# شقص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%82%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شقص

الشِّقْصُ والشَّقيصُ: الطائفة من الشيء والقطْعةُ من الأَرض، تقول: أَعطاه شِقْصاً من ماله، وقيل: هو قليلٌ من كثير، وقيل: هو الحَظُّ. ولك شِقْصُ هذا وشَقِيصُه كما تقول نِصْفُه ونَصِيفُه، والجمع من كل ذلك أَشْقاصٌ وشِقاصٌ. قال الشافعي في باب الشُّفْعةِ: فإِن اشْتَرَى شِقْصاً من ذلك؛ أَراد بالشِّقْصِ نَصِيباً معلوماً غير مَفْروز، قال شمر: قال أَعرابي اجْعل من هذا الجَرّ شَقِيصاً أَي بما اشْتَرَيتها. وفي الحديث: أَن رجلاً من هُذيل أَعْتَقَ شِقْصاً من مملوك فأَجازَ رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، وقال: ليس للّه شَرِيكٌ؛ قال شمر: قال خالد النَّصِيبُ والشِّرك والشِّقْصُ واحدٌ؛ قال شمر: والشَّقِيصُ مثله وهو في العين المشتركة من كل شيء. قال الأَزهري: وإِذا فُرِزَ جازَ أَن يُسَمَّى شِقْصاً، ومنه تَشْقِيصُ الجَزَرةِ وهو تَعْضِيَتُها وتفصيلُ أَعضائِها وتَعْدِيلُ سِهامِها بين الشُّرَكاءِ. والشاةُ التي تكون للذبح تسمى جَزَرةً، وأَما الإِبل فالجَزور.
وروي عن الشعبي أَنه قال: من باع الخَمْرَ فلْيُشَقِّص الخنازِيرَ أَي فلْيستَحِلَّ بيعَ الخنازير أَيضاً كما يَسْتَحِلّ بيعَ الخمرِ؛ يقول: كما أَن تَشْقِيصَ الخنازيرِ حرامٌ كذلك لا يَحِلُّ بيعُ الخمر، معناه فلْيُقَطِّع الخَنازِيرَ قِطَعاً ويُعَضِّيها أَعْضاءً كما يُفْعل بالشاة إِذا بِيعَ لحمُها. يقال: شَقَّصَه يُشَقِّصُه، وبه سمي القَصّابُ مُشَقِّصاً؛ المعنى من اسْتَحَلّ بيعَ الخمرِ فلْيَسْتَحِلَّ بيع الخِنْزِيرِ فإِنهما في التحريم سواء، وهذا لفظٌ معناه النَّهي، تقديرُه من باعَ الخمرَ فليكنْ لِلْخَنازيرِ قَصّاباً وجعله الزمخشري من كلام الشعبي وهو حديث مرفوع رواه المغيرة بن شعبة، وهو في سنن أَبي داود. وقال ابن الأَعرابي: يقال للقَصّاب مُشَقِّصٌ.
والمِشْقَصُ من النِّصَال: ما طالَ وعَرُضَ؛ قال:
سِهَامٌ مَشاقِصُها كالحِراب
قال ابن بري: وشاهده أَيضاً قول الأَعشى:
فلو كُنْتُمُ نَخْلاً لكُنْتُمْ جُرَامةً،
ولو كنتمُ نَبْلاً لكُنْتُمْ مشاقِصَا
وفي الحديث: أَنه كَوَى سعدَ بن مُعاذٍ في أَكْحلِه بمِشْقَصٍ ثم حَسَمَه؛ المِشْقَصُ: نصلُ السهمِ إِذا كان طويلاً غيرَ عريضٍ، فإِذا كان عَريضاً فهو المِعْبَلةُ؛ ومنه الحديث: فأَخَذَ مَشَاقِصَ فقَطَعَ بَراجِمَه، وقد تكرر في الحديث مفرداً ومجموعاً؛ المِشْقَصُ من النصال: الطويلُ وليس بالعريض، فأَما العَرِيضُ الطويل يكون قريباً من فِتْر فهو المِعْبَلة، والمِشْقَصُ على النصف من النَّصْل ولا خير فيه يَلْعَب به الصبيانُ وهو شَرُّ النبل وأَحْرَضُه، يُرْمى به الصيد وكل شيء ولا يُبالى انْفِلالُه؛ قال الأَزهري: والدليلُ على صحة ذلك قولُ الأَعشى:
ولو كنتمُ نبلاً لكنتم مشاقصا
يَهْجُوهم ويُرَذِّلُهم. والمِشْقَصُ: سهمٌ فيه نَصْل عريض يُرْمى به الوحشُ؛ قال أَبو منصور: هذا التفسير للمِشْقَص خطأٌ، وروى أَبو عبيدة عن الأَصمعي أَنه قال: المِشْقَصُ من النصال الطويلُ، وفي ترجمة حشا: المِشْقَصُ السهمُ العريضُ النَّصْلِ. الليث: الشَّقِيص في نعت الخيل فَراهةٌ وجَوْدةٌ، قال: ولا أَعرفه.
ابن سيده: الشَّقِيصُ الفرسُ الجَوَادُ. وأَشاقِيصُ: اسم موضع، وقيل: هو ماء لبني سعد؛ قال الراعي:
يُطِعْن بِجوْنٍ ذي عَثانِينَ لم تَدَعْ
أَشاقِيصُ فيه والبَديَّان مَصْنَعا
أَراد به البقعة فأَنّثه. والشَّقِيصُ: الشريكُ؛ يقال: هو شَقِيصِي أَي شَرِيكي في شِقْصٍ من الأَرض، والشَّقِيصُ: الشيءُ اليسير؛ قال الأَعشى: فتِلْكَ التي حَرَمَتْكَ المتَاع،
وأَوْدَتْ بِقَلبِكَ إِلاّ شَقِيصا

### Türkçe

**الشِّقْصُ** ve **الشَّقيصُ**: şeyden bir taife ve yerden bir parça; dersin ki: ona malından bir **شِقْص** verdi; ve denildi ki: o, çoktan azdır; ve denildi ki: o, paydır.
Ve senin için bunun **شِقْصُ**’u ve **شَقِيصُه**’u vardır; tıpkı **نِصْفُه** ve **نَصِيفُه** dediğin gibi; bunların hepsinin çoğulu **أَشْقاصٌ** ve **شِقاصٌ**’dur. Şâfiî **الشُّفْعةِ** babında dedi ki: Şayet ondan bir **شِقْص** satın alırsa; **الشِّقْص** ile, ayrılmamış (ifraz edilmemiş) bilinen bir hisseyi kastetti. Şemr dedi ki: Bir bedevî dedi: Bu küpten bir **شَقِيص** yap; yani onu neye satın aldıysam o fiyata. Hadiste: Hüzeyl’den bir adam bir köleden bir **شِقْص** âzat etti; Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bunu geçerli kıldı ve dedi ki: Allah’ın ortağı yoktur; Şemr dedi ki: Hâlid dedi: **النَّصِيبُ** ve **الشِّرك** ve **الشِّقْصُ** birdir; Şemr dedi ki: **الشَّقِيصُ** da onun gibidir; ve o, her şeyden ortak gözde (ortak ayn’da)dır. Ezherî dedi ki: İfraz edilirse, ona **شِقْص** denmesi caiz olur; bundan da **تَشْقِيصُ الجَزَرةِ** gelir; o, onu parçalara ayırmak, uzuvlarını tafsil etmek ve hisselerini ortaklar arasında denkleştirmektir. Kesim için olan koyuna **جَزَرةً** denir; deveye gelince, **الجَزور**dur.

Şa‘bî’den rivayet olundu ki o dedi: Kim şarap satarsa, domuzları **فَلْيُشَقِّص** etsin; yani domuzların satışını da helâl saysın; yani şarap satışını helâl saydığı gibi; der ki: Domuzları **تَشْقِيصَ** etmek haram olduğu gibi, şarabın satışı da helâl olmaz; manası: Domuzları parça parça kessin ve onları uzuvlara ayırsın; koyun, eti satıldığında yapıldığı gibi. Denir: **شَقَّصَه يُشَقِّصُه**; ve bununla kasap **مُشَقِّصاً** diye adlandırıldı; mana: Kim şarap satışını helâl saydıysa, domuz satışını da helâl saysın; çünkü ikisi haramlıkta eşittir; bu, manası nehiy olan bir lafızdır; takdiri: Kim şarap sattıysa, domuzlara kasap olsun; Zemahşerî bunu Şa‘bî’nin sözünden saydı; o ise, Muğîre b. Şu‘be’nin rivayet ettiği merfû bir hadistir ve Ebû Dâvûd’un Sünen’inde vardır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Kasaba **مُشَقِّصٌ** denir.

**والمِشْقَصُ** ok uçlarından: uzayan ve genişleyen şeydir; dedi ki:
**سِهَامٌ مَشاقِصُها كالحِراب**
İbn Berî dedi ki: Onun şahidi ayrıca A‘şâ’nın sözüdür:
**فلو كُنْتُمُ نَخْلاً لكُنْتُمْ جُرَامةً،
ولو كنتمُ نَبْلاً لكُنْتُمْ مشاقِصَا**
Hadiste: Sa‘d b. Muâz’ı **أَكْحلِه**’inde bir **مِشْقَصٍ** ile dağladı, sonra onu kesti (kanını durdurdu); **المِشْقَصُ**: ok ucu, uzun olup geniş değilse; geniş olursa o **المِعْبَلةُ**’dir; bundan hadiste: **فأَخَذَ مَشَاقِصَ فقَطَعَ بَراجِمَه**; hadiste tekil ve çoğul olarak tekrar etmiştir; ok uçlarından **المِشْقَصُ**: uzun olandır, geniş değildir; ama geniş uzun olan, **فِتْر**’e yakın olursa o **المِعْبَلة**’dir. **والمِشْقَصُ** ok ucunun yarısı üzerinedir; onda hayır yoktur; çocuklar onunla oynar; o, okun en kötüsü ve en zayıfıdır; onunla av ve her şey atılır ve onun körelmesine aldırılmaz. Ezherî dedi ki: Bunun sıhhatine delil A‘şâ’nın sözüdür:
**ولو كنتمُ نبلاً لكنتم مشاقصا**
Onları hicveder ve onları aşağılar. **والمِشْقَصُ**: geniş bir ucu olan bir oktur; onunla yaban hayvanı atılır; Ebû Mansûr dedi ki: **المِشْقَصُ** için bu tefsir hatadır. Ebû Ubeyde, Asma‘î’den rivayet etti ki o dedi: Ok uçlarından **المِشْقَصُ** uzun olandır; ve **حشا** maddesinde: **المِشْقَصُ** geniş uçlu oktur. Leys: Atların vasfında **الشَّقِيص** çeviklik ve iyiliktir; dedi ki: onu bilmem.

İbn Sîde: **الشَّقِيصُ** iyi koşan attır. **وأَشاقِيصُ**: bir yer adıdır; ve denildi ki: Benî Sa‘d için bir sudur; Râ‘î dedi ki:
**يُطِعْن بِجوْنٍ ذي عَثانِينَ لم تَدَعْ
أَشاقِيصُ فيه والبَديَّان مَصْنَعا**
Onunla bölgeyi kastetti de onu müennes yaptı. **والشَّقِيصُ**: ortaktır; denir: o benim **شَقِيصِي**’mdir; yani yerden bir **شِقْص**’ta ortağımdır. **والشَّقِيصُ**: az şeydir; A‘şâ dedi ki:
**فتِلْكَ التي حَرَمَتْكَ المتَاع،
وأَوْدَتْ بِقَلبِكَ إِلاّ شَقِيصا**
