# شفي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%81%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شفي

الشِّفاء: دواءٌ معروفٌ، وهو ما يُبرئُ من السَّقَم، والجمعُ أَشْفِيةٌ، وأَشافٍ جمعُ الجْمع، والفعل شَفاه الله من مَرَضهِ شِفاءً، ممدودٌ. واسْتَشْفى فلانٌ: طلبَ الشِّفاء. وأَشْفَيتُ فلاناً إذا وهَبتَ له شِفاءً من الدواء. ويقال: شِفاءُ العِيِّ السؤَالُ. أَبو عمرو: أَشْفى زيد عمراً إذا وَصَفَ له دواءً يكون شِفاؤه فيه، وأَشْفى إذا أَعْطى شيئاً ما؛ وأَنشد:
ولا تُشْفِي أَباها، لوْ أَتاها
فقيراً في مبَاءَتِها صِماما
وأَشْفَيْتُك الشيءَ أَي أَعطيْتُكَه تَستَشْفي به. وشفاه بلسانه: أَبْرأَهُ. وشفاهُ وأَشْفاهُ: طلب له الشِّفاءَ. وأَشْفِني عَسَلاً: اجْعَلْه لي شِفاءً. ويقال: أَشْفاهُ اللهُ عسَلاً إذا جعله له شِفاءً؛ حكاه أَبو عبيدة. واسْتَشْفى: طلب الشِّفاءَ، واسْتَشْفى: نال الشِّفاء. والشَّفى: حرْفُ الشيءِ وحَدُّه، قال الله تعالى: على شَفى جُرُفٍ هارٍ؛ والاثنان شَفَوان. وشَفى كلِّ شيء: حَرْفُه؛ قال تعالى: وكنتم على شَفى حُفْرة من النارِ؛ قال الأَخفش: لمَّا لم تَجُزْ فيه الإمالةُ عُرِفَ أَنه من الواو لأَنَّ الإمالة من الياء. وفي حديث علي، عليه السلام: نازلٌ بِشَفا (*
في النهاية: يشفى بدل بشفا). جُرُفٍ هارٍ أَي جانِبه، والجمع أَشْفاءٌ؛ وقال رؤبة يصف قوساً شَبَّه عِطْفَها بعِطْفِ الهلال:
كأَنَّها في كَفِّه تحت الروق
(* قوله «تحت الروق إلخ» هكذا في الأصل).
وفْقُ هِلالٍ بينَ ليْلٍ وأُفُقْ،
أَمسى شَفىً أَو خَطُّهُ يومَ المَحَقْ
الشَّفى: حَرْفُ كلِّ شيء، أَراد أَنَّ قوْسَه كأَنَّها خَطُّ هلالٍ يوم المَحَق.
وأَشْفْى على الشيء: أَشرفَ عليه، وهو من ذلك. ويقال: أَشفى على الهلاك إذا أَشرفَ عليه. وفي الحديث:فأَشْفَوْا على المرْج أَي أَشرَفُوا، وأَشْفَوْ على الموتِ. وأَشافَ على الشيء وأَشفى أَي أَشرَفَ عليه. وشَفَت الشمس تَشْفُوا: قارَبَت الغُروب، والكلمة واوِيَّة ويائيَّة. وشفى الهلالُ: طَلعَ، وشَفى الشخصُ: ظَهَرَ؛ هاتان عن الجوهري. ابن السكيت: الشَّفى مقصورٌ بقيَّةُ الهلالِ وبقيةُ البصر وبقية النهار وما أَشبهه؛ وقال العجاج:ومَرْبَإٍ عالٍ لِمَنْ تَشَرَّفا،
أَشْرَفْتُه بلا شَفى أَو بِشَفى
قوله بلا شَفى أَي وقد غابَتِ الشمسُ، أَو بشَفَى اي أَو قدْ بَقِيَتْ منها بقِيَّةٌ؛ قال ابن بري: ومثله قول أَبي النجم:
كالشِّعْرَيَيْن لاحَتا بعْدَ الشَّفى
شبَّه عيني أَسَدٍ في حُمْرَتِهِما بالشِّعْرَيَيْن بعد غروب الشمس لأَنَّهما تَحْمَرَّان في أَوَّل الليلِ؛ قال ابن السكيت: يقال للرجل عند موتهِ وللقمر عند امِّحاقِه وللشمس عند غروبها ما بَقِيَ منه إلا شَفىً أَي قليلٌ. وفي الحديث عن عطاء قال: سمعت ابن عباس يقول ما كانت المُتْعة إلاَّ رَحْمةً رَحِمَ اللهُ بها أُمَّة محمدٍ، صلى الله عليه وسلم، فلولا نَهْيُه عنها ما احتاج إلى الزِّنا أَحَدٌ إلاَّ شَفىً أَي إلاَّ قليلٌ من الناس؛ قال: والله لكَأَنِّي أَسمَعُ قوله إلاَّ شفىً؛ عطاء القائلُ؛ قال أَبو منصور: وهذا الحديث يدلُّ على أَنَّ ابن عباس عَلِمَ أَنَّ النبيَّ، صلى الله عليه وسلم، نهى عن المُتْعة فرجع إلى تَحْرِيمِها بعدما كان باح بإحْلالِها، وقوله: إلاَّ شَفىً أَي إلاَّ خَطِيئةً من الناس قليلةً لا يَجدونَ شيئاً يَسْتَحِلُّون به الفُروج، من قولهم غابتِ الشمسُ إلا شَفىً أََي قليلاً من ضَوْئِها عند غروبها. قال الأَزهري: قوله إلا شَفىً أَي إلا أَنْ يُشْفيَ، يعني يُشْرِفَ على الزِّنا ولا يُواقِعَه، فأَقام الاسمَ وهو الشَّفى مُقامَ المصدرِ الحقيقي، وهو الإشفاءُ على الشيء. وفي حديث ابن زِمْلٍ: فأَشْفَوْا على المَرْجِ أَي أَشرَفُوا عليه ولا يَكادُ يقالُ أَشْفَى إلا في الشَّرِّ. ومنه حديث سَعدٍ: مَرِضْتُ مَرَضاً أَشْفَيْتُ منه على الموت. وفي حديث عمر: لا تَنْظُروا إلى صلاة أَحدٍ ولا إلى صِيامِه ولكن انظروا إلى وَرَعه إذا أَشْفَى أَي إذا أَشرَف على الدُّنيا وأَقبَلَتْ عليه، وفي حديث الآخر: إذا اؤْْتُمِنَ أَدَّى وإذا أَشْفَى وَرِع أَي إذا أَشرف على شيءً توَرَّعَ عنه، وقيل: أَراد المَعْصِية والخِيانة. وفي الحديث: أَن رجُلاً أَصابَ من مَغْنَمٍ ذَهَباً فأَتى به النبيَّ، صلى الله عليه وسلم، يدْعُو له فيه فقال: ما شَفَّى فلانٌ أَفضلُ مما شَفَّيْتَ تَعَلَّمَ خَمسَ آياتٍ؛ أَراد: ما ازْدادَ ورَبِحَ بتَعلُّمِه الآيات الخمسَ أَفضلُ مما اسْتَزَدْتَ ورَبِحْتَ من هذا الذَّهَبِ؛ قال ابن الأَثير: ولعله من باب الإبْدالِ فإنَّ الشَّفَّ الزيادةُ والرِّبْحُ، فكأَنّ أَصلَه شَفّفَ فأُبْدِلت إحدى الفاءَات ياءً، كقوله تعالى: دَسّاها، في دَسَّسَها، وتقَضَّى البازي في تقَضَّضَ، وما بقِيَ من الشَّمْسِ والقَمَرِ إلا شَفىً أَي قليلٌ. وشَفَتِ الشمسُ تَشْفي وشَفِيَتْ شَفىً: غَرَبَتْ، وفي التهذيب: غابَتْ إلا قليلاً، وأَتيتهُ بشَفىً من ضَوْءِ الشمسِ؛ وأَنشد:
وما نِيلُ مِصْرٍ قُبَيْلَ الشَّفَى،
إذا نفَحَتْ رِيحُه النافِحَهْ
أَي قُبَيْلَ غروبِ الشمس. ولما أَمرَ النبي، صلى الله عليه وسلم، حَسّانَ بهِجاءِ كُفارِ قُرَيْشٍ ففَعَلَ قال: شَفَى واشْتَفَى؛ أَراد أَنه شفى المْؤمنين واشتَفَى بنفْسهِ أَي اخْتَصَّ بالشِّفاءِ، وهو من الشِّفاءِ البُرْءِ من المرض، يقال: شَفاهُ الله يَشْفيه، واشتَفَى افتَعَل منه، فنقَله من شِفاءِ الأَجسامِ إلى شِفاء القُلُوبِ والنُّفُوس. واشتَفَيْتُ بكذا وتشَفَّيْتُ من غَيْظي. وفي حديث الملْدُوغِ: فشَفَوْا له بكلِّ شيءٍ أَي عالَجُوهُ بكلِّ ما يُشْتَفَى به، فوَضَعَ الشِّفاءَ مَوْضِعَ العِلاجِ والمُداواة.
والإشْفَى: المِثْقَب؛ حكى ثعلب عن العرب: إنْ لاطَمْتَه لاطَمْتَ الإشْفَى، ولم يفسره. قال ابن سيده: وعندي أَنه إنما ذهَب إلى حِدَّتهِ لأَن الإنسانَ لو لاطَمَ الإشْفَى لكان ذلك عليه لا له. والإشْفَى: الذي للأساكِفة، قال ابن السكيت: الإشْفَى ما كان للأَساقي والمَزاود والقِرَبِ وأَشباهِها، وهو مقصور، والمِخْصَفُ للنِّعالِ؛ قال ابن بري: ومنه قول الراجز:فحاصَ ما بينَ الشِّراكِ والقَدَمْ،
وَخْزَة إشْفَى في عُطُوفٍ من أَدَمْ
وقوله أَنشده الفارسي:
مِئَبَرةُ العُرْقُوبِ إشْفَى المِرْفَقِ
عَنَى أَنَّ مِرْفَقَها حديدٌ كالإشْفَى، وإن كان الجَوْهَر يقتضي وصفاً ما فإن العَرَب رُبما أَقامتْ ذلك الجَوْهَر مُقامَ تلك الصِّفةِ. يقولُ عليّ، رضي الله عنه: ويا طَغامَ الأَحلامِ، لأَنَّ الطَّغامةَ ضعيفةٌ فكأَنه قال: يا ضِعافَ الأَحلام؛ قال ابن سيده: أَلِفُ الإشْفَى ياءٌ لوجُود ش ف ي وعدم ش ف و مع أَنها لامٌ. التهذيب: الإشفى السِّرادُ الذي يُخْرَزُ به، وجمعه الأَشافي. ابن الأَعرابي: أَشْفَى إذا سار في شَفَى القمر، وهو آخرُ الليل، وأَشْفَى إذا أَشرف على وصِيَّةٍ أَو وَديعةٍ. وشُفَيَّة: اسم رَكِيّة معروفة. وفي الحديث ذكر شُفَيّة، وهي بضم الشين مصغرة: بئر قديمة بمكة حفرتها بنو أَسد. التهذيب في هذه الترجمة: الليث الشَّفَةُ نُقْصانُها واوٌ، تقول شَفَةٌ وثلاثُ شَفَواتٍ، قال: ومنهم من يقول نُقْصانُها هاءٌ وتُجْمَعُ على شِفاهٍ، والمُشافهة مُفاعَلة منه. الخليل: الباءُ والميمُ شَفَوِيّتانِ، نسَبهُما إلى الشَّفَة، قال: وسمعت بعض العرب يقول أَخْبَرَني فلانٌ خَبَراً اشْتَفَيْتُ به أَي انتَفَعْتُ بصحَّته وصدْقِه. ويقول القائلُ منهم: تشَفَّيْتُ من فلانٍ إذا أَنْكَى في عَدُوِّه نِكايةً تَسُرُّه.

### Türkçe

**الشِّفاء**: bilinen bir ilaçtır; o, hastalıktan iyileştiren şeydir; çoğulu **أَشْفِيةٌ**’dir; **أَشافٍ** ise çoğulun çoğuludur. Fiil: Allah onu hastalığından **شِفاءً** ile iyileştirdi; (bu) medlidir. Ve falan kimse **اسْتَشْفى**: şifayı talep etti. Ve ben falanı **أَشْفَيتُ**: ona ilaçtan bir **شِفاءً** bağışladığın zaman. Ve denilir: **شِفاءُ العِيِّ السؤَالُ**. Ebû Amr: Zeyd Amr’ı **أَشْفى**: ona, şifasının içinde olduğu bir ilacı vasfettiği zaman; ve **أَشْفى**: herhangi bir şey verdiği zaman; ve inşad etti:
ولا تُشْفِي أَباها، لوْ أَتاها
فقيراً في مبَاءَتِها صِماما

Ve sana şeyi **أَشْفَيْتُ**: yani onu sana verdim; onunla **تَستَشْفي** edesin diye. Ve onu diliyle **شفاه**: onu iyileştirdi. Ve onu **شفاهُ** ve **أَشْفاهُ**: onun için şifayı talep etti. Ve beni bal ile **أَشْفِني**: onu benim için şifa kıl. Ve denilir: Allah ona balı **أَشْفاهُ**: onu onun için şifa kıldığı zaman; bunu Ebû Ubeyde rivayet etti. Ve **اسْتَشْفى**: şifayı talep etti; ve **اسْتَشْفى**: şifaya erişti. Ve **الشَّفى**: şeyin kenarı ve sınırıdır; Allah Teâlâ’nın sözü: **على شَفى جُرُفٍ هارٍ**; ikisi **شَفَوان**’dır. Ve her şeyin **شَفى**’sı: onun kenarıdır; Teâlâ’nın sözü: **وكنتم على شَفى حُفْرة من النارِ**; Ahfeş dedi: onda imâle câiz olmayınca, onun vâvdan olduğu bilindi; çünkü imâle yâ’dandır. Ali’nin hadîsinde, عليه السلام: **نازلٌ بِشَفا**
(* Nihâye’de: **يشفى** yerine **بشفا**). **جُرُفٍ هارٍ** yani onun yanı; çoğulu **أَشْفاءٌ**’dır. Ve Rü’be, bir yayı vasfederken, onun kıvrımını hilâlin kıvrımına benzeterek dedi:
كأَنَّها في كَفِّه تحت الروق
(* “تحت الروق إلخ” sözü: aslında böyle).
وفْقُ هِلالٍ بينَ ليْلٍ وأُفُقْ،
أَمسى شَفىً أَو خَطُّهُ يومَ المَحَقْ

**الشَّفى**: her şeyin kenarıdır; muradı: yayı sanki mahak günündeki hilâlin çizgisi gibidir.

Ve şeyin üzerine **أَشْفْى**: ona yukarıdan baktı; bu da ondandır. Ve denilir: helâk üzerine **أَشفى**: ona yukarıdan baktığı zaman. Hadîste: “Sonra çayıra **فأَشْفَوْا**” yani yukarıdan baktılar; ve ölüme **أَشْفَوْ**. Ve şeyin üzerine **أَشافَ** ve **أَشفى**: yani ona yukarıdan baktı. Ve güneş **شَفَت** **تَشْفُوا**: batmaya yaklaştı; kelime vâvî ve yâîdir. Ve hilâl **شفى**: doğdu; ve şahıs **شَفى**: göründü; bu ikisi Cevherî’dendir. İbnü’s-Sikkît: **الشَّفى** maksûrdur; hilâlin kalanı, görmenin kalanı, gündüzün kalanı ve benzeridir; ve Accâc dedi:
ومَرْبَإٍ عالٍ لِمَنْ تَشَرَّفا،
أَشْرَفْتُه بلا شَفى أَو بِشَفى

“**بلا شَفى**” sözü: yani güneş batmışken; yahut “**بِشَفى**” yani ondan bir kalıntı kalmışken; İbn Berrî dedi: bunun benzeri Ebû’n-Necm’in sözü:
كالشِّعْرَيَيْن لاحَتا بعْدَ الشَّفى

Aslanın iki gözünü, kızıllıklarında, güneş battıktan sonra **الشِّعْرَيَيْن**’e benzetti; çünkü ikisi gecenin başında kızarır; İbnü’s-Sikkît dedi: adam için ölümü sırasında, ay için mahakı sırasında, güneş için batışı sırasında: ondan **إلا شَفىً** kaldı denilir; yani az. Atâ’dan hadîste: dedi ki: İbn Abbâs’ı şöyle derken işittim: **ما كانت المُتْعة إلاَّ رَحْمةً**; Allah onunla Muhammed ümmetine, صلى الله عليه وسلم, merhamet etti; eğer ondan nehyetmesi olmasaydı, zinaya hiç kimse muhtaç olmazdı, **إلاَّ شَفىً**; yani insanlardan az bir kısmı; dedi: Vallahi sanki onun “**إلاَّ شفىً**” sözünü işitiyor gibiyim; söyleyen Atâ’dır; Ebû Mansûr dedi: Bu hadîs, İbn Abbâs’ın, Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, **المُتْعة**’dan nehyettiğini bildiğine, böylece onu helâl kılmakla ibâha etmişken sonra onun haram kılınmasına döndüğüne delâlet eder; ve sözü: **إلاَّ شَفىً** yani insanlardan az bir günah; onlar, fercleri helâl sayacakları bir şey bulamazlar; onların “güneş battı, **إلا شَفىً**” sözünden: yani batışı sırasında onun ışığından az bir şey. Ezherî dedi: “**إلا شَفىً**” sözü: yani **أَنْ يُشْفيَ**; yani zinaya yaklaşsın da onu işlememesin; böylece ismi, o da **الشَّفى**, hakikî masdarın, o da şey üzerine **الإشفاء**’ın, yerine ikame etti. İbn Ziml’in hadîsinde: “Çayıra **فأَشْفَوْا**” yani ona yukarıdan baktılar; ve neredeyse **أَشْفَى** ancak şerde söylenir. Ondandır Sa’d hadîsi: “Öyle bir hastalığa yakalandım ki ondan ölüme **أَشْفَيْتُ**.” Ömer hadîsinde: “Birinin namazına da orucuna da bakmayın; fakat dünyaya **أَشْفَى** ettiği zaman, yani dünyaya yaklaşıp dünya ona yöneldiği zaman, onun vera’ına bakın.” Diğer hadîste: “Emanet edilince edâ eder; ve **أَشْفَى** edince vera’ gösterir”; yani bir şeye yaklaştığı zaman ondan sakınır; denildi ki: muradı mâsiyet ve hıyânettir. Hadîste: Bir adam ganimetten altın elde etti; onu Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, getirdi; onda kendisine dua etmesini istiyordu; (Peygamber) dedi: “Falan, senin **شَفَّيْتَ** ettiğinden daha faziletli bir şeyi **ما شَفَّى** etmedi: beş âyet öğrendi.” Muradı: beş âyeti öğrenmesiyle arttığı ve kazandığı, bu altından senin arttığın ve kazandığından daha faziletlidir; İbnü’l-Esîr dedi: Belki de bu, ibdâl babındandır; çünkü **الشَّفَّ** artış ve kârdır; sanki aslı **شَفّفَ** idi de iki **الفاء**’dan biri yâ’ya ibdâl edildi; Teâlâ’nın sözü gibi: **دَسّاها** (aslında) **دَسَّسَها**’da; ve **تقَضَّى** doğan (aslında) **تقَضَّضَ**’da; ve güneşten ve aydan kalan **إلا شَفىً**: yani az. Ve güneş **شَفَتِ** **تَشْفي** ve **شَفِيَتْ** **شَفىً**: battı; **التهذيب**’de: az bir şey hariç kayboldu; ve ona güneş ışığından bir **شَفىً** ile geldim; ve inşad etti:
وما نِيلُ مِصْرٍ قُبَيْلَ الشَّفَى،
إذا نفَحَتْ رِيحُه النافِحَهْ

Yani güneşin batışından hemen önce. Peygamber, صلى الله عليه وسلم, Hassân’a Kureyş kâfirlerini hicvetmesini emredince, o da yaptı; dedi: **شَفَى واشْتَفَى**; muradı: müminleri iyileştirdi ve kendi nefsiyle **اشتَفَى** etti; yani şifaya tahsis oldu; bu, hastalıktan kurtuluş olan **الشِّفاء**’dandır; “Allah onu iyileştirdi” denilir: **شَفاهُ الله يَشْفيه**; ve **اشتَفَى** ondan **افتَعَل**’dir; böylece onu bedenlerin şifasından kalplerin ve nefislerin şifasına nakletti. Ve “şununla **اشتَفَيْتُ**” ve “öfkemden **تشَفَّيْتُ**.” Sokulanın hadîsinde: “Ona her şeyle **فشَفَوْا**” yani onunla şifa bulunulan her şeyle onu tedavi ettiler; böylece **الشِّفاء**’ı tedavi ve ilaçlama yerine koydu.

Ve **والإشْفَى**: matkap; Sa’leb, Araplardan nakletti: “Eğer ona tokat atarsan, **الإشْفَى**’ya tokat atmış olursun”; onu açıklamadı. İbn Sîde dedi: Bana göre o, ancak onun keskinliğine gitti; çünkü insan **الإشْفَى**’ya tokat atsa, bu onun aleyhine olur, lehine değil. Ve **الإشْفَى**: saraçların olan şeydir; İbnü’s-Sikkît dedi: **الإشْفَى**, su tulumları, kırbalar ve benzerleri için olan şeydir; o maksûrdur; ayakkabılar için olan **المِخْصَفُ**’tur; İbn Berrî dedi: ondandır râcizin sözü:
فحاصَ ما بينَ الشِّراكِ والقَدَمْ،
وَخْزَة إشْفَى في عُطُوفٍ من أَدَمْ

Ve Fârisî’nin inşad ettiği sözü:
مِئَبَرةُ العُرْقُوبِ إشْفَى المِرْفَقِ

Muradı: onun dirseği **الإشْفَى** gibi demirdir; her ne kadar cevher bir vasfı gerektirse de, Arap bazen o cevheri o sıfatın yerine ikame eder. Ali, رضي الله عنه, der: “Ey **طَغامَ الأَحلامِ**”; çünkü **الطَّغامةَ** zayıftır; sanki “ey zayıf akıllılar” dedi; İbn Sîde dedi: **الإشْفَى**’nın elifi yâ’dır; **ش ف ي**’nin bulunması ve **ش ف و**’nun bulunmaması sebebiyle, her ne kadar o lâm olsa da. **التهذيب**: **الإشفى** dikiş atılan **السِّرادُ**’dur; çoğulu **الأَشافي**’dir. İbnü’l-A‘râbî: **أَشْفَى**: ayın **شَفَى**’sında yürüdü; o, gecenin sonudur; ve **أَشْفَى**: bir vasiyet yahut emanet üzerine yaklaştı.

Ve **شُفَيَّة**: bilinen bir kuyu adıdır. Hadîste **شُفَيّة** zikri vardır; o, şînin dammesiyle küçültmedir: Mekke’de Benû Esed’in kazdığı eski bir kuyu. Bu tercemede **التهذيب**: Leys: **الشَّفَةُ**’nin eksik harfi vâvdır; **شَفَةٌ** ve “üç **شَفَواتٍ**” dersin; dedi: Onlardan kimi de eksik harfinin hâ olduğunu söyler ve **شِفاهٍ** üzere cem‘ eder; **المُشافهة** ondan **مُفاعَلة**’dir. Halîl: **الباءُ** ve **الميمُ** **شَفَوِيّتانِ**’dır; ikisini **الشَّفَة**’ye nisbet etti; dedi: Bazı Arapların şöyle dediğini işittim: “Falan bana bir haber verdi ki onunla **اشْتَفَيْتُ**”; yani onun sıhhatinden ve doğruluğundan faydalandım. Ve onlardan söyleyen der ki: Falancadan **تشَفَّيْتُ**: onun düşmanına onu sevindiren bir incitme ile incittiği zaman.
