# شقذ (ش-ق-ذ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D8%B0
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%82%D8%B0

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - ق - ذ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D8%B0/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والشين والذال معهما
ق ش ذ، ش ق ذ يستعملان فقط شقذ: الشِّقْذُ: فرخ القطا.
والشَّقَذانُ: الحرباء، وجمعه شُقاذَى، قال:
فرعتْ بها حـتـى إذا		رأتِ الشُّقاذَى تَصْطلي
وقال بعضهم: هو الفراش في هذا الموضع، وهو خطأ.
والشِّقْذانُ من العقاب: الشديدة الجوع والطلب.
وقد يقال للحشرات كلها الشِّقْذانُ، الواحدة شَقِذةٌ وشَقِذٌ.
وشَقِذَ هو أي ذهب، وهو الشِّقَذانُ، وأنشد:
إذا غضبوا علي وأشْقَذُوني
قشذ: قال أبو الدُقَيش، القِشذة ُهي الزبدة الرقيقة، قال: ويقال: اقتشذَنا شيئاً جمعناه لنأكله. والقشذة شيء يتخذ من الزبد واللبن والسمن يعالج بالنار تسمن به الجواري، قال أبو خيرة.

##### Türkçe

**القاف** ve **الشين** ve **الذال** bunlarla birlikte.

**ق ش ذ**, **ش ق ذ** yalnızca **شقذ** kullanılır: **الشِّقْذُ**: **القطا** yavrusu.

**والشَّقَذانُ**: **الحرباء**; onun çoğulu **شُقاذَى**’dır. Dedi ki:
فرعتْ بها حـتـى إذا		رأتِ الشُّقاذَى تَصْطلي

Bazıları dedi ki: Bu yerde o, **الفراش**tır; bu yanlıştır.

**والشِّقْذانُ** **من العقاب**: şiddetli açlık ve istek sahibi olan.

Ve bütün haşeratın hepsine **الشِّقْذانُ** denilebilir; teki **شَقِذةٌ** ve **شَقِذٌ**.

Ve **شَقِذَ**: yani gitti; ve o, **الشِّقَذانُ**’dır. Ve inşad etti:
إذا غضبوا علي وأشْقَذُوني

**قشذ**: Ebû **الدُقَيش** dedi: **القِشذة** ince kaymaktır. Dedi ki: Ve denilir: **اقتشذَنا** bir şeyi; onu topladık ki onu yiyelim. Ve **القشذة**; kaymak, süt ve sadeyağdan yapılan bir şeydir; ateşle işlenir; onunla cariyeler semizletilir. Ebû **خيرة** dedi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D8%B0/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشَقْذانُ: الذي لا يكاد ينام، ولا يكون إلاَّ عَيوناً يصيب الناس بالعين. تقول منه: شَقِذَ الرجلُ يَشْقَذُ شَقَذاً، فهو شَقِذٌ وشَقْذانٌ بالتحريك. وشَقِذَ أيضاً بمعنى ذَهب وبَعُد. يقال: أَشْقَذَهُ فَشَقِذَ، أي طرده فذهب. وأنشد الأصمعيُّ للمحاربِيّ:
لقد غضبوا عَلَيَّ وأَشْقَذوني		فصِرْتُ كأنَّني فَرّأٌ مُتـارُ
ابن الأعرابي: ما به شَقَذٌ ولا نَقَذٌ، أي ما به حَراكٌ. وفلانُ يُشاقِذُني، أي يعاديني. والشِقْذُ: ولدُ الحرباءِ، وجمعه شِقْذانٌ. والشَقْذاءُ: العُقابُ الشديدةُ الجوعِ.

##### Türkçe

**الشَقْذانُ**: neredeyse uyumayan; ancak **عَيوناً** (göz değdiren) olarak bulunur, insanlara göz ile isabet ettirir. Ondan şöyle denir: **شَقِذَ الرجلُ يَشْقَذُ شَقَذاً**; o hâlde o **شَقِذٌ** ve harekeli olarak **شَقْذانٌ**dur. **وشَقِذَ** ayrıca **ذَهب** ve **بَعُد** mânâsınadır. Denir ki: **أَشْقَذَهُ فَشَقِذَ**; yani onu kovdu da gitti. el-Asma‘î, el-Muhâribî’ye ait olarak inşad etti:

لقد غضبوا عَلَيَّ وأَشْقَذوني		فصِرْتُ كأنَّني فَرّأٌ مُتـارُ

İbnü’l-A‘râbî: onda ne **شَقَذٌ** vardır ne de **نَقَذٌ**; yani onda hareket yoktur. Ve falan kimse bana **يُشاقِذُني**; yani bana düşmanlık eder. Ve **الشِقْذُ**: keler yavrusu; cem‘i **شِقْذانٌ**dır. Ve **الشَقْذاءُ**: şiddetli aç olan kartal.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D8%B0/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ش ذ
قشذ ، شذق ، شقذ
( استعمل منه : قشذ شذق شقذ ) .
قشذ : قال الليث : قال أبو الدُّقَيْش : القِشْذَةُ هي الزُّبْدَة الرّقيقة وقد اقْتَشَذْنَا سمْناً أي : جمعْناه ، وأتيتُ بني فلان فسألْتُهم فاقتشَذْتُ شيئاً أي جمعْت شيئاً .
وقال : القِشذَة أنّكَ تُذِيبُ الزَّبدة فإذا نَضِجَتْ أفرغْتَها وتركْتَ في القِدر منها شيئاً في أسْفلها ثم تَصبُّ عليه لبناً مَحضاً قَدْرَ ما تريد ، فإذا نَضِجَ اللبن صبَبْتَ عليه سمناً بعد ذلك تُسَمَّن به الجارية ، وقد اقْتَشذْنا قِشْذَةً أي : أكلْناها .
قال أبو منصور : وأرجو أن يكون ما رَوى الليث عن أبي الدُّقَيْش صحيحاً . والمحفوظ عن الثقات القِشْدة بالدال ، ولعل الذال فيها لُغة لم تبلغنا ، والله أعلم .
شذق : أهمله الليث .
ورَوَى ابن الفرَج لأبي عمرو : السّوْذَق والشَّوْذَقُ : السِّوَار .
قال أبو إسحاق : السوذانِقُ والشُّوذانِقُ : الصّقْر .
وقال غيره : يقال للصقر سَوْذَق وشَوْذَق .
وفي ( نوادر الأعراب ) قال : الشَّوْذقَة والتّزْخِيفُ أخْذُ الإنسان عن صاحبه بأَصابعه .
قال أبو منصور : إخالُ الشّوْذَقَةَ مُعَرَّبةً وأصلها البَشَيْذَق وهي فارسيةٌ .
شقذ : أبو عبيد عن الفراء قال : الشَّقِذُ العَين الذي لا يكاد ينام وهو الذي يُصيبُ الناسَ بالْعَيْنِ .
الشّحَذَان والشّقَذَان : الجائع .
وقال الأصمعي : أشقَذْتُ الرجُل إشْقَاذاً إذْا طرَدْتَه ؛ وشَقِذَ هو شَقَذاً إذا ذهب وهو الشّقَذَانُ .
وأنشد :
إذا غَضِبُوا عَلَيّ وأشقذوني
وصرتُ كأنني فرأٌ متارُ
وقال : الشقذانُ : الحرباءُ وجمعه شِقْذانٌ مثلُ الكروان وجمعه كِرْوان .
وقال اللحياني : الشِّقْذَانُ : الحرابيّ ، واحدها شَقَذٌ وشقَذٌ .
وقال ذو الرمة :
تجاوزتُ والعُصْفور في الجُحْر لاجىءٌ
مع الضّبِّ والشِّقْذانُ تسمو صدورها
وقال أبو خيرةَ : يقال للواحد من الحَرابيِّ شِقْذان .
قال : وهجتِ امرأةٌ زوجَها فَشَبَّهَتْهُ بالْحِرْباء فقالت :
إِلى قَصْرِ شِقْذانٍ كأنّ سبالهُ
ولِحْيَتَهُ في خُرْؤُمانٍ مُنَوّر
قال : الخرؤمانةُ بقلةٌ خبيثةُ الرّائحة تنبتُ في الدِّمَن .
وقال ابن السكيت : يقال : ما بهِ شَقَذٌ ولا نَقَذٌ .
وقال اللحياني : يقال : ما لهُ شقذٌ ولا نقذٌ أي : ما له شيءٌ .
قال : وما فيه شَقَذٌ ولا نَقَذٌ ، أي : ما فيه عيبٌ .

##### Türkçe

ق ش ذ
**قشذ** ، **شذق** ، **شقذ**
(ondan kullanılan: **قشذ** **شذق** **شقذ**) .

**قشذ** : el-Leys dedi: Ebû ed-Dukkayş dedi: **القِشْذَةُ** ince kaymaktır; ve “**اقْتَشَذْنَا** semnen” yani: onu topladık; ve falan oğullarına geldim de onlardan istedim, böylece “**فاقتشَذْتُ** شيئاً” yani bir şey topladım.

Ve dedi: **القِشذَة** şu ki: kaymağı eritirsin; olgunlaştığında onu boşaltırsın ve tencerede ondan alt tarafında bir şey bırakırsın; sonra üzerine istediğin miktar saf süt dökersin; süt olgunlaştığında bundan sonra üzerine bir semn dökersin; onunla cariye semnlenir (yağlandırılır); ve “**اقْتَشذْنا قِشْذَةً**” yani: onu yedik.

Ebû Mansûr dedi: el-Leys’in Ebû ed-Dukkayş’ten rivayet ettiği şeyin sahih olmasını umarım. Güvenilirlerden mahfuz olan **القِشْدة** **الدال** iledir; belki içindeki **الذال** bize ulaşmayan bir lugattır; Allah daha iyi bilir.

**شذق** : el-Leys onu ihmal etti.

İbnü’l-Ferec, Ebû Amr’dan rivayet etti: **السّوْذَق** ve **الشَّوْذَقُ**: bileziktir.

Ebû İshâk dedi: **السوذانِقُ** ve **الشُّوذانِقُ**: doğandır.

Başkası dedi: doğana **سَوْذَق** ve **شَوْذَق** denir.

( **نوادر الأعراب** )’da dedi: **الشَّوْذقَة** ve **التّزْخِيفُ**: insanın, arkadaşından parmaklarıyla almasıdır.

Ebû Mansûr dedi: **الشّوْذَقَة**’nın muarreb olduğunu sanıyorum; aslı **البَشَيْذَق**’tır ve o Farsçadır.

**شقذ** : Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: dedi ki: **الشَّقِذُ** neredeyse uyumayan gözdür; ve o, insanlara göz (nazar) ile isabet edendir.

**الشّحَذَان** ve **الشّقَذَان**: aç (kimse).

el-Asmaî dedi: “**أشقَذْتُ** erkeği **إشْقَاذاً**” onu kovduğum zaman; ve “**شَقِذَ**” **شَقَذاً** gittiği zaman; ve o **الشّقَذَانُ**’dır.

Ve inşad etti:
إذا غَضِبُوا عَلَيّ وأشقذوني
وصرتُ كأنني فرأٌ متارُ

Ve dedi: **الشقذانُ**: keler (bukalemun); çoğulu **شِقْذانٌ**’dır; tıpkı **الكروان** ve çoğulu **كِرْوان** gibi.

el-Lihyânî dedi: **الشِّقْذَانُ**: kelerlerdir; tekili **شَقَذٌ** ve **شقَذٌ**’dur.

Zû’r-Rumme dedi:
تجاوزتُ والعُصْفور في الجُحْر لاجىءٌ
مع الضّبِّ والشِّقْذانُ تسمو صدورها

Ebû Hayra dedi: kelerlerden bir tekine **شِقْذان** denir.

Dedi: Bir kadın kocasını hicvetti de onu bukalemuna benzetti; şöyle dedi:
إِلى قَصْرِ شِقْذانٍ كأنّ سبالهُ
ولِحْيَتَهُ في خُرْؤُمانٍ مُنَوّر

Dedi: **الخرؤمانةُ** kötü kokulu bir ottur; gübre yığınlarında biter.

İbnü’s-Sikkît dedi: “**ما بهِ شَقَذٌ ولا نَقَذٌ**” denir.

el-Lihyânî dedi: “**ما لهُ شقذٌ ولا نقذٌ**” yani: onun hiçbir şeyi yoktur.

Dedi: “**وما فيه شَقَذٌ ولا نَقَذٌ**” yani: onda ayıp yoktur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D8%B0/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والقاف وما يثلثهما)
(شقل) الشين والقاف واللام ليس بشيء، وقد حُكيَ فيه ما لا يعرَّج عليه.
(شقن) الشين والقاف والنون. يقولون إنَّ الشَِّقْن([1]): القليل من العطاء؛ تقول: شَقَنْتُ العَطِيَّة([2])، إذا قلّلتَها.
(شقو) الشين والقاف والحرف المعتلّ أصلٌ يدلُّ على المعاناة وخلاف السُّهولة والسّعادة.
والشِّقوة: خلاف السعادة. ورجلٌ شقيٌّ بين الشَّقاء والشِّقوة والشَّقاوة. ويقال إنَّ المشاقاة: المعاناة والممارسة. والأصل في ذلك أنَّه يتكلّف العَناء ويَشقَى به، فإذا هُمِزَ تَغيَّر المعنى. تقول: شقأ نابُ البعير يَشْقَأ، إذا بدا. قال: الشَّاقئ: النَّاب الذي لم يَعْصَل([3]).
(شقب) الشين والقاف والباء كلمةٌ تدل على الطُّول. منها الرَّجُل الشّوقب. ويقولون: إنَّ الشَِّـقْب كالغار في الجبَل.
(شقح) الشين والقاف والحاء أُصَيْل يدل على لونٍ غيرِ حسَن. يقال: شَقَّحَ النَّخْل، وذلك حين زُهُوِّه، ونُهِي عن بيعه قبل أَنْ يشقِّح. والشَّقيح إتباع القبيح، يقال قبيحٌ شقيح.
(شقذ) الشين والقاف والذال أُصَيل يدلُّ على قلَّة النَّوم. يقولون: إنَّ الشَّـقِْذ العينِ، هو الذي لا يكاد ينام. قالوا: وهو الذي يُصيب النَّاسَ بالعينِ. فأما قولهم: أَشْقَذْتُ فلاناً إذا طردتَه، واحتجاجُهم بقول القائل:
إِذَا غَضِبُوا عليَّ وأشقَذُوني *** فَصِرتُ كأنّني فَرَأٌ مُتارُ([4])فإنّ هذا أيضاً وإن كان معناه صحيحاً فإنه يريد رَمَزوني بعيونهم بِغضَةً، كما ينظر العدوُّ إلى من لا يحبُّه.
ومن الباب الشَّقْذاء: العُقاب الشديدة الجُوع، سمّيت بذلك لأنَّها إذا كانت كذا [كان ذلك] أشدَّ لنظرها. وقد قال الشُّعراء في هذا المعنى ما هو مشهور. وذكر بعضهم: فلانٌ يشاقِذُ فلاناً، أي يُعادِيه. فأمَّا قولُهم: ما به شَقَذ ولا نَقَذٌ. فمعناه عندهم: ما به انطلاق. وهذا يبعد عن القياس الذي ذكرناه. فإنْ صحَّ فهو من الشاذّ.
(شقر) الشين والقاف والراء أصلٌ يدلُّ على لون. فالشقرة من الألوان في الناس: حُمرة تعلو البياض. والشُّقرة في الخَيل حُمرةٌ صافية يَحمَرُّ معها السَّبيب والناصية والمَعْرَفة. ويمكن أن يحمل على هذا الشَّقِر، وهو شقائق النُّعمان. قال طرفة:
* وعَلاَ الخَيْلَ دماءٌ كالشَّقِرْ([5]) *
ومما ينفرد  عن هذا الأصل كلماتٌ ثلاثٌ: قولهم: أخبرتُ فلاناً بشقُوري، أي بحالي *وأمري. قال رؤبة:
جارِيَ لا تَستنكري عَذيرِي ***
سَيرِي وإِشفاقي على بعيري
وكثرة الحديث عن شُقوري([6])
 والكلمة الثانية: قولهم: جاء بالشُّقَر والبُقَر، إذا جاء بالكذب.
والثالثة: المِشْقَر، وهو رملٌ متصوِّبٌ في الأرض، وجمعه مَشَاقِر([7]).
(شقص) الشين والقاف والصاد ليس بأصلٍ يتفرّع منه أو يُقاس عليه. وفيه كلمات. فالشِّقْصُ طائفةٌ من شيء. والمِشْقَص: سهمٌ فيه نصلٌ عريض. ويقولون: إن كان صحيحاً إنَّ الشَّقِيص في نعت الفرس: الفارِهُ الجَواد.
(شقع) الشين والقاف والعين كلمةٌ واحدة. يقولون شَقَع الرَّجُل في الإناء، إِذا شرِب. وهو مثل كرَع.
--------------ــ
([1]) يقال بالفتح، وبفتح فكسر، وشقين أيضاً.
([2]) زاد في المجمل: "وأشقنتها".
([3]) عصل يعصل عصلا: التوى. وبابه تعب. وفي الأصل: "يعضل" بالضاد المعجمة، صوابه في المجمل.
([4]) البيت لعامر بن كثير المحاربي، كما في اللسان (شقذ، تور).
([5]) رسمت "علا" في الأصل رسماً مزدوجاً يجمع بين الألف والياء بعد اللام، إشارة إلى الروايتين فيها. ورواية الديوان 67: "وعلى". أما اللسان (شقر) فقد أشار إلى الروايتين. وصدره:
* وتَساقى القوم كأساً مرة *.
([6]) الصواب نسبته إلى العجاج. انظر اللسان (شقر) حيث نسب إلى العجاج، وديوان العجاج 26.
([7]) لم يذكر واحده في القاموس، وذكر في اللسان وضبط بالقلم "مشقر"، بفتح الميم. وقد اعتمدت ضبط المجمل لها بكسر الميم.

ـ

##### Türkçe

(Şîn ve Kāf ve bunların üçüncülendiği şeyler bâbı)
(**شقل**) **الشين** ve **القاف** ve **اللام** bir şey değildir; onda kendisine dönülmeyen şey rivayet edilmiştir.
(**شقن**) **الشين** ve **القاف** ve **النون**. Derler ki: **الشَِّقْن**: bağışın azı; dersin ki: **شَقَنْتُ العَطِيَّة**, onu azalttığın zaman.
(**شقو**) **الشين** ve **القاف** ve illetli harf; meşakkat ve kolaylığın ve saadetin zıddına delâlet eden bir asıldır.
Ve **الشِّقوة**: saadetin zıddıdır. Ve **شقيّ** bir adam; **الشَّقاء** ile **الشِّقوة** ile **الشَّقاوة** arasında. Ve denilir ki: **المشاقاة**: meşakkat ve uygulama/alıştırma. Bunun aslı şudur: o, zahmeti yüklenir ve onunla bedbaht olur; hemzelendiği zaman mânâ değişir. Dersin ki: **شقأ** devenin azı dişi **يَشْقَأ**, göründüğü zaman. Dedi ki: **الشَّاقئ**: **النَّاب** ki **يَعْصَل** etmemiştir.
(**شقب**) **الشين** ve **القاف** ve **الباء** uzunluğa delâlet eden bir kelimedir. Ondandır: **الشّوقب** adam. Ve derler ki: **الشَِّـقْب** dağdaki mağara gibidir.
(**شقح**) **الشين** ve **القاف** ve **الحاء** güzel olmayan bir renge delâlet eden küçük bir asıldır. Denilir: **شَقَّحَ النَّخْل**; bu, onun **زُهُوِّه** vaktindedir; **أَنْ يشقِّح** olmadan önce satılması yasaklanmıştır. Ve **الشَّقيح** **القبيح**’in izlenişidir; denilir: **قبيحٌ شقيح**.
(**شقذ**) **الشين** ve **القاف** ve **الذال** uykunun azlığına delâlet eden küçük bir asıldır. Derler ki: **الشَّـقِْذ العينِ**; o, neredeyse uyumayan kimsedir. Dediler: o, insanlara göz ile isabet edendir. Amma onların sözü: **أَشْقَذْتُ** falanı, onu kovduğun zaman; ve söyleyenin sözüyle delil getirmeleri:
إِذَا غَضِبُوا عليَّ وأشقَذُوني *** فَصِرتُ كأنّني فَرَأٌ مُتارُ
Şüphesiz bu da, mânâsı doğru olsa da, o, bana öfkeli gözlerle gözleriyle işaret ettiler demek ister; düşmanın sevmediği kimseye baktığı gibi.
Bâbdandır **الشَّقْذاء**: şiddetli açlık sahibi kartal; ona bu ad verildi; çünkü o böyle olduğu zaman [bu] onun bakışı için daha şiddetlidir. Şairler bu mânâda meşhur olan şeyler söylemişlerdir. Ve bazısı zikretti: falan, falana **يشاقِذُ**; yani ona düşmanlık eder. Amma onların sözü: onda ne **شَقَذ** vardır ne **نَقَذٌ**. Mânâsı onların yanında: onda bir atılma/çıkış yoktur. Bu, zikrettiğimiz kıyastan uzaklaşır. Eğer sahih olursa, o şâzdandır.
(**شقر**) **الشين** ve **القاف** ve **الراء** renge delâlet eden bir asıldır. O hâlde **الشقرة** insanlarda renklerdendir: beyazlığın üzerine çıkan bir kızıllık. Ve **الشُّقرة** atlarda saf bir kızıllıktır; onunla birlikte **السَّبيب** ve **الناصية** ve **المَعْرَفة** kızarır. Buna **الشَّقِر** de hamledilebilir; o, **شقائق النُّعمان**’dır. Tarafa dedi ki:
* وعَلاَ الخَيْلَ دماءٌ كالشَّقِرْ *
Ve bu asıldan ayrılan üç kelime vardır: onların sözü: falana **بشقُوري** haber verdim; yani hâlimle ve işimle. Ru’be dedi ki:
جارِيَ لا تَستنكري عَذيرِي ***
سَيرِي وإِشفاقي على بعيري
وكثرة الحديث عن شُقوري
İkinci kelime: onların sözü: **بالشُّقَر والبُقَر** ile geldi; yalan ile geldiği zaman.
Üçüncüsü: **المِشْقَر**; o, yerde aşağı doğru eğimli bir kumdur; çoğulu **مَشَاقِر**’dir.
(**شقص**) **الشين** ve **القاف** ve **الصاد** kendisinden dallanılan yahut üzerine kıyas yapılan bir asıl değildir. Onda kelimeler vardır. O hâlde **الشِّقْصُ** bir şeyden bir taifedir. Ve **المِشْقَص**: geniş bir temreni olan oktur. Ve derler ki, sahih ise: atın vasfında **الشَّقِيص**: çevik, iyi koşan attır.
(**شقع**) **الشين** ve **القاف** ve **العين** tek bir kelimedir. Derler ki: adam kapta **شَقَع**; içtiği zaman. O, **كرَع** gibidir.
--------------ــ
([1]) Fetha ile, ve fetha ile sonra kesra ile, ve **شقين** de denilir.
([2]) **المجمل**’de artırdı: "**وأشقنتها**".
([3]) **عصل** **يعصل** **عصلا**: büküldü. Bâbı **تعب**’dir. Asılda: "**يعضل**" **الضاد** mu‘ceme ile; doğrusu **المجمل**’dedir.
([4]) Beyit, **عامر بن كثير المحاربي**’nindir; **اللسان**’da (**شقذ**، **تور**) olduğu gibi.
([5]) Asılda "**علا**" lamdan sonra elif ile yâ’yı bir araya getiren çift yazımla yazıldı; onda iki rivayete işaret olarak. Dîvân rivayeti 67: "**وعلى**". Amma **اللسان** (**شقر**) iki rivayete işaret etmiştir. صدرُه:
* وتَساقى القوم كأساً مرة *.
([6]) Doğrusu onu **العجاج**’a nispet etmektir. **اللسان** (**شقر**)’a bak; orada **العجاج**’a nispet etti; ve **ديوان العجاج** 26.
([7]) **القاموس**’ta tekilini zikretmedi; **اللسان**’da zikretti ve kalemle ضبط edildi: "**مشقر**", **الميم**’in fethasıyla. Ben onun için **المجمل**’in ضبطını, **الميم**’in kesrasıyla, benimsedim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D8%B0/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَّقْذِ والشَّقِيذُ والشَّقَذانُ: الذي لا يكاد ينام. وفي التهذيب: الشَّقِذُ العَيْنِ الذي لا يكاد ينام. إِنه لَشَقِذُ العين إِذا كان لا يَقْهَرُه النُّعاسُ؛ زاد الجوهري: ولا يكون إِلا عَيُوناً يصيب الناس بالعين. قال ابن سيده: وهو العَيُونُ الذي يصيب الناس بالعَين، وقيل: هو الشديد البصر السريع الإِصابة؛ وقد شقِذ، بالكسر، شَقَذاً. وشقِذَ الرجلُ: ذهب وبَعُدَ. وأَشْقَذَهُ: طرده، وهو شَقِذٌ وشَقَذان، بالتحريك. الأَصمعي: أَشْقَذْتُ فلاناً إِشقاذاً إِذا طردته. وشَقِذَ هو يَشْقَذُ إِذا ذهب، وهو الشَّقَذانُ؛ قال عامر بن كثير المحاربي:
فإِني لستُ من غَطَفانَ أَصْلي،
ولا بيني وبينهم اعْتِشَارُ
إِذا غَضِبُوا عليّ وأَشْقَذُوني،
فصرتُ كأَنني فَرَأٌ مُتارُ
متار: يُرْمَى تارة بعد تارة. ومعنى متار: مفزع. يقال: أَتَرْتُه أَي أَفزعته وطردته، فهو مُتار؛ قال ابن بري: أَصله أَتأَرته فنقلت الحركة إِلى ما قبلها وحذفت الهمزة. قال: وقال ابن حمزة: هذا تصحيف وإِنما هو مُنارٌ بالنون. يقال: أَنرته بمعنى أَفزعته، ومنه النَّوارُ، وهي النَّفُورُ. والاعتشار: بمعنى العِشْرَة؛ قال: وقد ذكره الجوهري في فصل تور شاهداً على قولهم فلان يُتار على أَن يؤخذ أَي يُدارُ. وطَرَدٌ مِشْقَذٌ: بعيد؛ قال بخدج:
لاقى النُّخيلاتُ حناذاً مِحْنَذا
مني، وشَلاًّ للأَعادي مِشْقَذا
أَراد أَبا نخلة فلم يُبَلْ كيف حرّف اسمه لأَنه كان هاجياً له. والشَّقْذاءُ: العُقاب الشديدة الجوع. وعقاب شَقَذى. شديدة الجوع والطلب؛ قال يصف فرساً:
شَقْذاءُ يَحْتَثُّها في جَرْيِها ضَرَم.
والشِّقْذان: الضَّبُّ والوَرَلُ والطُّحَنُ وسامُّ أَبرص والدَّسَّاسَةُ، وأَخذته شِقْذَةٌ؛ وجعلت امرأَة من العرب الشّقْذانَ واحِداً فقالت تهجو زوجها وتشبهه بالحرباء:
إِلى قَصْرِ شِقْذانٍ كَأَنَّ سِبالَهُ
ولحيته في خُرْو مَانٍ مُنَوَّر
الخرؤُمانة: بقلة خبيثة الريح تنبت في الأَعطان والدِّمَنِ؛ وأَورد الأَزهري هذا البيت مستشهداً به على الواحد من الحَرابيِّ. والشَّقْذُ والشِّقْذُ والشَّقِذُ والشَّقَذانُ: الحِرْباءُ، وجمعه شِقْذانٌ مثل كَرَوانٍ وكِرْوانٍ، وقيل: هو حرباء دقيق مَعْصُوبٌ صَعْلُ الرأْس يلزق بِسُوقِ العِضَاه. والشِّقَذُ والشَّقَذُ والشُّقَذُ: ولد الحِرْباء؛ عن اللحياني، والجمع من كل ذلك الشُّقاذى والشِّقْذانُ؛ قال:
فَرَعَتْ بها حَتَّى إِذا
رَأَتِ الشُّقاذى تَصْطَلي
اصطلاؤُها: تحرّيها للشمس في شدة الحر؛ وقال بعضهم: الشُّقاذى في هذا البيت الفَراش؛ قال: وهذا خطأٌ لأَن الفَراشَ لا يصطلي بالنار، وإِنما وصف الحمر فذكر أَنها رعت الربيع حتى اشتد الحر واصْطَلَتِ الحَرابي وعَطِشَتْ فاحتاجتِ الوُرُودَ؛ وقال ذو الرمة يصف فلاة قطعها: تَقَاذَف والعُصْفُور في الجُحرِ لاجِئٌ
مَعَ الضَّبِّ، والشِّقْذانُ تَسْمُو صُدورُها
أَي تشخص في الشجر، وقيل: الشِّقْذانُ الحشرات كلها والهوام، واحدتها شَقِذَةٌ وشَقِذٌ وشِقْذٌ؛ قال: ولا أَدري كيف تكون الشَّقِذَةُ واحدةَ الشِّقْذان إِلا أَن يكون على طرح الزائد. والشَّقْذُ والشَّقَذانُ والشِّقْذان، الأَخيرة عن ثعلب: الذئب والصقر والحرباء. والشِّقْذانُ؛ فراخ الحُبارى والقطا ونحوهما. والشَّقْذانَةُ: الخفيفة الروح؛ عن ثعلب. وما له شَقَذٌ ولا نَقَذٌ أَي ما له شيء. ومتاع ليس به شَقَذٌ أَي نقص ولا خلل. ابن الأَعرابي: ما به شَقَذٌ ولا نَقَذٌ أَي ما به حَراكٌ. وفلان يشاقذني أَي يعاديني. الأَزهري في ترجمة عذق: امرأَة عَقْذانة وشَقْذانَةٌ وعَدْوانَةٌ أَي بذية سليطة.

##### Türkçe

**الشَّقْذِ** ve **الشَّقِيذُ** ve **الشَّقَذانُ**: neredeyse uyumayan kimse. Ve **التهذيب**’de: **الشَّقِذُ العَيْنِ** neredeyse uyumayan kimsedir. **إِنه لَشَقِذُ العين**; eğer **النُّعاسُ** onu yenemiyorsa. Cevherî artırdı: ancak **عَيُوناً** (göz değdiren) olur; insanlara göz ile isabet ettirir. İbn Sîde dedi: O, insanlara göz ile isabet ettiren **العَيُونُ**dur; ve denildi: o, görmesi şiddetli, isabeti hızlı olandır; ve (fiil olarak) **شقِذ** (kesre ile) **شَقَذاً** (oldu). Ve **شقِذَ الرجلُ**: gitti ve uzaklaştı. Ve **أَشْقَذَهُ**: onu kovdu; ve o, (sıfat olarak) **شَقِذٌ** ve **شَقَذان** (hareke ile)dir.

**الأَصمعي**: **أَشْقَذْتُ** falancayı **إِشقاذاً**; onu kovduğum zaman. Ve **شقِذَ** o, **يَشْقَذُ**; gittiği zaman; ve o, **الشَّقَذانُ**dur; Âmir b. Kesîr el-Muhâribî dedi:
فإِني لستُ من غَطَفانَ أَصْلي،
ولا بيني وبينهم اعْتِشَارُ
إِذا غَضِبُوا عليّ وأَشْقَذُوني،
فصرتُ كأَنني فَرَأٌ مُتارُ

**متار**: bir defadan sonra bir defa atılır. Ve **متار**’ın manası: ürkütülmüş. Denilir: **أَتَرْتُه** yani onu ürküttüm ve kovdum; o hâlde o, **مُتار**dır. İbn Berrî dedi: aslı **أَتأَرته** idi; hareke ondan öncekine nakledildi ve hemze düşürüldü. Dedi: İbn Hamza da dedi: bu bir tashîftir; ancak o, **مُنارٌ**dur, **النون** ile. Denilir: **أَنرته** “onu ürküttüm” manasınadır; ondan da **النَّوارُ** (gelir); o da **النَّفُورُ**dur. Ve **الاعتشار**: **العِشْرَة** manasınadır. Dedi: Cevherî onu **تور** faslında, “falanca, alınsın diye **يُتار** edilir” sözlerine şahit olarak zikretti; yani **يُدارُ** (döndürülür). Ve **طَرَدٌ مِشْقَذٌ**: uzak. Buhdüc dedi:
لاقى النُّخيلاتُ حناذاً مِحْنَذا
مني، وشَلاًّ للأَعادي مِشْقَذا

**أَراد أَبا نخلة**; fakat onun adını nasıl tahrif ettiğine aldırmadı; çünkü ona hicvedici idi.

Ve **الشَّقْذاءُ**: açlığı şiddetli **العُقاب**. Ve **عقاب شَقَذى**: açlığı ve talebi şiddetli. Bir atı vasfederek dedi:
شَقْذاءُ يَحْتَثُّها في جَرْيِها ضَرَم.

Ve **الشِّقْذان**: **الضَّبُّ** ve **الوَرَلُ** ve **الطُّحَنُ** ve **سامُّ أَبرص** ve **الدَّسَّاسَةُ**; ve onu bir **شِقْذَةٌ** tuttu. Ve Araplardan bir kadın **الشّقْذانَ**ı tekil yaptı da, kocasını hicvederek ve onu bukalemuna benzeterek dedi:
إِلى قَصْرِ شِقْذانٍ كَأَنَّ سِبالَهُ
ولحيته في خُرْو مَانٍ مُنَوَّر

**الخرؤُمانة**: kötü kokulu bir ot; ağıllarda ve gübre yığınlarında biter. Ezherî bu beyti, **الحَرابيِّ**nin tekiline delil getirerek nakletti.

Ve **الشَّقْذُ** ve **الشِّقْذُ** ve **الشَّقِذُ** ve **الشَّقَذانُ**: **الحِرْباءُ**; çoğulu **شِقْذانٌ**dur; **كَرَوانٍ** ve **كِرْوانٍ** gibi. Ve denildi: o, ince bir bukalemun; bağlanmış, başı kel; **العِضَاه**ın gövdelerine yapışır.

Ve **الشِّقَذُ** ve **الشَّقَذُ** ve **الشُّقَذُ**: **ولد الحِرْباء**; Lihyânî’den. Ve bütün bunların çoğulu **الشُّقاذى** ve **الشِّقْذانُ**dur. Dedi:
فَرَعَتْ بها حَتَّى إِذا
رَأَتِ الشُّقاذى تَصْطَلي

Onun **اصطلاؤُها**’sı: şiddetli sıcakta güneşi aramasıdır. Ve bazısı dedi: bu beyitte **الشُّقاذى** **الفَراش**tır. Dedi: bu hatadır; çünkü **الفَراشَ** ateşle ısınmaz; ancak (şair) yaban eşeklerini vasfetti; baharı otladıklarını, sonra sıcak şiddetlenince **الحَرابي**nin ısındığını ve susadığını, böylece suya varmaya ihtiyaç duyduklarını zikretti.

Ve Zü’r-Rumme, geçtiği bir çölü vasfederek dedi:
تَقَاذَف والعُصْفُور في الجُحرِ لاجِئٌ
مَعَ الضَّبِّ، والشِّقْذانُ تَسْمُو صُدورُها

Yani ağaçta yükselir. Ve denildi: **الشِّقْذانُ** bütün böcekler ve haşerat; tekili **شَقِذَةٌ** ve **شَقِذٌ** ve **شِقْذٌ**dür. Dedi: **الشَّقِذَةُ** nasıl **الشِّقْذان**ın tekili olur, bilmiyorum; ancak ziyadeyi atma üzere olması müstesna.

Ve **الشَّقْذُ** ve **الشَّقَذانُ** ve **الشِّقْذان**; sonuncusu Sa‘leb’den: kurt ve doğan ve bukalemun. Ve **الشِّقْذانُ**: **الحُبارى** ve **القطا** ve benzerlerinin yavruları. Ve **الشَّقْذانَةُ**: ruhu hafif olan; Sa‘leb’den.

Ve onun için **شَقَذٌ** da yok **نَقَذٌ** da; yani onun için hiçbir şey yok. Ve içinde **شَقَذٌ** bulunmayan meta; yani eksiklik de yok bozukluk da yok. İbnü’l-A‘râbî: onda **شَقَذٌ** da yok **نَقَذٌ** da; yani onda hareket yok. Ve falanca bana **يشاقذني**; yani bana düşmanlık eder. Ezherî, **عذق** tercümesinde: **امرأَة عَقْذانة** ve **شَقْذانَةٌ** ve **عَدْوانَةٌ**; yani kötü sözlü, sivri dilli.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D8%B0/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشقذان، محركة: الذي لا يكاد ينام، كالشقيذ والشقذ. الأخير ككتف. وفي التهذيب: وإنه لشقذ العين، إذا كان لا يقهره النعاس، زاد الجوهري: ولا يكون إلا عيونا، يصيب الناس بالعين قال ابن سيده هو والعيون الذي يصيب الناس بالعين كالشقذ بفتح فسكون، أو هو الشديد البصر السريع الإصابة، وقد شقذ، كفرح، شقذا. الشقذ والشقذان: الحرباء، ج شقذان، بالكسر، مثل كروان وكروان. وقيل: هوحرباء دقيق معصوب صعل الرأس يلزق بسوق العضاه. الشقذان: الذئب والصقر، ويكسر، عن ثعلب كالشقذ بفتح فسكون. الشقذان، بالكسر الحشرات كلها والهوام، كالضب والورل والطحن وسام أبرص والدساسة، واحدته شقذة، وجعلت امرأة من العرب الشقذان واحدا، فقالت تهجو زوجها وتشبهه بالحرباء:
  إلى قصر شقذان كأن سباله                      ولحيته في خرؤمان منور الخرؤمانة: بقلة خبيثة الريح تنبت في الأعطان والدمن، وأورد الأزهري هذا البيت مستشهدا به على الواحد من الحرابي. الشقذان، بالكسر: فراخ الحبارى والقطا ونحوهما. الشقذ، كصرد: ولد الحرباء، ويفتح ويكسر، الثلاثة عن اللحياني، ج، أي جمع كل ذلك شقذان، بالكسر، وشقاذي، قال يصف الحمر.

  فرعت بها حـتـى إذا                      رأت الشقاذي تصطلى اصطلاؤها: تحريها للشمس في شدة الحر، وقال بعضهم: الشقاذي في هذا البيت: الفراش، وهو خطأ، لأن الفراش لا يصطلى بالنار. والشقذاء: العقاب الشديدة الجوع والطلب، قال يصف فرسا:
  شقذاء يحتثها في جريها ضرم

  كالشقذي، كجمزي، أي محركة، من الأمثال  ماله شقذ ولا نقذ  ، محركتين، أي ماله شيء، نقله الصاغاني، وما به، أي المتاع، كما ورد المثل مصرحا به شقذ ولا نقذ، ويضمان، أي ليس به عيب، وكلام ليس به شقذ ولا نقذ، أي نقص ولا خلل. وعن ابن الأعرابي: ما به شقذ ولا نقذ، أي ما به حراك، وزاد الميداني في الأمثال  ما دونه شقذ ولا نقذ  أي شيء يخاف أو يكره، عن الأصمعي أشقذته فشقذ، هو كضرب وعلم يشقذ ويشقذ أي طردته فذهب وبعد، وهو شقذ وشقذان، بالتحريك، قال عامر بن كثير المحاربي:
  فإني لست من غطفان أصلي                      ولا بيني وبينهم اعتـشـار
  إذا غضبوا على ولأشقذوني                      فصرت كأنني فرأ مـتـار والمشاقذة: المعاداة. ومما يستدرك عليه: طرد مشقذ: بعيد، قال بخدج:
  لاقى النخيلات حناذا محنذا                      منى وشلا للأعادي مشقذا أراد أبا نخيلة، فلم يبل كيف حرف اسمه، لأنه كان هاجيا له. والشقذانة: الخفيفة الروح، عن ثعلب، وامرأة شقذانة: بذيئة سليطة: وهذا من التهذيب.

##### Türkçe

**الشقذان**، harekeli: neredeyse uyumayan kimse; **الشقيذ** ve **الشقذ** gibi. Sonuncusu **كتف** gibi. Ve **التهذيب**’de: “Şüphesiz o **شقذ العين**’dir”; yani uyku onu yenemediği zaman. **الجوهري** artırdı: “Ve ancak **عيونا** olur”; insanlara gözle isabet eder.” **ابن سيده** dedi: O ve **العيون** ki insanlara gözle isabet eder; **الشقذ** gibi, fetha ile sonra sükûn; yahut o, görmesi şiddetli, isabeti hızlı olandır. Ve **شقذ** etti; **فرح** gibi; **شقذا**.

**الشقذ** ve **الشقذان**: bukalemun; çoğulu **شقذان**; kesre ile; **كروان** ve **كروان** gibi. Ve denildi: O, ince bir bukalemundur; sarılmış; başı küçük; **العضاه**’ın gövdelerine yapışır.

**الشقذان**: kurt ve doğan; ve kesrelenir; **ثعلب**’den; **الشقذ** gibi, fetha ile sonra sükûn.

**الشقذان**; kesre ile: bütün haşerat ve sürüngenler; **الضب** ve **الورل** ve **الطحن** ve **سام أبرص** ve **الدساسة** gibi; tekili **شقذة**’dir. Ve Araplardan bir kadın **الشقذان**’ı tekil yaptı; kocasını hicvedip onu bukalemuna benzeterek dedi ki:
  **إلى قصر شقذان كأن سباله                      ولحيته في خرؤمان منور**
**الخرؤمانة**: kötü kokulu bir ot; ağıllarda ve gübrelerde biter. Ve **الأزهري** bu beyti, bukalemunların tekiline delil getirerek zikretti.

**الشقذان**; kesre ile: toy kuşunun ve **القطا**’nın ve benzerlerinin yavruları.

**الشقذ**; **صرد** gibi: bukalemunun yavrusu; ve fetha ile ve kesre ile (de gelir); üçü de **اللحياني**’den. Çoğul, yani bütün bunların çoğulu **شقذان**’dır; kesre ile; ve **شقاذي**. Dedi; yaban eşeklerini vasfederken:

  **فرعت بها حـتـى إذا                      رأت الشقاذي تصطلى**
**اصطلاؤها**: şiddetli sıcakta güneşi aramasıdır. Ve bazısı dedi: Bu beyitte **الشقاذي**: kelebeklerdir; ve bu hatadır; çünkü kelebek ateşle ısınmaz.

**والشقذاء**: açlığı ve talebi şiddetli olan kartal; bir atı vasfederken dedi ki:
  **شقذاء يحتثها في جريها ضرم**

**كالشقذي**; **جمزي** gibi; yani harekeli: darb-ı mesellerdendir: “**ماله شقذ ولا نقذ**”; ikisi de harekeli; yani onun hiçbir şeyi yoktur; **الصاغاني** nakletti. Ve “**ما به**”, yani eşya; mesel açıkça “**شقذ ولا نقذ**” diye vârid olduğu gibi. Ve ikisi de damme ile de gelir; yani onda ayıp yoktur. Ve “Onda **شقذ ولا نقذ** olmayan söz”; yani eksiklik ve bozukluk yoktur.

Ve **ابن الأعرابي**’den: “**ما به شقذ ولا نقذ**”; yani onda hareket yoktur. Ve **الميداني** mesellerde artırdı: “**ما دونه شقذ ولا نقذ**”; yani korkulan veya çekinilen bir şey; **الأصمعي**’den: “**أشقذته فشقذ**”; o, **ضرب** ve **علم** gibidir; **يشقذ** ve **يشقذ**; yani onu kovdum da gitti ve uzaklaştı. Ve o, **شقذ** ve **شقذان**’dır; hareke ile. **عامر بن كثير المحاربي** dedi ki:
  **فإني لست من غطفان أصلي                      ولا بيني وبينهم اعتـشـار**
  **إذا غضبوا على ولأشقذوني                      فصرت كأنني فرأ مـتـار**

**والمشاقذة**: düşmanlık.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **طرد مشقذ**: uzak. **بخدج** dedi ki:
  **لاقى النخيلات حناذا محنذا                      منى وشلا للأعادي مشقذا**
**أراد أبا نخيلة**; fakat adını nasıl tahrif ettiğini bilmedi; çünkü ona hicvedici idi.

**والشقذانة**: ruhu hafif olan; **ثعلب**’den. Ve “**امرأة شقذانة**”: edepsiz, dili sivri; ve bu, **التهذيب**’dendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D8%B0/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَقِذَ
1 شَقِذَ ذ , aor. شَقَذَ , (S, M, L, K,) inf. n. شَقَذٌ, (S, M, L,) He scarcely ever, or never, slept, and had a malignant eye, affecting, or hurting, others, therewith: (S, M, L, K: *) or he had a strong, or powerful, eye, quickly affecting or hurting [others therewith]. (M, L, K.) ― -b2- And شَقِذَ, (S, M, L, K,) aor. شَقَذَ ; (K;) and شَقَذَ, aor. شَقِذَ ; (L, K;) He went away, (S, M, L, K,) and went far off, (S, L,) being driven away. (S, L, K.)

شاقذهُ
3 شاقذهُ ذ , (S, L,) inf. n. مُشَاقَذَةٌ, (K,) He regarded him, or treated him, with enmity, or hostility. (S L, K.)

اشقذهُ
4 اشقذهُ ذ , (inf. n. اـِشْقَاذٌ, L,) He drove him away. (S, M, L, K.)

شَقْذٌ
شَقْذٌ ذ : see شَقَذَانٌ, in three places.

شُفْذٌ
شُفْذٌ ذ : see شَقَذَانٌ, in four places: ― -b2- and see also شَقَذٌ.

شِقْذٌ
شِقْذٌ ذ : see شَقَذَانٌ, in three places.

شَقَذٌ
شَقَذٌ ذ : see شَقَذَانٌ. ― -b2- مَا بِهِ شَقَذٌ وَلَا نَقَذٌ There is not in him any motion. (IAar, S, L.) ― -b3- And, (L, K, in the CK ما به شَقْذٌ ولا نَقْذٌ,) as also ما ولا نُقْذُ ↓ به شُقْذٌ, (K,) There is not in it (namely, a commodity, or household furniture, L) any fault, or defect: and there is not in it (namely, language, or speech, L) any defect, imperfection, or unsoundness. (L, K. *) ― -b4- And مَا لَهُ شَقَذٌ وَلَا نَقَذٌ He possesses not anything. (L, K.) ― -b5- And مَا دُونَهُ شَقَذٌ وَلَا نَقَذٌ There is not anything to be feared, nor anything to be disliked, in the way to the attainment thereof. (Meyd, TA.)

شَقِذٌ
شَقِذٌ ذ : see شَقَذَانٌ, in six places.

شُقَذٌ
شُقَذٌ ذ : see شَقَذَانٌ, in two places.

شِقَذٌ
شِقَذٌ ذ : see شَقَذَانٌ, in the latter half.

شِقْذَةٌ
شِقْذَةٌ ذ and شَقِذَةٌ: see شَقَذَانٌ, near the end; the latter, in two places.

شَقَذَى
شَقَذَى ذ : see what next follows.

عُقَابٌ شَقْذَآءُ
عُقَابٌ شَقْذَآءُ ذ An eagle vehemently hungry, (S, M, L, K,) and eager in seeking food; (M, L;) as also ↓ شَقَذَى. (K.) A poet likens a horse thereto. (M, L.)

شِقْذَانٌ
شِقْذَانٌ ذ , as a sing. n.: see شَقَذَانٌ (of which it is also a pl.), in two places, near the end.

شَقَذَانٌ
شَقَذَانٌ ذ One who scarcely ever, or never, sleeps; (S, M, L, K;) as also ↓ شَقِذٌ; (S, M, K;) and who has a malignant eye, (S, M,) affecting, or hurting, others therewith; as also ↓ شَقِذٌ (S, M, K, in the TA شَقْذٌ,) and ↓ شَقِيذٌ: (M:) or who has a strong, or powerful, eye, quickly affecting or hurting [others therewith]; (M, L, K;) as also ↓ شَقِذٌ and ↓ شَقِيذٌ: (M:) and العَيْنِ ↓ شَقِذُ one who scarcely ever, or never, sleeps; whom drowsiness does not overcome. (T, L.) ― -b2- Also Driven away, and remote; and so ↓ شَقِذٌ. (L.) ― -b3- And شَقَذَانَةٌ A light-spirited woman: (Th, M, L:) foul, or obscene, in her speech; clamorous, and foul-tongued. (T, L.) -A2- Also The male chameleon; (M, L, K;) and so ↓ شَقِذٌ and ↓ شِقْذٌ and ↓ شُقْذٌ: or all these words signify a slender and compact male chameleon, with a small head, that cleaves to the trunk of the kind of tree called عِضَاه: (M, L:) pl. شِقْذَانٌ (M, L, K) and شَقَاذَى: (M:) the former pl. like كِرْوَانٌ, pl. of كَرَوَانٌ; (L;) and also used as a sing., meaning a male chameleon; (Th, M;) thus used by a poetess; (M:) also ↓ شِقْذٌ (S, M, L, K) and ↓ شُقْذٌ (M, L) and ↓ شُقَذٌ (M, L, K) and ↓ شَقْذٌ (K) the young one of a chameleon: (Lh, S, M, L, K:) pl. شِقْذَانٌ (S, M, L, K) and شَقَاذَى: (M, L, K:) the former pl. like صِنْوَانٌ, pl. of صِنْوٌ. (S.) A poet says, describing asses,
رَأَتِ الشَّقَاذَى تَصْطَلِى
فَرَعَتْ بِهَا حَتَّى اـِذَا
 And they pastured therein until the heat became vehement and they saw the male chameleons thirsty, desiring to go to water, and repairing to the sun: some say, that شقاذى here signifies moths, (فَرَاش), but this is a mistake. (M, L.) شِقْذَانٌ also signifies The animals called ضَبّ and وَرَل and طُحَن and سَامُّ أَبْرَص and دَسَّاسَة: and the sing. is ↓ شِقْذَةٌ: (M, L:) or any small animals that creep or walk upon the earth, and venomous or noxious reptiles and the like: (M, L, K:) sing. ↓ شَقِذَةٌ (M, L) and ↓ شِقَذٌ, (M,) or ↓ شَقِذٌ, (L,) and ↓ شُقَذٌ, (M,) or ↓ شَقَذٌ; (L;) but it does not appear how ↓ شَقِذَةٌ can be a sing. of شِقْذَانٌ unless the augmentative letter be regarded as elided. (M, L.) ― -b2- Also The wolf; (M, L, K;) and so ↓ شَقْذَانٌ (Th, M, L, K) and ↓ شُقْذٌ, (M, L,) or ↓ شِقْذٌ, (K,) or ↓ شَقْذٌ. (TA.) ― -b3- Also The hawk; syn. صَقْرٌ; (M, L;) and so ↓ شَقْذَانٌ (Th, M, L) and ↓ شُقْذٌ, (M, L,) or ↓ شَقْذٌ. (TA.) ― -b4- And شِقْذَانٌ [the pl.] also signifies The young ones of the kinds of birds called حبَارَى and قَطًا (M, L, K) and the like. (M, L.)

شَقِيذٌ
شَقِيذٌ ذ : see شَقَذَانٌ, in two places.

طَرْدٌ مِشْقَذٌ
طَرْدٌ مِشْقَذٌ ذ A driving far away. (M, L.)

##### Türkçe

شَقِذَ
1 **شَقِذَ** ذ , muzâri‘ **شَقَذَ** , (S, M, L, K,) mastar ismi **شَقَذٌ**, (S, M, L,) O, pek az uyurdu, yahut hiç uyumazdı; ve kötü huylu bir göze sahipti; onunla başkalarını etkileyen yahut inciten: (S, M, L, K: *) yahut o, güçlü yahut kuvvetli bir göze sahipti; onunla [başkalarını] çabucak etkileyen yahut inciten. (M, L, K.) ― -b2- Ve **شَقِذَ**, (S, M, L, K,) muzâri‘ **شَقَذَ** ; (K;) ve **شَقَذَ**, muzâri‘ **شَقِذَ** ; (L, K;) O uzaklaştı, (S, M, L, K,) ve uzaklara gitti, (S, L,) kovulmuş olarak. (S, L, K.)

شاقذهُ
3 **شاقذهُ** ذ , (S, L,) mastar ismi **مُشَاقَذَةٌ**, (K,) O, ona düşmanlıkla yahut husumetle baktı, yahut ona düşmanlıkla yahut husumetle muamele etti. (S L, K.)

اشقذهُ
4 **اشقذهُ** ذ , (mastar ismi **اـِشْقَاذٌ**, L,) O, onu kovdu. (S, M, L, K.)

شَقْذٌ
**شَقْذٌ** ذ : üç yerde **شَقَذَانٌ**’a bak.

شُفْذٌ
**شُفْذٌ** ذ : dört yerde **شَقَذَانٌ**’a bak: ― -b2- ve ayrıca **شَقَذٌ**’a da bak.

شِقْذٌ
**شِقْذٌ** ذ : üç yerde **شَقَذَانٌ**’a bak.

شَقَذٌ
**شَقَذٌ** ذ : **شَقَذَانٌ**’a bak. ― -b2- **مَا بِهِ شَقَذٌ وَلَا نَقَذٌ** Onda hiçbir hareket yoktur. (IAar, S, L.) ― -b3- Ve, (L, K, CK’de **ما به شَقْذٌ ولا نَقْذٌ**, ) bunun gibi **ما ولا نُقْذُ ↓ به شُقْذٌ**, (K,) Onda (yani bir meta yahut ev eşyasında, L) hiçbir kusur yahut ayıp yoktur: ve onda (yani dilde yahut sözde, L) hiçbir kusur, noksanlık yahut sağlam olmayış yoktur. (L, K. *) ― -b4- Ve **مَا لَهُ شَقَذٌ وَلَا نَقَذٌ** O, hiçbir şeye sahip değildir. (L, K.) ― -b5- Ve **مَا دُونَهُ شَقَذٌ وَلَا نَقَذٌ** Ona erişmenin yolunda korkulacak hiçbir şey yoktur, ne de hoşlanılmayacak hiçbir şey vardır. (Meyd, TA.)

شَقِذٌ
**شَقِذٌ** ذ : altı yerde **شَقَذَانٌ**’a bak.

شُقَذٌ
**شُقَذٌ** ذ : iki yerde **شَقَذَانٌ**’a bak.

شِقَذٌ
**شِقَذٌ** ذ : son yarısında **شَقَذَانٌ**’a bak.

شِقْذَةٌ
**شِقْذَةٌ** ذ ve **شَقِذَةٌ**: sona yakın **شَقَذَانٌ**’a bak; ikincisi, iki yerde.

شَقَذَى
**شَقَذَى** ذ : hemen ardından gelen şeye bak.

عُقَابٌ شَقْذَآءُ
**عُقَابٌ شَقْذَآءُ** ذ Şiddetle aç bir kartal, (S, M, L, K,) ve yiyecek aramada istekli; (M, L;) bunun gibi ↓ **شَقَذَى**. (K.) Bir şair bir atı ona benzetir. (M, L.)

شِقْذَانٌ
**شِقْذَانٌ** ذ , tekil isim olarak: iki yerde, sona yakın, (aynı zamanda onun bir çoğulu olan) **شَقَذَانٌ**’a bak.

شَقَذَانٌ
**شَقَذَانٌ** ذ Pek az uyuyan yahut hiç uyumayan kimse; (S, M, L, K;) bunun gibi ↓ **شَقِذٌ**; (S, M, K;) ve kötü huylu bir göze sahip olan, (S, M,) onunla başkalarını etkileyen yahut inciten; bunun gibi ↓ **شَقِذٌ** (S, M, K, TA’da **شَقْذٌ**, ) ve ↓ **شَقِيذٌ**: (M:) yahut güçlü yahut kuvvetli bir göze sahip olan, onunla [başkalarını] çabucak etkileyen yahut inciten; (M, L, K;) bunun gibi ↓ **شَقِذٌ** ve ↓ **شَقِيذٌ**: (M:) ve **العَيْنِ ↓ شَقِذُ** pek az uyuyan yahut hiç uyumayan kimse; kendisini uyuklama yenmeyen. (T, L.) ― -b2- Ayrıca Kovulmuş, ve uzak; ve bunun gibi ↓ **شَقِذٌ**. (L.) ― -b3- Ve **شَقَذَانَةٌ** Hafifmeşrep bir kadın: (Th, M, L:) sözünde çirkin yahut müstehcen; yaygaracı, ve ağzı bozuk. (T, L.) -A2- Ayrıca Erkek bukalemun; (M, L, K;) ve bunun gibi ↓ **شَقِذٌ** ve ↓ **شِقْذٌ** ve ↓ **شُقْذٌ**: yahut bu kelimelerin hepsi, **عِضَاه** denilen ağaç türünün gövdesine yapışan, küçük başlı, ince ve sıkı yapılı bir erkek bukalemunu ifade eder: (M, L:) çoğulu **شِقْذَانٌ** (M, L, K) ve **شَقَاذَى**: (M:) birinci çoğul, **كِرْوَانٌ** gibi, **كَرَوَانٌ**’ın çoğulu; (L;) ve ayrıca tekil olarak da kullanılır, “erkek bukalemun” anlamında; (Th, M;) bir şaire tarafından böyle kullanılmıştır; (M:) ayrıca ↓ **شِقْذٌ** (S, M, L, K) ve ↓ **شُقْذٌ** (M, L) ve ↓ **شُقَذٌ** (M, L, K) ve ↓ **شَقْذٌ** (K) bukalemunun yavrusu: (Lh, S, M, L, K:) çoğulu **شِقْذَانٌ** (S, M, L, K) ve **شَقَاذَى**: (M, L, K:) birinci çoğul, **صِنْوَانٌ** gibi, **صِنْوٌ**’un çoğulu. (S.) Bir şair, eşekleri tasvir ederek der ki,
رَأَتِ الشَّقَاذَى تَصْطَلِى
فَرَعَتْ بِهَا حَتَّى اـِذَا
Ve onlar orada otladılar; nihayet sıcak şiddetlendi ve erkek bukalemunları susamış, suya gitmeyi arzulayan ve güneşe yönelen hâlde gördüler: bazıları der ki, burada **شقاذى** güveler (فَرَاش) demektir; fakat bu bir hatadır. (M, L.) **شِقْذَانٌ** ayrıca **ضَبّ** ve **وَرَل** ve **طُحَن** ve **سَامُّ أَبْرَص** ve **دَسَّاسَة** denilen hayvanları da ifade eder: ve tekili ↓ **شِقْذَةٌ**’dir: (M, L:) yahut yerde sürünen yahut yürüyen her küçük hayvanı, ve zehirli yahut zararlı sürüngenleri ve benzerlerini: (M, L, K:) tekil ↓ **شَقِذَةٌ** (M, L) ve ↓ **شِقَذٌ**, (M,) yahut ↓ **شَقِذٌ**, (L,) ve ↓ **شُقَذٌ**, (M,) yahut ↓ **شَقَذٌ**; (L;) fakat ↓ **شَقِذَةٌ**’nin **شِقْذَانٌ**’ın tekili nasıl olacağı görünmez; meğer artırma harfi düşürülmüş sayılmış ola. (M, L.) ― -b2- Ayrıca Kurt; (M, L, K;) ve bunun gibi ↓ **شَقْذَانٌ** (Th, M, L, K) ve ↓ **شُقْذٌ**, (M, L,) yahut ↓ **شِقْذٌ**, (K,) yahut ↓ **شَقْذٌ**. (TA.) ― -b3- Ayrıca Doğan; eş anlamlısı **صَقْرٌ**; (M, L;) ve bunun gibi ↓ **شَقْذَانٌ** (Th, M, L) ve ↓ **شُقْذٌ**, (M, L,) yahut ↓ **شَقْذٌ**. (TA.) ― -b4- Ve **شِقْذَانٌ** [çoğul] ayrıca **حبَارَى** ve **قَطًا** (M, L, K) denilen kuş türlerinin ve benzerlerinin yavrularını ifade eder. (M, L.)

شَقِيذٌ
**شَقِيذٌ** ذ : iki yerde **شَقَذَانٌ**’a bak.

طَرْدٌ مِشْقَذٌ
**طَرْدٌ مِشْقَذٌ** ذ Uzağa sürme. (M, L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D8%B0/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَقَذَ
شَقَذَ I ( n. ac. شَقْذ 1 ),
a.  Went away.

شَقِذَ
شَقِذَ A ( n. ac. شَقْذ 1 ),
a.  see supra.

b.  ( n. ac. شَقَذ 4 ), Was restless; slept but little.

c.  Had a restless, evil eye.

شَاْقَذَ
شَاْقَذَ III ,
a.  Treated with hostility.

أَشْقَذَ
أَشْقَذَ IV ,
a.  Drove away, expelled.

شَقْذ
شَقْذ 1 ,  شِقْذ 2 ,  شُقْذ 3 ,
a.  see 36 (c) , ( d ).

شَقَذ
شَقَذ 4 ,
a.  Motion.

b.  see 36 .

شَقِذ
شَقِذ 5 ,
a.  see 36 .

شِقْذَاْن
شِقْذَاْن 34 ,
a.  see 36 (c) , ( d ).

شَقَذَاْن
شَقَذَاْن 36 ,
a.  Wakeful.

b.  Chameleon.

c.  Wolf.

d.  Hawk.

شَقَذَاْنَة
شَقَذَاْنَة 36t ,
a.  Lightspirited ( woman ).

مَالَهُ شَقَذ وَلَا نَقَذ
مَالَهُ شَقَذ وَلَا نَقَذ
a.  He does not possess anything.

مَابِهِ شَقَذَ وَلَا نَقَذ
مَابِهِ شَقَذَ وَلَا نَقَذ
a.  He moves not, there is no movement in him.

##### Türkçe

**شَقَذَ**
**شَقَذَ** I (n. ac. **شَقْذ** 1),
a. Gitti.

**شَقِذَ**
**شَقِذَ** A (n. ac. **شَقْذ** 1),
a. Yukarıda geçene bak.

b. (n. ac. **شَقَذ** 4), Huzursuz oldu; uyudu fakat az uyudu.

c. Huzursuz, kötü bir göze sahip oldu.

**شَاْقَذَ**
**شَاْقَذَ** III,
a. Düşmanlıkla muamele etti.

**أَشْقَذَ**
**أَشْقَذَ** IV,
a. Uzaklaştırdı, kovdu.

**شَقْذ**
**شَقْذ** 1, **شِقْذ** 2, **شُقْذ** 3,
a. 36 (c), (d)’ye bak.

**شَقَذ**
**شَقَذ** 4,
a. Hareket.

b. 36’ya bak.

**شَقِذ**
**شَقِذ** 5,
a. 36’ya bak.

**شِقْذَاْن**
**شِقْذَاْن** 34,
a. 36 (c), (d)’ye bak.

**شَقَذَاْن**
**شَقَذَاْن** 36,
a. Uykusuz.

b. Bukalemun.

c. Kurt.

d. Şahin.

**شَقَذَاْنَة**
**شَقَذَاْنَة** 36t,
a. Neşeli (kadın).

**مَالَهُ شَقَذ وَلَا نَقَذ**
**مَالَهُ شَقَذ وَلَا نَقَذ**
a. Hiçbir şeye sahip değildir.

**مَابِهِ شَقَذَ وَلَا نَقَذ**
**مَابِهِ شَقَذَ وَلَا نَقَذ**
a. Kımıldamaz; onda hareket yoktur.
