ، وبقيّة النهار ، وما أشبههه .
وقال العَجّاج :
وَمَرْبإِ عالٍ لمن تَشَرَّفَا
أشْرَفْتُه بلا شَفَا أو بِشفَا
وأشفَى فلان عى الهلكة ، أي أشرَف عليها .
وحدثنا محمد بن إسحاق ، قال : حدَّثنا الحسن بن الربيع ، عن عَبد الرزَّاق ، عن ابن جُريج ، عن عطاء ، سمعت ابن عباس يقول : ما كانت المُتْعة إلا رحمةً رحم الله بها أمَّة محمد ، فلولا نهيُه عنها ما احتاج إلى الزنا أحَدٌ إلا شفاً ) ، والله لكأني أسمع قوله : ( إلا شَفا ) .
عطاء القائل :
قلت : هذا الحديث يدلّ على أنَّ ابن عباس علم أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) نهى عن المُتعة ، فرجع إلى تحريمها بعد ما كان باح بإحلالها ، وقوله : ( إلا شفاً ) ، أي إلا خطيئة من الناس لا يجدون شيئاً قليلاً يستحلون به الفرْج .
وقال الليث : الشَّفَةُ نقصانها واو ، تقول : شَفَة وثلاث شفَوات ، ومنهم من يقول : نقصانها هاء ، وتجمع شفاهاً ، والمشافهة : مُفاعلة منه .
وقال الخليل : الباء والميم شفويتان نسبهما إلى الشفة : وسمعتُ بعضَ العرب يقول : أخبرني فلان خبراً اشتفَيْت به ، أي نَقَعَت بصحّته وصدقه . ويقول القائلُ منهم : تشفَّيْتُ من فلان ، إذا أنْكَى في عدوّه نِكَايَةً تسرُّه .
وقال الأصمعيّ : يقال : شفَت الشمس إذا غابت إلا قليلاً ، وأتيته بشَفاً من ضَوْء الشمس ، وأنشد :
وما نِيلُ مِصْرٍ قُبَيْلَ الشَّفَا
إذَا نفحتْ ريحُه النّافِحَهْ
أي قُبَيل غروب الشمس .
وشَفِيّة : رِكيّة عَادِيّة ، عَذْبة الماء في ديار بني سَعْد . والإشفَى : السِّراد ، وجمعه الأشافِي .
قال ابن السِّكيت : الإشفى ما كان للأساقي ، والقِرَب ، وهو مقصور ، والمِخْصَف للنِّعَال .
شوف شيف : قال الليث : الشوْف الجلَوْ . والمشوفُ : والمجلوّ . وقال عنترة :
وَلَقَدْ شرِبْتُ مِنَ المدَامَةِ بَعدَما
رَكَدَ الهواجرُ بالْمشُوفِ المُعْلَم
قال أبو العباس : قال ابنُ الأعرابيّ : المشوفُ المُعْلَم : الدينار الّذي شافَهُ ضارِبُه ، وقيل : أراد بالمشوف قَدَحاً صافياً مُنَقّشاً .
ابن السِّكّيت : أشاف على الشيء وأشفى عليه ، إذا أَشرَف عليه . وهذا من باب المقلوب . ويقال : شِيفَتِ الجاريةُ . تُشاف شوْفاً ، إذا زُيِّنَتْ . واشتَاف فلان يشتاف
اشتيافاً ، إذا تطاول ونظر . ورأيت نساء يتشوَّفْنَ من السطوح ، أي ينظرن ويتطاوَلْنَ .
وقال الليث : تشوَّفت الأوْعَال ، إذا ارتفعت على معَاقِل الجبال فأشرفَتْ .
أبو عُبيد عن أبي عَمْرو : المشُوف : الجمل الهائج في قول لَبيد :
بخطيرةٍ تُوفي الجديل سريحَةٍ
مثلِ المشوفِ هَنَأْتَهُ بعَصيم
وقيل : المشوف المزيّن بالعهون وغيرها ، وأنشد ابن الأعرابيّ :
يشْتِقْنَ للنَّظر البعيدِ كأنّما
إرْنَانُها ببواءِنِ الأشْطانِ
يصِفُ خيلاً نشيطة إذا رأت شخصاً نائِياً طمَحتْ إليه ، ثم صهلت ، وكان صهيلها في أبآرِ بعيدة لسعة أجوافها .
وقال ابنُ الأعرابيّ : بَعَثَ القومُ شِيفَةً ، أي طلِيعةً .
قال : والشَّيِّفانُ : الدَّيْدَبان .
وقال أعرابيّ : تَبَصَّرُوا الشَّيِّفان فإنهُ يصوك على شَعَفَةِ المصَادِ ، أي يلزمها .
شأف : أبو زيد : شئفت أصابعه شأَفاً ، إِذا تشقّقَتْ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : شَئفَتْ أصابعه ، وسَئِفت وشَعِفتْ ؛ بمعنى واحد .
أبو عُبيد عن الكسائيّ : شَئفَتْ ، وسَعِفت ، وهو التشعّث حول الأظفار ، والشُّقاق .
وقال أبو زَيْد : شَئِفْتُ له شَأَفاً ، إذا أبغضتَه .
قال وشَئف الرجل ، إذا خفْتَ حينَ تراه أن تصيبه بعين ، أو تدلّ عليه من يكره .
قال : واستشاف الجرح ، فهو مُسْتَشِيف بغير همز ، إذا غَلظُ .
واستأصل الله شأفتَهُ وهو قَرْح يخرج بالقدم إذا حسم الأمر من أصله .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ ، يقال : استأصَل الله شأفته ، وهو قَرْح يخرج بالقدم ، يقال منه : شَئِفَتْ رجله شَأَفاً ، والاسمُ منه الشأفة ، فيُكوَى ذلك الداء فيذهب ، فيقال في الدعاء : أذهبك الله ، كما أذهب ذلك الداء .
شَمِر ، عن الهُجيميّ : الشأفة : الأصل ، واستأصل الله شأفته ، أي أصله .
قال : والشأفة : العداوة .
وقال الكُميت :
وَلَمْ نَفتأ كَذَلِكَ كلَّ يَوْمٍ
لشأفة واغرٍ مُسْتَأْصِلينا
أبو عُبيد : شُئِفَ فلانٌ شأفاً ، فهو مشئوف ، مثل جُئِث وزُئِد ، إذا فَزِع وذعر .
وفي الحديث : ( خرجت بآدَم شأْفَةٌ في رجله ) .
قال : والشأفة قد جاءت بالهمز وغير
الهمز ؛ وهي قَرْحة .
فشا : روي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ضُمّوا فواشيكُم بالليل ) والفواشي كلّ شيء ينتشر من المال ، مثل الغنم السائمة ، والإبل وغيرها .
وقال غيره : أفْشى الرَّجل ، إذا كثرت فواشيه .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : أفشى الرجل وأمشى وأوْشَى ، إذا كثر ماله ، وهو الفِشاء والمِشاء ، ممدود ، ونحو ذلك .
قال الفرّاء : قال الليث : فَشَا الشيءُ يفشُو فُشُوّاً إذا ظهر ، وهو عامٌّ في كل شيء . ومنه إفشاء السرّ ، وقد تفشَّى الخبرُ إذا كُتِبَ على كاغد رقيق فتمشَّى فيه .
ويقال : تفشّى بهم المرض وتفشّاهم المرض ، إذا عمَّهم . وأنشد :
تَفَشَّى بإخوان الثِّقاتِ فعمَّهُم
فأَسْكَتُّ عَنْهُ المعْوِلاتِ البواكيا
وقال أبو زيد في كتاب ( الهمز ) : تَفَشَّأَ بالقوم المرض تفشؤا ، إذا انتشر فيهم . وأنشد :
وأمرٌ عظيم الشأن يُرْهَب هَوْلُهُ
وَيَعْيَا به مَنْ كانَ يُحْسَبُ رَاقِياً
تَفَشَّأ إخْوَانُ الثِّقاتِ فعمّهمْ
فأَسْكَتُّ عنّي المعْوِلاَت الْبَواكِيَا
وقال ابن بُزُرْج : الفَشء من الفخر ، من أفُشأتُ ، ويقال : نَشَأْت .
وقال الليث : يقال : فَشَتْ عليه أمورُه ، إذا انتشرت ، فلم يدر بأيّ ذلك يأخذ ، وأفشيته أنأ .
والفَشَيَان : الغَثْيَةُ التي تعتري الإنسان ، وهو الذي يقال له بالفارسية : ( تاسا ) .
فيش : قال الليث : الفَيْش : الفيشلَة الضعيف . والفَيْش النفْج يرِي الرّجل أنّ عنده شيئاً ، وليس على ما يُرى .
وفلان صاحبُ فِيَاش ومُفَايشة وفُلاَن فَيّاش ، إذا كان نفّاجاً بالباطل ، وليس عنده طائل . ويقال أيضاً : رجل فَيُوش .
قال رؤبة :
عَنْ مُسْمَهِرَ لَيْسَ بالْفَيُوش
والفيشوشة : الضّعْف والرّخاوة . وقال جرير :
أدْرَى بحلمهمُ الفياشُ فَحِملْهُمْ
حِلْمُ الْفَراشِ غَشِين نَارَ المْطَلَى
شمِر : يقال : جاءوا يتفايشُون ، أي يتفاخرون ويتكاثَرون ، وقد فايَشني فِيَاشاً ، قال : يقال : فاش يفيشُ وفَشَّ يَفُشُّ بمعنًى ، كما يقال : ذَام يَذِيمُ ، وَذَمَّ يذُمّ .

##### Türkçe

ش ف ( **و** **ا** **ي** **ء** )
**شفى** ، **شاف** ، **شأف** ، **فشا** ، **فاش** .
**شفى** : **الليث** dedi: **الشفاء** bilinir; o, hastalıktan iyileştiren şeydir. Fiil: Allah onu iyileştirdi; onu iyileştirir; iyileştirme. Ve **استشفى** falan, iyileşmeyi talep ettiğinde. Ve **أشفيت** falanı, ilâçtan ona bir şifa bağışladığında.

Ve denilir: **شِفاء العِيّ السؤال**.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: **أَشفَى**; ayın **شفَا**’sında yürüdüğünde; o, gecenin sonudur. Ve **أشفَى**; bir vasiyet yahut emanet üzerine gözetip yükseldiğinde.

**عَمْرو**’dan, babasından: **أشفى** Zeyd Amr’ı; ona, şifasının içinde olacağı bir ilâcı vasfettiğinde. Ve **أشفَى**; bir şey verdiğinde. Ve şu beyit okundu:
وَلاَ تُشفِي أبَاهَا لَوْ أَتَاهَا
فقيراً فِي مَبَاءتها صِمَامَا

Ve her şeyin **شَفَا**’sı, onun yarıntısıdır. Allah Teâlâ dedi: ( **عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ** ) (Tevbe: 109). Çoğulu: **الأشفاء**.

Ve bana **المنذريّ** haber verdi; **الحرّانيّ**’den; **ابن السِّكّيت**’ten; dedi ki: **الشَّفا** (maksur): hilâlin kalanı, görmenin kalanı, gündüzün kalanı ve benzerleri.

Ve **العَجّاج** dedi:
وَمَرْبإِ عالٍ لمن تَشَرَّفَا
أشْرَفْتُه بلا شَفَا أو بِشفَا

Ve falan helâk üzerine **أشفَى**; yani onun üzerine gözetip yükseldi.

Ve bize Muhammed b. İshak rivayet etti; dedi: bize Hasan b. Rebî‘ rivayet etti; Abdürrezzâk’tan; İbn Cüreyc’den; Atâ’dan; İbn Abbâs’ı şöyle derken işittim: **المُتْعة** ancak Muhammed ümmetine Allah’ın merhamet ettiği bir rahmet idi; onu yasaklaması olmasaydı, zinaya hiç kimse muhtaç olmazdı; ancak **شفاً** )—Allah’a yemin olsun ki sanki onun sözünü işitiyorum: ( **إلا شَفا** ).

**عطاء** (söyleyen):
Dedim: Bu hadis, İbn Abbâs’ın, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) **المُتعة**’yı yasakladığını bildiğine delâlet eder; onu helâl kılmasına cevaz verdikten sonra onun haramlığına döndü. Ve onun sözü: ( **إلا شفاً** ) yani insanlardan, onunla ferci helâl sayacakları az bir şey bulamayan bir günah hariç.

Ve **الليث** dedi: **الشَّفَةُ**’nin eksik harfi **واو**’dur; dersin ki: **شَفَة** ve üç **شفَوات**. Onlardan kimi der ki: eksik harfi **هاء**’dır; **شفاهاً** diye çoğul yapılır. Ve **المشافهة** ondan **مُفاعلة**’dir.

Ve **الخليل** dedi: **الباء** ve **الميم** **شفويتان**’dır; nisbetlerini **الشفة**’ye yaptı. Ve bazı Arapların şöyle dediğini işittim: falan bana, onunla **اشتفَيْت** ettiğim bir haber verdi; yani onun sıhhatine ve doğruluğuna güvenip kanaat ettim. Ve onlardan söyleyen der ki: falandan **تشفَّيْتُ**; onun düşmanına, onu sevindirecek bir incitme ile incittiğinde.

Ve **الأصمعيّ** dedi: denilir: güneş **شفَت** etti; yani az kalmışken battı. Ve ona, güneş ışığından bir **شَفاً** ile geldim. Ve şu beyit okundu:
وما نِيلُ مِصْرٍ قُبَيْلَ الشَّفَا
إذَا نفحتْ ريحُه النّافِحَهْ
Yani güneşin batışından az önce.

Ve **شَفِيّة**: Benî Sa‘d diyarında, suyu tatlı, eski bir kuyu. Ve **الإشفَى**: **السِّراد**; çoğulu **الأشافِي**.

**ابن السِّكيت** dedi: **الإشفى**; tulumlar ve kırbalar için olan şeydir; o maksur’dur. Ve **المِخْصَف** ayakkabılar içindir.

**شوف شيف** : **الليث** dedi: **الشوْف** **الجلَوْ**’dur. Ve **المشوفُ**: ve **المجلوّ**. Ve **عنترة** dedi:
وَلَقَدْ شرِبْتُ مِنَ المدَامَةِ بَعدَما
رَكَدَ الهواجرُ بالْمشُوفِ المُعْلَم

**أبو العباس** dedi: **ابنُ الأعرابيّ** dedi: **المشوفُ المُعْلَم**: onu basanı yüz yüze getirdiği dinardır. Ve denildi: **المشوف** ile, nakışlı, berrak bir kadehi kastetti.

**ابن السِّكّيت**: bir şey üzerine **أشاف** etti ve onun üzerine **أشفى** etti; yani onun üzerine gözetip yükseldi. Bu, ters çevrilmiş babdandır. Ve denilir: cariye **شِيفَتِ**; **تُشاف** **شوْفاً**; süslendiğinde. Ve falan **اشتَاف** eder; **يشتاف اشتيافاً**; uzanıp baktığında. Ve kadınlar gördüm; damlardan **يتشوَّفْنَ**; yani bakarlar ve uzanırlar.

Ve **الليث** dedi: **تشوَّفت** **الأوْعَال**; dağların sığınakları üzerine yükseldiklerinde, böylece gözetip yükseldiklerinde.

**أبو عُبيد**’den, **أبي عَمْرو**’dan: **المشُوف**: **لَبيد**’in sözünde azgın devedir:
بخطيرةٍ تُوفي الجديل سريحَةٍ
مثلِ المشوفِ هَنَأْتَهُ بعَصيم

Ve denildi: **المشوف**; **العهون** ve başkalarıyla süslenmiş olandır. Ve **ابن الأعرابيّ** şu beyiti okudu:
يشْتِقْنَ للنَّظر البعيدِ كأنّما
إرْنَانُها ببواءِنِ الأشْطانِ
Uzak bir şahıs gördüğünde ona atılan, sonra kişneyen çevik atları vasfeder; ve onun kişnemesi, karın boşluklarının genişliği sebebiyle uzak kuyulardadır.

Ve **ابنُ الأعرابيّ** dedi: kavim bir **شِيفَةً** gönderdi; yani bir öncü.

Dedi: ve **الشَّيِّفانُ**: **الدَّيْدَبان**.

Ve bir bedevî dedi: **الشَّيِّفان**’ı gözetleyin; çünkü o, av yerlerinin bir **شَعَفَةِ**’si üzerinde sana **يصوك** eder; yani ona yapışır.

**شأف** : **أبو زيد**: parmakları **شئفت** etti; **شأَفاً**; çatladığında.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: parmakları **شَئفَتْ** etti; ve **سَئِفت** ve **شَعِفتْ**; tek bir mânâ ile.

**أبو عُبيد**’den, **الكسائيّ**’den: **شَئفَتْ** ve **سَعِفت**; o, tırnakların çevresindeki dağınıklık ve çatlamadır.

Ve **أبو زَيْد** dedi: ona **شَئِفْتُ**; **شَأَفاً**; ona buğzettiğinde.

Dedi: ve adam **شَئف** eder; onu gördüğünde, ona göz değdirmenden yahut onu, ondan hoşlanmayan birine delâlet etmenden korktuğunda.

Dedi: ve yara **استشاف** etti; o, hemzesiz **مُسْتَشِيف**’tir; kalınlaştığında.

Ve Allah onun **شأفتَهُ**’sini kökünden kesti; o, ayakta çıkan bir yaradır; iş kökünden kesildiğinde.

**أبو عُبيد**’den, **الأصمعيّ**’den: denilir: Allah onun **شأفته**’sini kökünden kesti; o, ayakta çıkan bir yaradır. Ondan denilir: ayağı **شَئِفَتْ** etti; **شَأَفاً**. Ondan isim: **الشأفة**. O hastalık dağlanır da gider; duada denilir: Allah seni gidersin; o hastalığı giderdiği gibi.

**شَمِر**’den, **الهُجيميّ**’den: **الشأفة**: köktür. Ve Allah onun **شأفته**’sini kökünden kesti; yani kökünü.

Dedi: ve **الشأفة**: düşmanlıktır.

Ve **الكُميت** dedi:
وَلَمْ نَفتأ كَذَلِكَ كلَّ يَوْمٍ
لشأفة واغرٍ مُسْتَأْصِلينا

**أبو عُبيد**: falan **شُئِفَ** etti; **شأفاً**; o **مشئوف**’tur; **جُئِث** ve **زُئِد** gibi; korkup ürktüğünde.

Hadiste: ( Âdem’de, ayağında bir **شأْفَةٌ** çıktı ).

Dedi: **الشأفة** hemzeli ve hemzesiz gelmiştir; o bir yaradır.

**فشا** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu ki dedi: ( Geceleyin **فواشيكُم**’u toplayın ). Ve **الفواشي** maldan yayılan her şeydir; otlayan koyun, deve ve başkaları gibi.

Ve başkası dedi: adam **أفْشى** etti; **فواشيه** çoğaldığında.

**أبو العباس**’tan, **ابن الأعرابيّ**’den: adam **أفشى** etti, **أمشى** etti ve **أوْشَى** etti; malı çoğaldığında. O, **الفِشاء** ve **المِشاء**’dır; uzatılmıştır; ve bunun benzeri.

**الفرّاء** dedi: **الليث** dedi: şey **فَشَا** eder; **يفشُو فُشُوّاً**; ortaya çıktığında. Bu, her şeyde geneldir. Ondan: sırrın **إفشاء**’sı. Ve haber **تفشَّى** eder; ince bir kâğıda yazıldığında da onun içinde yürüyüp yayıldığında.

Ve denilir: hastalık onlarda **تفشّى** etti ve hastalık onları **تفشّاهم** etti; hepsini kapladığında. Ve şu beyit okundu:
تَفَشَّى بإخوان الثِّقاتِ فعمَّهُم
فأَسْكَتُّ عَنْهُ المعْوِلاتِ البواكيا

Ve **أبو زيد** ( **الهمز** ) kitabında dedi: hastalık kavimde **تَفَشَّأَ** etti; **تفشؤا**; içlerinde yayıldığında. Ve şu beyit okundu:
وأمرٌ عظيم الشأن يُرْهَب هَوْلُهُ
وَيَعْيَا به مَنْ كانَ يُحْسَبُ رَاقِياً
تَفَشَّأ إخْوَانُ الثِّقاتِ فعمّهمْ
فأَسْكَتُّ عنّي المعْوِلاَت الْبَواكِيَا

Ve **ابن بُزُرْج** dedi: **الفَشء** övünmedendir; **أفُشأتُ**’tan. Ve denilir: **نَشَأْت**.

Ve **الليث** dedi: denilir: işleri onun üzerine **فَشَتْ** etti; yayıldığında; böylece hangisini alacağını bilmediğinde. Ve onu **أفشيته**; yani ben.

Ve **الفَشَيَان**: insana arız olan baygınlıktır; Farsçada ona denilen: ( **تاسا** ).

**فيش** : **الليث** dedi: **الفَيْش**: zayıf olan **الفيشلَة**’dir. Ve **الفَيْش**: şişinme; adamın yanında bir şey varmış gibi gösterir; görüldüğü üzere değildir.

Ve falan, **فِيَاش** ve **مُفَايشة** sahibidir; ve falan **فَيّاش**’tır; bâtıl ile şişinip övündüğünde ve yanında bir değer olmadığında. Ve ayrıca denilir: adam **فَيُوش**.

**رؤبة** dedi:
عَنْ مُسْمَهِرَ لَيْسَ بالْفَيُوش

Ve **الفيشوشة**: zayıflık ve gevşekliktir. Ve **جرير** dedi:
أدْرَى بحلمهمُ الفياشُ فَحِملْهُمْ
حِلْمُ الْفَراشِ غَشِين نَارَ المْطَلَى

**شمِر**: denilir: **يتفايشُون** olarak geldiler; yani övünüşürler ve çokluk taslarlar. Ve bana **فايَشني** etti; **فِيَاشاً**. Dedi: denilir: **فاش** eder; **يفيشُ**; ve **فَشَّ** eder; **يَفُشُّ**; bir mânâ ile; nitekim denilir: **ذَام** eder; **يَذِيمُ**; ve **ذَمَّ** eder; **يذُمّ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والفاء وما يثلثهما)
(شفق) الشين والفاء والقاف أصلٌ واحد، يدلُّ على رِقَّةٍ في الشيء، ثم يشتقُّ منه. فمن ذلك قولهم: أشفقت من الأمر، إذا رَقَقْت وحاذَرت. وربَّما قالوا: شَفِقت: وقال أكثر أهل اللغة: لا يقال إلا أشفقت وأنا مُشْفِق. فأمَّا قول القائل:
* كما شَفِقَتْ على الزّادِ العِيالُ([1]) *
فمعناه بَخِلَت به.
ومن الباب الشَّفَق من الثياب، قال الخليل: الشَّفَق: الرديء من الأشياء. ومنه الشَّفَق: النُّدأة([2]): التي تُرَى في السَّماء عند غُيُوبِ الشَّمس، وهي الحمرة. وسمِّيت بذلك للونها ورقّتها.
وحدَّثنا عليُّ بن إبراهيمَ القَطَّان، عن المَعْداني، عن أبيه، عن أبي مُعاذ، عن اللَّيث عن الخليل قال: الشَّفَق: الحمرة التي بين غروب الشمس إلى وقت صلاةِ العشاء الآخرة.
وروى ابن نَجيح، عن مجاهدٍ قال: هو النَّهار في قوله جلَّ ثناؤه: ﴿فَلاَ أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ﴾  [الانشقاق 16]. وروى العَوّامُ بن حوشبٍ، عن مجاهد قال: هي الحمرة.
وفي تفسير مقاتل، قال: الشَّفَق: الحمرة. قال الزّجاج: الشَّفَق هي الحمرة التي تُرَى في المغرِبِ بعد سُقوطِ الشمس.
وأخبرنا عليُّ بن إبراهيم، عن محمَّد بن فَرَج قال: حَدَّنا سَلَمة، عن الفَرَّاء قال: الشَّفَق الحمرة.
قال: وحدثني ابن [أبي([3])] يحيى، عن حُسَين([4]) بن عبد الله بن ضُمَيرة عن أبيه عن جدهِ يرفعه، قال: الشَّفَق الحمْرة.
قال الفرّاء: وقد سمعت بعضَ العرب يقول: عليه ثوب مصبوغ كأنَّه الشفق، وكان أَحْمَر. قال: هذا شاهدٌ لمن قال إنَّه الحمرة.
(شفن) الشين والفاء والنون أصلٌ يدلُّ على مداومة النّظَر، والأصل فيه قولهم للغَيُور الذي لا يَفْتُرُ عن النَّظَرِ([5]): شَفُون. ومن الناس من يقول شَفَنَ يَشْفِنُ، إذا نظر بمُؤْخر عينه، وشَفِن أيضاً يشفَن شَفْناً، وهو شَفُونٌ وشافن. وأنشد الخليل:
* حِذَار مرتقبٍ شَفُونِ([6]) *
قال الأمويّ: الشَّفِن: الكيِّس العاقل. وكلُّ ذلك يقرُب بعضُهُ من بعض.
(شفي) الشين والفاء والحرف المعتل يدل على الإشراف على الشيء؛ يقال أشفى على الشيء إذا أشرفَ عليه. وسمِّي الشِّفاء شفاءً لغلَبته للمرض وإشفائه عليه. ويقال استشفَى فلانٌ، إذا طَلَبَ الشِّفاء. وشَفَى كلِّ شيء: حَرْفه. وهذا ممكنٌ أن يكون من هذا الباب، وممكنٌ أن يكون من الإبدال، وتكون الفاءُ مبدلةً من ياء.
ويقال أعطيتك الشّيءَ تستشفي به، ثم يقال أَشْفَيتُكَ الشيءَ، وهو الصحيح. ويقال أَشْفَى المريضُ على الموت، وما بَقيَ منه إلا شَفىً أي قليل. فأمَّا قول العجاج:
* أوْفَيْتُهُ قَبْلَ شَفىً أو بِشَفَى([7]) *
قالوا: يريد إذا أشفت الشّمس على الغروب.
وأما الشَّفَة فقد قيل فيها إن الناقص منها واوٌ، يقال ثلاث شَفَوات. ويقال رجلٌ أشْفَى، إذا كان لا ينضمّ شفتاه، كالأرْوَق. وقال قوم: الشَّفَة حذفت منها الهاء، وتصغيرها شُفَيْهة. والمشافهة بالكلام: مواجهةٌ من فيك إلى فيه. ورجل شُفاهِيٌّ: عظيم الشفتين. والقولان محتملان، إلاَّ أنَّ الأول أجود لمقاربة القياس الذي ذكرناه، لأنَّ الشفتين تُشفِيان على الفم.
ومما شذَّ عن الباب قولهم: شَفَهني فلانٌ عن كذا، أي شَغَلني.
(شفر) الشين والفاء والراء أصلٌ واحد يدلُّ على حدِّ الشيء وحَرْفِهِ. من ذلك شَفْرَة السَّيف: حَدُّه. وشَفير البئر وشَفيرُ النَّهر: الحدّ. والشُّفْر: مَنْبِت الهُدْب من العين، والجمع أشفار. وشُفْر الفَرْج: حروفُ أشَاعرِهِ. ومِشْفَر البعير كالجَحْفَلة([8]) من الفَرَس. والشَّفْرَة معروفة([9]). هذا كلُّه قياس واحد. وأمّا قولُهم: ما بالدار* شُفْر([10])، وقولُ من قال: معناه ليس بها أحدٌ فليس الأمر كذلك، إنما يراد بالشُّفْر شُفر العين، والمعنى ما بها ذو شُفْر، كما يقال ما بها عينٌ تطرف، يراد ما بها ذُو عين. والذي حُكِيَ عن أبي زيد أنَّ شَفْرَة القوم أصغَرهم، مثل الخادم، فهذا تشبيهٌ، شُبِّهَ بالشَّفْرَة التي تُسْتَعمَل.
(شفع) الشين والفاء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مقارنة الشيئين. من ذلك الشَّفْع خلاف الوَتْر. تقول: كان فرداَ فشفَعْتُه. قال الله جل ثناؤه:وَالشَّفْعِ وَالوَتْرِ [الفجر 3]، قال أهل التفسير: الوَتْر الله تعالى، والشَّفْع الخلق. والشُّفْعَة في الدار من هذا. قال ابن دريد([11]): سُمِّيَتْ شُفْعةً لأنَّه يَشفَع بها مالَه. والشاة الشَّافع: التي معها ولدُها. وشَفَعَ فلانٌ لفلانٍ إذا جاء ثانِيه ملتمساً مطلبه ومُعِيناً له.
ومن الباب ناقَةٌ شَفُوع، وهي التي تجمع بين مِحْلَبَيْن([12]) في حَلْبَةٍ واحدة.  وحُكِيَ: إنَّ فلاناً يشفع [لي([13])] بالعداوة، أي يعين عليَّ.  وهذا قياس الباب، كأنَّه يصيِّر مَنْ  يعاديه [شَفْعاً]. ومما شذَّ عن هذا الباب ولا نعلم كيف صحّتُه: امرأةٌ مشفوعة، وهي التي أصابتها شُفْعَة، وهي العَين. وهذا قد قيل، ولعلّهُ أنَّ يكون بالسِّين غير معجمة. والله أعلم.
وبنو شافع، من بني المطّلِب بن عبد مناف، منهم محمد بن إدريس الشّافعيّ والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) أنشده أيضاً في المجمل. وصدره في اللسان: *فإني ذو محافظة لقومي*.
([2]) الندأة، بضم النون وفتحها: الحمرة تكون في الغيم. وقد بيض لهذه الكلمة في اللسان (12: 47).
([3]) التكملة من المجمل، وهو محمد بن أبي يحيى، وابناه إبراهيم، وعبد الله.
([4]) كذا ورد مضبوطاً في المجمل. وفي الأصل: "حسن".
([5]) في الأصل: "الذي يغير عن النظر"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) قطعة من بيت للقطامي  في ديوانه واللسان (شفن)، وهو بتمامه:
يسارقن الكلام إليّ لما *** حسسن حذار مرتقب شفون
([7]) ديوان العجاج 83 واللسان (شفي).
([8]) في الأصل: "الجحفلة"، صوابه في المجمل.
([9]) الشفرة، بالفتح: السكين العريضة.
([10]) مقتضى تفسيره هنا أن يُضبط بالضم. وقد رواها ابن سيده بالضم والفتح، وقال الأزهري بفتح الشين. قال شمر: ولا يجوز شفر بضمها.
([11]) الجمهرة: (3: 60).
([12]) في الأصل: "مجلسين"، صوابه من المجمل واللسان.
([13]) التكملة من المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الشين** و**الفاء** وما يثلثهما)
(**شفق**) **الشين** ve**الفاء** ve**القاف** tek bir asıldır; bir şeyde inceliğe delâlet eder, sonra ondan türetilir. Bundan, onların sözü: **أشفقت** من الأمر, yani inceldin ve sakındın (çekindin) ise. Ve bazen derler: **شَفِقت**. Ve dil ehlinin çoğu dedi: ancak **أشفقت** denir ve ben **مُشْفِق**im. Amma söyleyenin sözü:
* كما **شَفِقَتْ** على الزّادِ العِيالُ([1]) *
onun mânâsı: onunla cimrilik etti.
Ve babdan, elbiselerden **الشَّفَق**; Halîl dedi: **الشَّفَق**: şeylerin kötüsü (adi olanı). Ve ondan **الشَّفَق**: **النُّدأة**([2]); güneşin batışı sırasında gökte görülen, ve o kızıllıktır. Rengi ve inceliği sebebiyle bununla adlandırıldı.
Ve bize Ali b. İbrâhîm el-Kattân haber verdi, el-Ma‘dânî’den, babasından, Ebû Mu‘âz’dan, el-Leys’ten, Halîl’den dedi: **الشَّفَق**: güneşin batışı ile yatsı namazı vaktine kadar arasındaki kızıllıktır.
Ve İbn Necîh, Mücâhid’den rivayet etti, dedi: O, O’nun yüce övgüsü olan sözü içinde gündüzdür: ﴿فَلاَ أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ﴾ [الانشقاق 16]. Ve el-Avvâm b. Havşeb, Mücâhid’den rivayet etti, dedi: O, kızıllıktır.
Ve Mukâtil’in tefsirinde, dedi: **الشَّفَق**: kızıllıktır. ez-Zeccâc dedi: **الشَّفَق** güneşin düşmesinden sonra batıda görülen kızıllıktır.
Ve bize Ali b. İbrâhîm haber verdi, Muhammed b. Ferac’dan dedi: bize Seleme tahdîs etti, el-Ferrâ’dan dedi: **الشَّفَق** kızıllıktır.
Dedi: ve bana İbn [Ebî([3])] Yahyâ haber verdi, Husayn([4]) b. Abdillâh b. Dumeyre’den, babasından, dedesinden, onu yükselterek, dedi: **الشَّفَق** kızıllıktır.
el-Ferrâ dedi: ve ben bazı Arapları işittim, der: onun üzerinde boyanmış bir elbise var, sanki o **الشفق**; ve o kırmızı idi. Dedi: bu, onun kızıllık olduğunu söyleyen için bir şâhittir.

(**شفن**) **الشين** ve**الفاء** ve**النون** tek bir asıldır; bakışı sürdürmeye delâlet eder; ve aslı, onların kıskanç, bakıştan gevşemeyen kimse için sözleridir: **شَفُون**. Ve insanlardan kimi der: **شَفَنَ** **يَشْفِنُ**, yani gözünün arkasından baktı ise; ve **شَفِن** de **يشفَن** **شَفْناً**, ve o **شَفُونٌ** ve **شافن**dir. Halîl inşâd etti:
* حِذَار مرتقبٍ **شَفُونِ**([6]) *
el-Umevî dedi: **الشَّفِن**: zeki akıllı (kimse)dir. Ve bunların hepsi, bazısı bazısına yaklaşır.

(**شفي**) **الشين** ve**الفاء** ve illetli harf, bir şey üzerine yükselip görünmeye delâlet eder; denir: **أشفى** على الشيء, yani onun üzerine yükselip göründü ise. Ve **الشِّفاء** şifâ diye adlandırıldı; hastalığa galip gelmesi ve onun üzerine yükselip onu gidermesi sebebiyle. Ve denir: **استشفَى** falan, yani **الشِّفاء**yı talep etti ise. Ve her şeyin **شَفَى**’sı: onun kenarıdır. Ve bu, bu babdan olması mümkündür; ve ibdâlden olması da mümkündür; ve **الفاء** bir **ياء**dan bedel kılınmış olur.
Ve denir: sana şeyi verdim, onunla **تستشفي** edesin; sonra denir: sana şeyi **أَشْفَيتُ**; ve o doğrusudur. Ve denir: hasta ölüme **أَشْفَى**, ve ondan geriye ancak **شَفىً** kaldı, yani az. Amma el-Accâc’ın sözü:
* أوْفَيْتُهُ قَبْلَ **شَفىً** أو بِ**شَفَى**([7]) *
dediler: güneş batışa **أشفت** olduğu zaman demek ister.
Ve **الشَّفَة** hakkında ise, onda eksik olanın bir **واو** olduğu söylenmiştir; denir: üç **شَفَوات**. Ve denir: adam **أشْفَى**, yani dudakları birleşmez ise; **الأرْوَق** gibi. Ve bir kavim dedi: **الشَّفَة**’den **الهاء** hazfedilmiştir; ve onun küçültmesi **شُفَيْهة**’dir. Ve söz ile **المشافهة**: senin ağzından onun ağzına karşı karşıya gelmedir. Ve adam **شُفاهِيٌّ**: iki dudağı büyük (olan)dır. Ve iki söz de muhtemeldir; ancak birincisi, zikrettiğimiz kıyasa yakınlığı sebebiyle daha iyidir; çünkü iki dudak ağzın üzerine **تُشفِيان** (yükselip görünür).
Ve babdan şâz olan şeylerden: onların sözü: falan beni şundan **شَفَهني**, yani beni meşgul etti.

(**شفر**) **الشين** ve**الفاء** ve**الراء** tek bir asıldır; şeyin keskinliğine ve kenarına delâlet eder. Bundan: kılıcın **شَفْرَة**’si: onun keskin tarafı. Ve kuyunun **شَفير**’i ve nehrin **شَفيرُ**’i: kenardır. Ve **الشُّفْر**: gözde kirpiğin bittiği yerdir; çoğulu **أشفار**. Ve ferçin **شُفْر**’ü: onun kıllı yerlerinin kenarlarıdır. Ve devenin **مِشْفَر**’i, attan **الجَحْفَلة**([8]) gibidir. Ve **الشَّفْرَة** bilinir([9]). Bunun hepsi tek bir kıyastır. Amma onların sözü: evde **شُفْر**([10]) yok; ve “mânâsı onda hiç kimse yoktur” diyenin sözü; iş öyle değildir. Ancak **الشُّفْر** ile murad, gözün **شُفر**’üdür; mânâ: onda **ذو شُفْر** yoktur; nasıl ki “onda göz kırpan bir göz yok” denir, murad “onda **ذُو عين** yok”tur. Ve Ebû Zeyd’den hikâye olunan: kavmin **شَفْرَة**’si onların en küçüğüdür, hizmetçi gibi; bu bir benzetmedir; kullanılan **الشَّفْرَة**’ye benzetilmiştir.

(**شفع**) **الشين** ve**الفاء** ve**العين** sahih bir asıldır; iki şeyin birbirine eşlik etmesine delâlet eder. Bundan **الشَّفْع**, **الوَتْر**’in zıddıdır. Dersin: tek idi, ben onu **شفَعْتُه** (çift yaptım). Allah, yüce övgüsü olan, dedi: ﴿وَالشَّفْعِ وَالوَتْرِ﴾ [الفجر 3]; tefsir ehli dedi: **الوَتْر** Allah Teâlâ’dır, **الشَّفْع** ise mahlûktur. Ve evdeki **الشُّفْعَة** bundan (babdandır). İbn Düreyd([11]) dedi: ona **شُفْعة** denildi; çünkü onunla malını **يَشفَع** eder (çiftler). Ve **الشاة الشَّافع**: yanında yavrusu olan koyundur. Ve falan falana **شَفَعَ** etti, yani onun talebini isteyen ve ona yardım eden ikinci olarak geldi ise.
Ve babdan: **ناقَةٌ شَفُوع**; o, bir sağımda iki memeyi birleştirendir([12]). Ve hikâye olundu: falan [bana([13])] düşmanlıkla **يشفع** ediyor, yani bana karşı yardım ediyor. Bu, babın kıyasıdır; sanki ona düşmanlık edeni **شَفْعاً** kılıyor. Ve bu babdan şâz olan ve sıhhatini bilmediğimiz şeylerden: **امرأةٌ مشفوعة**; o, ona **شُفْعَة** isabet eden kadındır; ve o, gözdür (nazar). Bu söylenmiştir; ve belki de **السِّين** gayr-i mu‘ceme ile olur. Allah daha iyi bilir.
Ve Benû **شافع**, Benû el-Muttalib b. Abd Menâf’tandır; onlardan Muhammed b. İdrîs eş-Şâfi‘î’dir; Allah daha iyi bilir.
---------------------ـ
([1]) Bunu ayrıca **المجمل**’de de inşâd etti. Onun ilk mısraı **اللسان**’da: *فإني ذو محافظة لقومي*.
([2]) **الندأة**, **النون**’un zammesi ve fethi ile: bulutta bulunan kızıllık. Bu kelime için **اللسان**’da (12: 47) yer boş bırakılmıştır.
([3]) Tamamlama **المجمل**’dendir; ve o Muhammed b. Ebî Yahyâ’dır; ve iki oğlu İbrâhîm ve Abdullâh.
([4]) Böylece **المجمل**’de ضبطlı olarak geldi. Asılda: “حسن”.
([5]) Asılda: “الذي يغير عن النظر”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([6]) el-Kutâmî’nin divanında ve **اللسان**’da (**شفن**) bir beyitten bir parçadır; ve tamamı:
يسارقن الكلام إليّ لما *** حسسن حذار مرتقب شفون
([7]) el-Accâc divanı 83 ve **اللسان** (**شفي**).
([8]) Asılda: “الجحفلة”; doğrusu **المجمل**’dendir.
([9]) **الشفرة**, fetih ile: geniş bıçak.
([10]) Buradaki tefsirinin gereği, zamme ile ضبطlanmasıdır. İbn Sîde onu zamme ve fetih ile rivayet etti; ve el-Ezherî **الشين**’in fethi ile dedi. Şemr dedi: onun zammesiyle **شفر** câiz değildir.
([11]) **الجمهرة**: (3: 60).
([12]) Asılda: “مجلسين”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([13]) Tamamlama **المجمل**’dendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ف ي
شفـي مريضهـم واستشفـى مـن علتـه وأشفني هب لي ما يشفيني‏.‏
وأشفى على الهلاك‏.‏
وخرزه بالإشفى وبالأشافي‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ شفاء العي السؤال ‏"‏‏.‏
وقال ذو الرمة‏:‏ فأدلى غلامـي دلـوه يبتغـي بهـا شفاء الصدى والليل أدهم أبلق أراد الماء‏.‏
واستشفى برأيه‏.‏
ومواعظه لقلوب الأولياء أشاف وفي أكباد الأعداء أشاف الأول جمع جمع الشفاء‏.‏
وهو على شفا الهلاك‏.‏
وما بقي منه إلا شفاً أي طرف ونبذ‏.‏

##### Türkçe

ش ف ي
Onların hastasını **شفـي** etti; hastalığından **استشفـى** oldu; ve “Bana, beni iyileştirecek şeyi ver” (diye) “**أشفني**” (dedi).‏
Ve helâk üzerine **أشفى** oldu.‏
Ve onu **الإشفى** ile ve **الأشافي** ile deldi.‏
Mecazdandır: “**شفاء العي السؤال**”.‏
Ve ذو الرمة dedi:
فأدلى غلامـي دلـوه يبتغـي بهـا شفاء الصدى والليل أدهم أبلق
Su(yu) kastetti.‏
Ve görüşüyle **استشفى** oldu.‏
Ve onun öğütleri velîlerin kalpleri için **أشاف**tır; ve düşmanların ciğerlerinde **أشاف**tır; **الأول**: **الشفاء**’nın cem‘inin cem‘idir.‏
Ve o, helâkın **شفا**sı üzerindedir.‏
Ve ondan, ancak **شفاً** kaldı; yani uç ve atılmış (şey).‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشِّفاء: دواءٌ معروفٌ، وهو ما يُبرئُ من السَّقَم، والجمعُ أَشْفِيةٌ، وأَشافٍ جمعُ الجْمع، والفعل شَفاه الله من مَرَضهِ شِفاءً، ممدودٌ. واسْتَشْفى فلانٌ: طلبَ الشِّفاء. وأَشْفَيتُ فلاناً إذا وهَبتَ له شِفاءً من الدواء. ويقال: شِفاءُ العِيِّ السؤَالُ. أَبو عمرو: أَشْفى زيد عمراً إذا وَصَفَ له دواءً يكون شِفاؤه فيه، وأَشْفى إذا أَعْطى شيئاً ما؛ وأَنشد:
ولا تُشْفِي أَباها، لوْ أَتاها
فقيراً في مبَاءَتِها صِماما
وأَشْفَيْتُك الشيءَ أَي أَعطيْتُكَه تَستَشْفي به. وشفاه بلسانه: أَبْرأَهُ. وشفاهُ وأَشْفاهُ: طلب له الشِّفاءَ. وأَشْفِني عَسَلاً: اجْعَلْه لي شِفاءً. ويقال: أَشْفاهُ اللهُ عسَلاً إذا جعله له شِفاءً؛ حكاه أَبو عبيدة. واسْتَشْفى: طلب الشِّفاءَ، واسْتَشْفى: نال الشِّفاء. والشَّفى: حرْفُ الشيءِ وحَدُّه، قال الله تعالى: على شَفى جُرُفٍ هارٍ؛ والاثنان شَفَوان. وشَفى كلِّ شيء: حَرْفُه؛ قال تعالى: وكنتم على شَفى حُفْرة من النارِ؛ قال الأَخفش: لمَّا لم تَجُزْ فيه الإمالةُ عُرِفَ أَنه من الواو لأَنَّ الإمالة من الياء. وفي حديث علي، عليه السلام: نازلٌ بِشَفا (*
في النهاية: يشفى بدل بشفا). جُرُفٍ هارٍ أَي جانِبه، والجمع أَشْفاءٌ؛ وقال رؤبة يصف قوساً شَبَّه عِطْفَها بعِطْفِ الهلال:
كأَنَّها في كَفِّه تحت الروق
(* قوله «تحت الروق إلخ» هكذا في الأصل).
وفْقُ هِلالٍ بينَ ليْلٍ وأُفُقْ،
أَمسى شَفىً أَو خَطُّهُ يومَ المَحَقْ
الشَّفى: حَرْفُ كلِّ شيء، أَراد أَنَّ قوْسَه كأَنَّها خَطُّ هلالٍ يوم المَحَق.
وأَشْفْى على الشيء: أَشرفَ عليه، وهو من ذلك. ويقال: أَشفى على الهلاك إذا أَشرفَ عليه. وفي الحديث:فأَشْفَوْا على المرْج أَي أَشرَفُوا، وأَشْفَوْ على الموتِ. وأَشافَ على الشيء وأَشفى أَي أَشرَفَ عليه. وشَفَت الشمس تَشْفُوا: قارَبَت الغُروب، والكلمة واوِيَّة ويائيَّة. وشفى الهلالُ: طَلعَ، وشَفى الشخصُ: ظَهَرَ؛ هاتان عن الجوهري. ابن السكيت: الشَّفى مقصورٌ بقيَّةُ الهلالِ وبقيةُ البصر وبقية النهار وما أَشبهه؛ وقال العجاج:ومَرْبَإٍ عالٍ لِمَنْ تَشَرَّفا،
أَشْرَفْتُه بلا شَفى أَو بِشَفى
قوله بلا شَفى أَي وقد غابَتِ الشمسُ، أَو بشَفَى اي أَو قدْ بَقِيَتْ منها بقِيَّةٌ؛ قال ابن بري: ومثله قول أَبي النجم:
كالشِّعْرَيَيْن لاحَتا بعْدَ الشَّفى
شبَّه عيني أَسَدٍ في حُمْرَتِهِما بالشِّعْرَيَيْن بعد غروب الشمس لأَنَّهما تَحْمَرَّان في أَوَّل الليلِ؛ قال ابن السكيت: يقال للرجل عند موتهِ وللقمر عند امِّحاقِه وللشمس عند غروبها ما بَقِيَ منه إلا شَفىً أَي قليلٌ. وفي الحديث عن عطاء قال: سمعت ابن عباس يقول ما كانت المُتْعة إلاَّ رَحْمةً رَحِمَ اللهُ بها أُمَّة محمدٍ، صلى الله عليه وسلم، فلولا نَهْيُه عنها ما احتاج إلى الزِّنا أَحَدٌ إلاَّ شَفىً أَي إلاَّ قليلٌ من الناس؛ قال: والله لكَأَنِّي أَسمَعُ قوله إلاَّ شفىً؛ عطاء القائلُ؛ قال أَبو منصور: وهذا الحديث يدلُّ على أَنَّ ابن عباس عَلِمَ أَنَّ النبيَّ، صلى الله عليه وسلم، نهى عن المُتْعة فرجع إلى تَحْرِيمِها بعدما كان باح بإحْلالِها، وقوله: إلاَّ شَفىً أَي إلاَّ خَطِيئةً من الناس قليلةً لا يَجدونَ شيئاً يَسْتَحِلُّون به الفُروج، من قولهم غابتِ الشمسُ إلا شَفىً أََي قليلاً من ضَوْئِها عند غروبها. قال الأَزهري: قوله إلا شَفىً أَي إلا أَنْ يُشْفيَ، يعني يُشْرِفَ على الزِّنا ولا يُواقِعَه، فأَقام الاسمَ وهو الشَّفى مُقامَ المصدرِ الحقيقي، وهو الإشفاءُ على الشيء. وفي حديث ابن زِمْلٍ: فأَشْفَوْا على المَرْجِ أَي أَشرَفُوا عليه ولا يَكادُ يقالُ أَشْفَى إلا في الشَّرِّ. ومنه حديث سَعدٍ: مَرِضْتُ مَرَضاً أَشْفَيْتُ منه على الموت. وفي حديث عمر: لا تَنْظُروا إلى صلاة أَحدٍ ولا إلى صِيامِه ولكن انظروا إلى وَرَعه إذا أَشْفَى أَي إذا أَشرَف على الدُّنيا وأَقبَلَتْ عليه، وفي حديث الآخر: إذا اؤْْتُمِنَ أَدَّى وإذا أَشْفَى وَرِع أَي إذا أَشرف على شيءً توَرَّعَ عنه، وقيل: أَراد المَعْصِية والخِيانة. وفي الحديث: أَن رجُلاً أَصابَ من مَغْنَمٍ ذَهَباً فأَتى به النبيَّ، صلى الله عليه وسلم، يدْعُو له فيه فقال: ما شَفَّى فلانٌ أَفضلُ مما شَفَّيْتَ تَعَلَّمَ خَمسَ آياتٍ؛ أَراد: ما ازْدادَ ورَبِحَ بتَعلُّمِه الآيات الخمسَ أَفضلُ مما اسْتَزَدْتَ ورَبِحْتَ من هذا الذَّهَبِ؛ قال ابن الأَثير: ولعله من باب الإبْدالِ فإنَّ الشَّفَّ الزيادةُ والرِّبْحُ، فكأَنّ أَصلَه شَفّفَ فأُبْدِلت إحدى الفاءَات ياءً، كقوله تعالى: دَسّاها، في دَسَّسَها، وتقَضَّى البازي في تقَضَّضَ، وما بقِيَ من الشَّمْسِ والقَمَرِ إلا شَفىً أَي قليلٌ. وشَفَتِ الشمسُ تَشْفي وشَفِيَتْ شَفىً: غَرَبَتْ، وفي التهذيب: غابَتْ إلا قليلاً، وأَتيتهُ بشَفىً من ضَوْءِ الشمسِ؛ وأَنشد:
وما نِيلُ مِصْرٍ قُبَيْلَ الشَّفَى،
إذا نفَحَتْ رِيحُه النافِحَهْ
أَي قُبَيْلَ غروبِ الشمس. ولما أَمرَ النبي، صلى الله عليه وسلم، حَسّانَ بهِجاءِ كُفارِ قُرَيْشٍ ففَعَلَ قال: شَفَى واشْتَفَى؛ أَراد أَنه شفى المْؤمنين واشتَفَى بنفْسهِ أَي اخْتَصَّ بالشِّفاءِ، وهو من الشِّفاءِ البُرْءِ من المرض، يقال: شَفاهُ الله يَشْفيه، واشتَفَى افتَعَل منه، فنقَله من شِفاءِ الأَجسامِ إلى شِفاء القُلُوبِ والنُّفُوس. واشتَفَيْتُ بكذا وتشَفَّيْتُ من غَيْظي. وفي حديث الملْدُوغِ: فشَفَوْا له بكلِّ شيءٍ أَي عالَجُوهُ بكلِّ ما يُشْتَفَى به، فوَضَعَ الشِّفاءَ مَوْضِعَ العِلاجِ والمُداواة.
والإشْفَى: المِثْقَب؛ حكى ثعلب عن العرب: إنْ لاطَمْتَه لاطَمْتَ الإشْفَى، ولم يفسره. قال ابن سيده: وعندي أَنه إنما ذهَب إلى حِدَّتهِ لأَن الإنسانَ لو لاطَمَ الإشْفَى لكان ذلك عليه لا له. والإشْفَى: الذي للأساكِفة، قال ابن السكيت: الإشْفَى ما كان للأَساقي والمَزاود والقِرَبِ وأَشباهِها، وهو مقصور، والمِخْصَفُ للنِّعالِ؛ قال ابن بري: ومنه قول الراجز:فحاصَ ما بينَ الشِّراكِ والقَدَمْ،
وَخْزَة إشْفَى في عُطُوفٍ من أَدَمْ
وقوله أَنشده الفارسي:
مِئَبَرةُ العُرْقُوبِ إشْفَى المِرْفَقِ
عَنَى أَنَّ مِرْفَقَها حديدٌ كالإشْفَى، وإن كان الجَوْهَر يقتضي وصفاً ما فإن العَرَب رُبما أَقامتْ ذلك الجَوْهَر مُقامَ تلك الصِّفةِ. يقولُ عليّ، رضي الله عنه: ويا طَغامَ الأَحلامِ، لأَنَّ الطَّغامةَ ضعيفةٌ فكأَنه قال: يا ضِعافَ الأَحلام؛ قال ابن سيده: أَلِفُ الإشْفَى ياءٌ لوجُود ش ف ي وعدم ش ف و مع أَنها لامٌ. التهذيب: الإشفى السِّرادُ الذي يُخْرَزُ به، وجمعه الأَشافي. ابن الأَعرابي: أَشْفَى إذا سار في شَفَى القمر، وهو آخرُ الليل، وأَشْفَى إذا أَشرف على وصِيَّةٍ أَو وَديعةٍ. وشُفَيَّة: اسم رَكِيّة معروفة. وفي الحديث ذكر شُفَيّة، وهي بضم الشين مصغرة: بئر قديمة بمكة حفرتها بنو أَسد. التهذيب في هذه الترجمة: الليث الشَّفَةُ نُقْصانُها واوٌ، تقول شَفَةٌ وثلاثُ شَفَواتٍ، قال: ومنهم من يقول نُقْصانُها هاءٌ وتُجْمَعُ على شِفاهٍ، والمُشافهة مُفاعَلة منه. الخليل: الباءُ والميمُ شَفَوِيّتانِ، نسَبهُما إلى الشَّفَة، قال: وسمعت بعض العرب يقول أَخْبَرَني فلانٌ خَبَراً اشْتَفَيْتُ به أَي انتَفَعْتُ بصحَّته وصدْقِه. ويقول القائلُ منهم: تشَفَّيْتُ من فلانٍ إذا أَنْكَى في عَدُوِّه نِكايةً تَسُرُّه.

##### Türkçe

**الشِّفاء**: bilinen bir ilaçtır; o, hastalıktan iyileştiren şeydir; çoğulu **أَشْفِيةٌ**’dir; **أَشافٍ** ise çoğulun çoğuludur. Fiil: Allah onu hastalığından **شِفاءً** ile iyileştirdi; (bu) medlidir. Ve falan kimse **اسْتَشْفى**: şifayı talep etti. Ve ben falanı **أَشْفَيتُ**: ona ilaçtan bir **شِفاءً** bağışladığın zaman. Ve denilir: **شِفاءُ العِيِّ السؤَالُ**. Ebû Amr: Zeyd Amr’ı **أَشْفى**: ona, şifasının içinde olduğu bir ilacı vasfettiği zaman; ve **أَشْفى**: herhangi bir şey verdiği zaman; ve inşad etti:
ولا تُشْفِي أَباها، لوْ أَتاها
فقيراً في مبَاءَتِها صِماما

Ve sana şeyi **أَشْفَيْتُ**: yani onu sana verdim; onunla **تَستَشْفي** edesin diye. Ve onu diliyle **شفاه**: onu iyileştirdi. Ve onu **شفاهُ** ve **أَشْفاهُ**: onun için şifayı talep etti. Ve beni bal ile **أَشْفِني**: onu benim için şifa kıl. Ve denilir: Allah ona balı **أَشْفاهُ**: onu onun için şifa kıldığı zaman; bunu Ebû Ubeyde rivayet etti. Ve **اسْتَشْفى**: şifayı talep etti; ve **اسْتَشْفى**: şifaya erişti. Ve **الشَّفى**: şeyin kenarı ve sınırıdır; Allah Teâlâ’nın sözü: **على شَفى جُرُفٍ هارٍ**; ikisi **شَفَوان**’dır. Ve her şeyin **شَفى**’sı: onun kenarıdır; Teâlâ’nın sözü: **وكنتم على شَفى حُفْرة من النارِ**; Ahfeş dedi: onda imâle câiz olmayınca, onun vâvdan olduğu bilindi; çünkü imâle yâ’dandır. Ali’nin hadîsinde, عليه السلام: **نازلٌ بِشَفا**
(* Nihâye’de: **يشفى** yerine **بشفا**). **جُرُفٍ هارٍ** yani onun yanı; çoğulu **أَشْفاءٌ**’dır. Ve Rü’be, bir yayı vasfederken, onun kıvrımını hilâlin kıvrımına benzeterek dedi:
كأَنَّها في كَفِّه تحت الروق
(* “تحت الروق إلخ” sözü: aslında böyle).
وفْقُ هِلالٍ بينَ ليْلٍ وأُفُقْ،
أَمسى شَفىً أَو خَطُّهُ يومَ المَحَقْ

**الشَّفى**: her şeyin kenarıdır; muradı: yayı sanki mahak günündeki hilâlin çizgisi gibidir.

Ve şeyin üzerine **أَشْفْى**: ona yukarıdan baktı; bu da ondandır. Ve denilir: helâk üzerine **أَشفى**: ona yukarıdan baktığı zaman. Hadîste: “Sonra çayıra **فأَشْفَوْا**” yani yukarıdan baktılar; ve ölüme **أَشْفَوْ**. Ve şeyin üzerine **أَشافَ** ve **أَشفى**: yani ona yukarıdan baktı. Ve güneş **شَفَت** **تَشْفُوا**: batmaya yaklaştı; kelime vâvî ve yâîdir. Ve hilâl **شفى**: doğdu; ve şahıs **شَفى**: göründü; bu ikisi Cevherî’dendir. İbnü’s-Sikkît: **الشَّفى** maksûrdur; hilâlin kalanı, görmenin kalanı, gündüzün kalanı ve benzeridir; ve Accâc dedi:
ومَرْبَإٍ عالٍ لِمَنْ تَشَرَّفا،
أَشْرَفْتُه بلا شَفى أَو بِشَفى

“**بلا شَفى**” sözü: yani güneş batmışken; yahut “**بِشَفى**” yani ondan bir kalıntı kalmışken; İbn Berrî dedi: bunun benzeri Ebû’n-Necm’in sözü:
كالشِّعْرَيَيْن لاحَتا بعْدَ الشَّفى

Aslanın iki gözünü, kızıllıklarında, güneş battıktan sonra **الشِّعْرَيَيْن**’e benzetti; çünkü ikisi gecenin başında kızarır; İbnü’s-Sikkît dedi: adam için ölümü sırasında, ay için mahakı sırasında, güneş için batışı sırasında: ondan **إلا شَفىً** kaldı denilir; yani az. Atâ’dan hadîste: dedi ki: İbn Abbâs’ı şöyle derken işittim: **ما كانت المُتْعة إلاَّ رَحْمةً**; Allah onunla Muhammed ümmetine, صلى الله عليه وسلم, merhamet etti; eğer ondan nehyetmesi olmasaydı, zinaya hiç kimse muhtaç olmazdı, **إلاَّ شَفىً**; yani insanlardan az bir kısmı; dedi: Vallahi sanki onun “**إلاَّ شفىً**” sözünü işitiyor gibiyim; söyleyen Atâ’dır; Ebû Mansûr dedi: Bu hadîs, İbn Abbâs’ın, Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, **المُتْعة**’dan nehyettiğini bildiğine, böylece onu helâl kılmakla ibâha etmişken sonra onun haram kılınmasına döndüğüne delâlet eder; ve sözü: **إلاَّ شَفىً** yani insanlardan az bir günah; onlar, fercleri helâl sayacakları bir şey bulamazlar; onların “güneş battı, **إلا شَفىً**” sözünden: yani batışı sırasında onun ışığından az bir şey. Ezherî dedi: “**إلا شَفىً**” sözü: yani **أَنْ يُشْفيَ**; yani zinaya yaklaşsın da onu işlememesin; böylece ismi, o da **الشَّفى**, hakikî masdarın, o da şey üzerine **الإشفاء**’ın, yerine ikame etti. İbn Ziml’in hadîsinde: “Çayıra **فأَشْفَوْا**” yani ona yukarıdan baktılar; ve neredeyse **أَشْفَى** ancak şerde söylenir. Ondandır Sa’d hadîsi: “Öyle bir hastalığa yakalandım ki ondan ölüme **أَشْفَيْتُ**.” Ömer hadîsinde: “Birinin namazına da orucuna da bakmayın; fakat dünyaya **أَشْفَى** ettiği zaman, yani dünyaya yaklaşıp dünya ona yöneldiği zaman, onun vera’ına bakın.” Diğer hadîste: “Emanet edilince edâ eder; ve **أَشْفَى** edince vera’ gösterir”; yani bir şeye yaklaştığı zaman ondan sakınır; denildi ki: muradı mâsiyet ve hıyânettir. Hadîste: Bir adam ganimetten altın elde etti; onu Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, getirdi; onda kendisine dua etmesini istiyordu; (Peygamber) dedi: “Falan, senin **شَفَّيْتَ** ettiğinden daha faziletli bir şeyi **ما شَفَّى** etmedi: beş âyet öğrendi.” Muradı: beş âyeti öğrenmesiyle arttığı ve kazandığı, bu altından senin arttığın ve kazandığından daha faziletlidir; İbnü’l-Esîr dedi: Belki de bu, ibdâl babındandır; çünkü **الشَّفَّ** artış ve kârdır; sanki aslı **شَفّفَ** idi de iki **الفاء**’dan biri yâ’ya ibdâl edildi; Teâlâ’nın sözü gibi: **دَسّاها** (aslında) **دَسَّسَها**’da; ve **تقَضَّى** doğan (aslında) **تقَضَّضَ**’da; ve güneşten ve aydan kalan **إلا شَفىً**: yani az. Ve güneş **شَفَتِ** **تَشْفي** ve **شَفِيَتْ** **شَفىً**: battı; **التهذيب**’de: az bir şey hariç kayboldu; ve ona güneş ışığından bir **شَفىً** ile geldim; ve inşad etti:
وما نِيلُ مِصْرٍ قُبَيْلَ الشَّفَى،
إذا نفَحَتْ رِيحُه النافِحَهْ

Yani güneşin batışından hemen önce. Peygamber, صلى الله عليه وسلم, Hassân’a Kureyş kâfirlerini hicvetmesini emredince, o da yaptı; dedi: **شَفَى واشْتَفَى**; muradı: müminleri iyileştirdi ve kendi nefsiyle **اشتَفَى** etti; yani şifaya tahsis oldu; bu, hastalıktan kurtuluş olan **الشِّفاء**’dandır; “Allah onu iyileştirdi” denilir: **شَفاهُ الله يَشْفيه**; ve **اشتَفَى** ondan **افتَعَل**’dir; böylece onu bedenlerin şifasından kalplerin ve nefislerin şifasına nakletti. Ve “şununla **اشتَفَيْتُ**” ve “öfkemden **تشَفَّيْتُ**.” Sokulanın hadîsinde: “Ona her şeyle **فشَفَوْا**” yani onunla şifa bulunulan her şeyle onu tedavi ettiler; böylece **الشِّفاء**’ı tedavi ve ilaçlama yerine koydu.

Ve **والإشْفَى**: matkap; Sa’leb, Araplardan nakletti: “Eğer ona tokat atarsan, **الإشْفَى**’ya tokat atmış olursun”; onu açıklamadı. İbn Sîde dedi: Bana göre o, ancak onun keskinliğine gitti; çünkü insan **الإشْفَى**’ya tokat atsa, bu onun aleyhine olur, lehine değil. Ve **الإشْفَى**: saraçların olan şeydir; İbnü’s-Sikkît dedi: **الإشْفَى**, su tulumları, kırbalar ve benzerleri için olan şeydir; o maksûrdur; ayakkabılar için olan **المِخْصَفُ**’tur; İbn Berrî dedi: ondandır râcizin sözü:
فحاصَ ما بينَ الشِّراكِ والقَدَمْ،
وَخْزَة إشْفَى في عُطُوفٍ من أَدَمْ

Ve Fârisî’nin inşad ettiği sözü:
مِئَبَرةُ العُرْقُوبِ إشْفَى المِرْفَقِ

Muradı: onun dirseği **الإشْفَى** gibi demirdir; her ne kadar cevher bir vasfı gerektirse de, Arap bazen o cevheri o sıfatın yerine ikame eder. Ali, رضي الله عنه, der: “Ey **طَغامَ الأَحلامِ**”; çünkü **الطَّغامةَ** zayıftır; sanki “ey zayıf akıllılar” dedi; İbn Sîde dedi: **الإشْفَى**’nın elifi yâ’dır; **ش ف ي**’nin bulunması ve **ش ف و**’nun bulunmaması sebebiyle, her ne kadar o lâm olsa da. **التهذيب**: **الإشفى** dikiş atılan **السِّرادُ**’dur; çoğulu **الأَشافي**’dir. İbnü’l-A‘râbî: **أَشْفَى**: ayın **شَفَى**’sında yürüdü; o, gecenin sonudur; ve **أَشْفَى**: bir vasiyet yahut emanet üzerine yaklaştı.

Ve **شُفَيَّة**: bilinen bir kuyu adıdır. Hadîste **شُفَيّة** zikri vardır; o, şînin dammesiyle küçültmedir: Mekke’de Benû Esed’in kazdığı eski bir kuyu. Bu tercemede **التهذيب**: Leys: **الشَّفَةُ**’nin eksik harfi vâvdır; **شَفَةٌ** ve “üç **شَفَواتٍ**” dersin; dedi: Onlardan kimi de eksik harfinin hâ olduğunu söyler ve **شِفاهٍ** üzere cem‘ eder; **المُشافهة** ondan **مُفاعَلة**’dir. Halîl: **الباءُ** ve **الميمُ** **شَفَوِيّتانِ**’dır; ikisini **الشَّفَة**’ye nisbet etti; dedi: Bazı Arapların şöyle dediğini işittim: “Falan bana bir haber verdi ki onunla **اشْتَفَيْتُ**”; yani onun sıhhatinden ve doğruluğundan faydalandım. Ve onlardan söyleyen der ki: Falancadan **تشَفَّيْتُ**: onun düşmanına onu sevindiren bir incitme ile incittiği zaman.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ف ي * يقال للرجل عند موته وللقمر عند امحاقه وللشمس عند غروبها ما بقي منه إلا * شَفاً * أي قليل وشفا كل شيء حرفه قال الله تعالى ﴿وكنتم على شفا حفرة﴾ و * شَفَاهُ * الله من مرضه يشفيه * شِفَاءً * و * أشْفَى * على الشيء أشرف عليه وأشفى المريض على الموت و * اسْتَشْفَى * طلب الشفاء و * تَشَفَّى * من غيظه و * الإشْفَى * ما يُخرز به قال بن السكيت الأشفى ما كان للأساقي والمزاود وأشباهها والمخصف للنعال

##### Türkçe

* ش ف ي * Erkeğe ölümü sırasında, aya yok oluşu sırasında ve güneşe batışı sırasında “ondan geriye ancak **شَفاً** kaldı” denir; yani az. Her şeyin **شفا**’sı onun kenarıdır. Yüce Allah dedi ki: {Ve siz bir çukurun **شفا**’sı üzerindeydiniz}. Ve Allah onu hastalığından **شَفَاهُ**; onu **شِفَاءً** ile iyileştirir. Ve **أشْفَى** bir şeyin üzerine: ona yaklaştı. Ve hasta ölümü üzerine **أشفى**. Ve **اسْتَشْفَى**: şifayı talep etti. Ve **تَشَفَّى** öfkesinden: (öfkesini) giderdi. Ve **الإشْفَى**: onunla delik açılan şeydir. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الأشفى**; bacak sargıları, su kırbaları ve benzerleri için olan şeydir; ve ayakkabılar için yama (yapma aleti).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى ) هكذا في النُّسخِ والحرْفُ يائيٌّ واوِيٌّ . ( *!الشِّفَاءُ ) ، ككِساءٍ : ( الدَّواءُ ) ؛ وأَصْلُه البرءُ مِن المرَضِ ، ثم وُضِعَ مَوْضِع العِلاجِ والدَّواءِ ؛ ومنه قوْلُه تعالى ﴿فيه *!شِفَاءٌ للناسِ﴾ .
وقال الَّراغبُ : الشِّفاءُ من المَرَضِ مُوافَاةُ شِفاءِ السَّلامَةِ ، وصارَ اسْماً للبرءِ .
( ج *!أَشْفِيَةٌ ) ، كسِقاءٍ وأَسْقِيَةٍ ؛ و ( جج ) جَمْعُ الجَمْع : ( أَشافِي ) ، كأساقِي ، ومنه سَجْعةُ الأساسِ : مَواعِظه لقلوبِ الأوْلياءِ أَشافِي وفي أكْبادِ الأعْداءِ *!أَشافِي .
( و ) قد ( *!شَفاهُ ) اللهُ من مَرَضِه ( *!يَشْفِيهِ ) *!شِفاءً : ( بَرَأهُ ) ، كذا في النسخ وفي المُحْكَم : أَبْرَأَهُ .
( و ) *!شَفاهُ ) ( طَلَب له *!الشِّفاءَ ؛ *!كأشْفاهُ ) ؛ ) كذا في المُحْكم .
( و ) *!شَفَتِ ( الشَّمسُ ) *!شَفىً : ( غَرَبَتْ ) .
وقالَ ابنُ القطَّاع : غابَتْ وذَهَبَتْ إلاَّ قليلاً ؛ ومِثْلُه في التَّهْذيبِ .
( *!كشَفِيَتْ *!شَفًى ) ، كرَضِيَ . ويقالُ : أتيته *!بشَفىً مِن ضَوْءِ الشمسِ ؛ قالَ الشَّاعرُ :
وما نِيلُ مِصْر قُبَيْلَ الشَّفَى
إذا نَفَحَتْ رِيحُه النافِحَهْ ( أي قُبَيْل غُروبِ الشمسِ .
( و ) مِن المجازِ : ( ما بَقِيَ ) منه ( *!إلاَّشَفًى ) ، أَي : ( إلاَّ قَليلٌ ) .
وفي الأساسِ : أَي طَرَفٌ ونَبْذ .
وفي حديث ابنِ عبَّاس : ( ما كانت المُتْعةُ

إلاَّ رحْمةً رحِمَ اللّهُ بها أُمَّة محمدِ ، فلولا نَهْيُه عنها ما احْتاجَ أَحدٌ إلى الزِّنا إلاَّ *!شَفىً ؛ قال عَطَاءُ : واللّه لكَأَنِّي أَسْمَعُ قوْلَه إلاَّ شَفىً ؛ أَي إلاَّ أنْ *!يُشْفَى ، أَي يُشْرِفَ على الزِّنا ولا يُواقِعُه ، فأَقامَ الاسْمَ وهو *!الشَّفَى مُقامَ المَصْدرِ الحقِيقي ، وهو *!الإشْفاءُ على الشيء ؛ نقلَهُ ابنُ الأثيرِ عن الأزْهري .
والذي في التهْذيبِ : قوْلُه إلاَّ شَفىً أَي إلاَّ خَطيئَةً من الناسِ قَليلةً لا يَجدُونَ شيئاً يَسْتَحِلُّونَ به الفَرْج .
( *!والإِشْفَى ) ، بالكسْر والقَصْر ( المثْقَبُ ) يكونُ للأساكِفَةِ .
وقالَ ابنُ السِّكّيت : *!الإشْفَى ما كانَ للأَساقِي والمزاودِ وأَشْباهِها ، والمِخْصَفُ للنِعالِ ؛ كما في الصِّحاحِ .
وحكَى ثَعْلب عن العَرَبِ : إنْ لاطَمْتَه لاطَمْتَ الإشْفَى أَي إذا لاطَمَه كانَ عليه لا له ؛ وقولُ الشَّاعِرِ :
مِيبَرَةُ العُرْقُوبِ *!إشْفَى المِرْفَق أي مِرْفَقُها حديدٌ *!كالإشْفَى ، والجمْعُ الأشافِي .
( و ) الإشْفَى أيْضاً : ( السِّرادُ يُخْرَزُ به ) ؛ كما في التهْذِيبِ ، يُذَكَّرُ ( ويُؤَنَّثُ .
( *!والشَّفَى ) ، مَقْصورٌ : ( بقِيَّةُ الهِلالِ ) والبَصَرِ والنّهارِ وشبهها ؛ كما في التّهْذيبِ .
وفي الصِّحاح : يقالُ للرَّجُل عنْدَ مَوْتِه وللقَمَرِ عنْدَ امِّحاقِه وللشمسِ عنْدَ غُروبِها : ما بَقِيَ منه إلاَّ شَفىً ، أَي قليلٌ ؛ قال العجَّاجُ :
ومَرْبَإٍ عالٍ لمَنْ تَشَرَّفا
أَشْرَفْتُه بلا *!شَفى أَو *!بِشَفَى قوْلُه : بِلا *!شَفا : أَي قد غابَتِ الشمسُ ، أَو *!بشَفَا أَي وقَدْ بَقِيَتْ منها بقِيَّةٌ .
( و ) *!الشَّفا : ( حَرْفُ كلِّ شيءٍ ) ، والجَمْعُ *!أَشْفاءٌ .
ويُضْرَبُ به المَثَلُ في القُرْبِ من الهَلَكةِ ، قالَ الله تعالى :

﴿على *!شَفا جُرُفٍ هارٍ﴾ ؛ وقوْله تعالى ﴿وكُنْتُم على شَفا حُفْرةٍ مِن النارِ فأنْقَذَكم منها﴾ .
ويقالُ : هو على شَفا الهَلاكِ ، وهو مجازٌ ، وتَثْنيتُه *!شَفَوانِ .
قالَ الأخْفَش : لمَّا تَجُزْ فيه الإِمالُ عُرِف أنَّه من الواوِ لأنَّ الإِمالةَ من الياءِ ؛ كذا في الصِّحاح .
( *!وأَشْفَى عليه : أَشْرَفَ ) وحَصَل على *!شفاه ، وهو يُسْتَعْمل في الشرِّ غالِباً ؛ ويقالُ في الخَيْر لُغَة ؛ قالَهُ ابن القطَّاع .
( و ) *!أَشْفى ( الشَّيءَ إيَّاهُ ) : إذا ( أعْطاهُ *!يَسْتَشْفِي به ) .
وقالِ ابنُ القطَّاع : *!أَشْفَاهُ العَسَلَ : جَعَلَه له *!شِفاءً ؛ ونقلَهُ الجوهريُّ عن أَبي عبيدَةَ .
وقالَ الأزْهري : أَشْفاهُ وَهَبَ له *!شِفاءً مِن الدَّواءِ .
( *!واشْتَفَى بكذا ) : نالَ *!الشِّفاءَ .
( *!وتَشَفَّى من غَيْظِه ) ؛ كما في الصِّحاح .
وفي التهذيبِ : تشَفَّى من عَدُوِّه ، إذا نكى فيه نِكايَةً تَسُرُّه .
( وسَمَّوْا *!شِفاءً ) ، وغالبُ ذلكَ في أَسْماءِ النِّساءِ ، فمنهنَّ : *!الشِّفاءُ بنْتُ عبدِ اللّهِ بنِ عَبْد شمس القُرَشَيَّةُ ؛ *!والشِّفاءُ بنْتُ عبدِ الرحمنِ الأنْصاريَّةُ ؛ والشِّفاءُ بنتُ عَوْفٍ أُخْت عَبْد الرحمنِ ، صَحابيَّات .
( *!والأَشِفياءُ : أَكَمَةٌ ) ؛ كذا في التكْملَةِ .
وقالَ أَبو عَمْروٍ : *!الأَشْفيانِ كأنَّه مُثَنَّى *!الأَشْفَى ، وهُما ظَرْبان مُكْتَنِفا ماء يقالُ له الطنى لبَني سُلَيْم ؛ قالَهُ نَصْر .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!اسْتَشْفى : طَلَبَ *!الشِّفاءَ .
*!واسْتَشّفى المريضُ من علَّتِه : بَرَأَ .

ويقالُ : *!شِفاء العَمَى السُّؤالُ ؛ وهو مجازٌ .
*!وأشْفَى : سارَ في شَفا القَمَرِ ، وهو آخِرُ اللَّيْل .
*!وأَشْفَى : أشْرَفَ على وَصِيَّةٍ أَو وَدِيعَةٍ .
وأشْفَى زيْدٌ عَمْراً : إذا وَصَفَ له دَواءً يكونُ شِفاءُ وفيه .
*!وأَشْفَى : إذا أَعْطَى شيئاً ما ؛ قالَ الشاعِرُ :
ولا *!تُشْفِي أَباها لو أَتاها
فقيراً في مَباءَتِها صِماماوأَخْبرَ فلانٌ *!فاشْتَفَى به ، أَي نفعَ بصِدْقِه وصحَّتِه .
*!وشَفاهُ بكلِّ شيءٍ *!تَشْفيَةً : عالَجَهُ بكلِّ ما *!يُشْتَفَى به .
وما *!شَفَّى فلانٌ أَفْضَلُ ممَّا *!شَفَّيْت ، أَي ما ازْدَادَ ورَبِحَ ، قيلَ : هو مِن بابِ الإِبْدالِ كتقَضَّى .
*!وشُفَيَّةُ ، كسُمَيَّة : بِئْرٌ قديمةٌ بمكَّةَ حَفَرَتْها بَنُو أَسَدٍ .
*!والأشافِي كأنَّه جَمْعُ إشْفى الذي يُخْرزُ به : وادٍ في بِلادِ بَني شَيْبان ؛ قال الأعْشى :
أَمِن جَبَلِ الأمرارِ صُرّتْ خِيامُكُمْ
على نَبَأٍ إن *!الأشافيّ سائلُ قالَ ياقوت : هذا مَثَلٌ ضَرَبَه الأَعْشى ، لأنَّ أَهْلَ جَبَلِ الأَمْرارِ لا يَرْحلُون إلى الأشافِي يَنْتجِعُونَه لبُعْدِه إلاَّ أن يَجْدبُوا كلَّ الجَدْبِ ويبلغهم أنَّه مطرَ وسالَ .

##### Türkçe

: ( ى ) nüshalarda böyle; harf **ياء**’lı **واو**’ludur. ( **الشِّفَاءُ** ) , **ككِساءٍ**: ( **الدَّواءُ** ); aslı hastalıktan iyileşmedir; sonra tedavi ve ilacın yerine konuldu; ondan, O’nun (yüce) sözü: ﴿فيه **شِفَاءٌ** للناسِ﴾.

Ve **الَّراغبُ** dedi: **الشِّفاءُ** hastalıktan, selâmetin şifasına erişmektir; ve iyileşmenin adı oldu.

( ج **أَشْفِيَةٌ** ) , **كسِقاءٍ** ve **أَسْقِيَةٍ**; ve ( جج ) cem‘in cem‘i: ( **أَشافِي** ) , **كأساقِي**; ondan **الأساسِ**’ın secisi: “Onun öğütleri velîlerin kalpleri için **أَشافِي**’dir ve düşmanların ciğerlerinde **أَشافِي**.”

( و ) Allah onu hastalığından ( **شَفاهُ** ) etti, ( **يَشْفِيهِ** ) **شِفاءً**: ( onu iyileştirdi ); nüshalarda böyle; ve **المُحْكَم**’de: onu iyileştirdi.

( و ) **شَفاهُ** ) ( onun için **الشِّفاءَ**’yı istedi; **كأشْفاهُ** ); ) **المُحْكم**’de böyle.

( و ) **شَفَتِ** ( güneş ) **شَفىً**: ( battı ).

Ve **ابنُ القطَّاع** dedi: kayboldu ve gitti, ancak az kaldı; **التَّهْذيب**’de de bunun gibidir.

( **كشَفِيَتْ** **شَفًى** ) , **كرَضِيَ**. Ve denir: güneşin ışığından **بشَفىً** ile ona geldim; şair dedi:
وما نِيلُ مِصْر قُبَيْلَ الشَّفَى
إذا نَفَحَتْ رِيحُه النافِحَهْ
(yani güneşin batışından hemen önce).

( و ) mecazdandır: ondan ( kalmadı ) ( **إلاَّشَفًى** ), yani: ( ancak az ).

Ve **الأساسِ**’ta: yani bir uç ve bir parça.

Ve **ابنِ عبَّاس** hadîsinde: ( **المُتْعةُ** ancak Allah’ın Muhammed ümmetine onunla merhamet ettiği bir rahmet idi; onu yasaklaması olmasaydı, hiç kimse zinaya ihtiyaç duymazdı, ancak **شَفىً** ); **عَطَاءُ** dedi: Allah’a yemin olsun, sanki onun “ancak **شَفىً**” sözünü işitiyorum; yani ancak **يُشْفَى**, yani zinaya yaklaşır da onu işlemez; böylece ismi, o da **الشَّفَى**, hakiki masdarın, o da bir şeye **الإشْفاءُ**’ın, yerine ikame etti; onu **ابنُ الأثيرِ** **الأزْهري**’den nakletti.

Ve **التهْذيب**’de olan: onun “ancak **شَفىً**” sözü, yani insanların az bir hatası; ferci helâl sayacakları bir şey bulamazlar.

( **والإِشْفَى** ), kesre ve kasr ile: ( delici alet ); marangozlar için olur.

Ve **ابنُ السِّكّيت** dedi: **الإشْفَى**, tulumlar ve azık torbaları ve benzerleri için olan şeydir; ve **المِخْصَفُ** ayakkabılar içindir; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

Ve **ثَعْلب** Araplardan hikâye etti: “Eğer onunla tokatlaşırsan, **الإشْفَى** ile tokatlaşırsın”; yani onunla tokatlaşırsa, onun aleyhine olur lehine değil; ve şairin sözü:
مِيبَرَةُ العُرْقُوبِ **إشْفَى** المِرْفَق
yani onun dirseği demirdir, **كالإشْفَى**; cem‘i **الأشافِي**’dir.

( و ) **الإشْفَى** ayrıca: ( onunla dikilen **السِّرادُ** ); **التهْذِيب**’te olduğu gibi; müzekker de olur ( ve müennes de olur ).

( **والشَّفَى** ), maksûr: ( hilâlin, görmenin, gündüzün ve benzerlerinin bakiyesi ); **التّهْذيب**’te olduğu gibi.

Ve **الصِّحاح**’ta: adam için ölümü sırasında, ay için yok oluşu sırasında, güneş için batışı sırasında denir: ondan ancak **شَفىً** kaldı; yani az. **العجَّاجُ** dedi:
ومَرْبَإٍ عالٍ لمَنْ تَشَرَّفا
أَشْرَفْتُه بلا **شَفى** أَو **بِشَفَى**
Onun “بِلا **شَفا**” sözü: yani güneş batmıştır; yahut “**بشَفَا**” yani ondan bir bakiye kalmıştır.

( و ) **الشَّفا**: ( her şeyin kenarı ); cem‘i **أَشْفاءٌ**’dır.

Ve helâke yakınlıkta onunla mesel vurulur; Allah تعالى dedi:
﴿على **شَفا** جُرُفٍ هارٍ﴾ ; ve O’nun تعالى sözü ﴿وكُنْتُم على شَفا حُفْرةٍ مِن النارِ فأنْقَذَكم منها﴾.

Ve denir: o helâkin **شَفا**’sı üzerindedir; bu mecazdır; tesniyesi **شَفَوانِ**’dır.

**الأخْفَش** dedi: onda imâle câiz olmayınca, onun **واو**’dan olduğu bilindi; çünkü imâle **ياء**’dandır; **الصِّحاح**’ta böyle.

( **وأَشْفَى** عليه : أَشْرَفَ ) ve onun **شفاه**’ı üzerine ulaştı; çoğunlukla şerde kullanılır; hayırda da bir lügat olarak denir; **ابن القطَّاع** söyledi.

( و ) **أَشْفى** ( şeyi ona ): eğer ( ona, onunla **يَسْتَشْفِي** edeceği şeyi verdi ) ise.

Ve **ابنُ القطَّاع** dedi: **أَشْفَاهُ** balı: onu ona **شِفاءً** kıldı; **الجوهريُّ** onu **أَبي عبيدَةَ**’den nakletti.

Ve **الأزْهري** dedi: **أَشْفاهُ**: ona ilaçtan bir **شِفاءً** hibe etti.

( **واشْتَفَى** bununla ): **الشِّفاءَ**’yı elde etti.

( **وتَشَفَّى** öfkesinden ); **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

Ve **التهذيب**’te: düşmanından **تشَفَّى** etti; onda, onu sevindirecek bir incitme ile incittiği zaman.

( Ve **شِفاءً** diye adlandırdılar ), bunun çoğu kadın adlarındadır; onlardan: **الشِّفاءُ** bint **عبدِ اللّهِ** b. **عَبْد شمس** el-**قُرَشَيَّةُ**; **والشِّفاءُ** bint **عبدِ الرحمنِ** el-**أنْصاريَّةُ**; ve **الشِّفاءُ** bint **عَوْفٍ**, **عَبْد الرحمنِ**’ın kız kardeşi; sahâbî kadınlar.

( **والأَشِفياءُ**: bir tepe )؛ **التكْملَة**’de böyle.

Ve **أَبو عَمْروٍ** dedi: **الأَشْفيانِ**, sanki **الأَشْفَى**’nın tesniyesidir; ikisi, **بَني سُلَيْم** için **الطنى** denilen bir suyu kuşatan iki tepedir; **نَصْر** söyledi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**اسْتَشْفى**: **الشِّفاءَ**’yı istedi.
Ve **اسْتَشّفى** hasta, illetinden: iyileşti.

Ve denir: **شِفاء** körlüğün, sormaktır; bu mecazdır.
**وأشْفَى**: ayın **شَفا**’sında yürüdü; o, gecenin sonudur.
**وأَشْفَى**: bir vasiyet yahut emanet üzerine yaklaştı.
Ve **أشْفَى** Zeyd, Amr’ı: eğer ona, içinde şifa olan bir ilaç vasfettiyse.
**وأَشْفَى**: eğer bir şey verdi ise; şair dedi:
ولا **تُشْفِي** أَباها لو أَتاها
فقيراً في مَباءَتِها صِماما
Ve falan, onunla haber verdi de **فاشْتَفَى** onunla; yani doğruluğu ve sıhhatiyle fayda verdi.
**وشَفاهُ** her şey ile **تَشْفيَةً**: onu, onunla **يُشْتَفَى** olunan her şeyle tedavi etti.
Ve falan, **شَفَّى**’dan daha fazlasını **شَفَّيْت** etmedi; yani artmadı ve kâr etmedi; denildi: bu, **تقَضَّى** gibi ibdâl بابındandır.
**وشُفَيَّةُ** , **كسُمَيَّة**: Mekke’de eski bir kuyu; onu **بَنُو أَسَدٍ** kazdı.
**والأشافِي** sanki, onunla dikilen **إشْفى**’nın cem‘idir: **بَني شَيْبان** diyarında bir vadi; **الأعْشى** dedi:
أَمِن جَبَلِ الأمرارِ صُرّتْ خِيامُكُمْ
على نَبَأٍ إن **الأشافيّ** سائلُ
**ياقوت** dedi: **الأعْشى**’nın vurduğu bir meseldir; çünkü **جَبَلِ الأَمْرارِ** ehli, uzaklığından dolayı, ancak bütünüyle kıtlığa düşerler ve orada yağmur yağdığı ve aktığı kendilerine ulaşırsa, **الأشافِي**’ye göçüp onu otlak edinmezler.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَفَى
شَفَى I ( n. ac. شِفَآء [ 23A ] )
a.  [ acc. &  Min ], Healed, cured of.

b.  [ pass. ], Recovered, became well.

شَفِيَ
شَفِيَ A ( n. ac. شَفًى [ 4 ] ),
a.  Set ( sun ).

شَفَّيَ
شَفَّيَ II
a.  [ acc. &  Bi ], Treated curatively, doctored with.

أَشْفَيَ
أَشْفَيَ IV
a.  [ 'Ala ], Was near to, on the brink, at the point of.

b.  Gave, administered to, doctored, physicked with.

تَشَفَّيَ
تَشَفَّيَ V ,
a.  Recovered, regained his health.

اِشْتَفَيَ
اِشْتَفَيَ VIII ,
a.  see V .

b.  [ Bi ], Rejoiced, exulted, triumphed over ( enemy ).

c.  Was relieved; was satisfied.

اِسْتَشْفَيَ
اِسْتَشْفَيَ X ,
a.  Wanted, asked for a remedy; sought relief.

شَفًا
شَفًا [ 4A ] , ( pl. أَشْفَآء [ 38A ] ),
a.  Extremity, edge.

شَافٍ
شَافٍ [ 21 ],
a.  Efficacious; salutary-

b.  Prompt; decided ( answer ).

شِفَآء
شِفَآء [ 23A ] , ( pl. أَشْفِيَة [ 15t ] ),
a.  Recovery, cure, convalescence.

b.  Remedy; cure; medicine, physic.

اِشْفَى
اِشْفَى
a.  Awl.

شَفَة
شَفَة
a.  see under شَفَهَ

##### Türkçe

شَفَى
شَفَى I (mastar: **شِفَآء** [23A])
a. [mef‘ûl alır & **مِن** ile], (birini) -den iyileştirdi, tedavi etti.

b. [meçhul], iyileşti, iyi oldu.

شَفِيَ
شَفِيَ A (mastar: **شَفًى** [4]),
a. (güneş) battı.

شَفَّيَ
شَفَّيَ II
a. [mef‘ûl alır & **بِ** ile], -ile tedavi edici olarak muamele etti, -ile hekimlik etti.

أَشْفَيَ
أَشْفَيَ IV
a. [**عَلَى** ile], -e yakın oldu; eşiğinde, sınırında, tam noktasında oldu.

b. -e verdi, -e uyguladı; -ile hekimlik etti, -ile ilaçladı.

تَشَفَّيَ
تَشَفَّيَ V,
a. iyileşti, sağlığını geri kazandı.

اِشْتَفَيَ
اِشْتَفَيَ VIII,
a. V’ye bak.

b. [**بِ** ile], sevindi, coştu, (düşman) üzerine zaferle övündü.

c. ferahladı; tatmin oldu.

اِسْتَشْفَيَ
اِسْتَشْفَيَ X,
a. bir çare istedi, bir tedavi talep etti; ferahlık aradı.

شَفًا
شَفًا [4A], (çoğulu: **أَشْفَآء** [38A]),
a. uç, kenar.

شَافٍ
شَافٍ [21],
a. etkili; selamet verici-

b. çabuk; kesin (cevap).

شِفَآء
شِفَآء [23A], (çoğulu: **أَشْفِيَة** [15t]),
a. iyileşme, şifa, nekahat.

b. çare; tedavi; ilaç, deva.

اِشْفَى
اِشْفَى
a. biz.

شَفَة
شَفَة
a. **شَفَهَ** maddesi altında bak.
