# شكع (ش-ك-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%83%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - ك - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الكاف والشين معهما
)ع ك ش، ش ك ع مستعملان فقط( عكش: عكش على القوم: حمل عليهم، عُكاشةٌ: اسم. قلت للخليل: من أين قلت عكش مهمل، وقد سمت العرب بُعكاشة? قال: ليس على الأسماء قياس. وقلنا لأبي الدقيش: ما الدُّقيش? قال: لا أدري، ولم أسمع له تفسيراً. قلنا: فتكنّيت بما لا تدري? قال: الأسماء والكُنى علامات، من شاء تَسَمّى بما شاء، لا قياس ولا حتْم.
شكع: شَكِعَ الرجلُ شَكَعاً فهو شاكعٌ إذا كُثر أنينه وضجره من شدة المرض.
وشَكِعَ الغضبان أي: طال غضبه. والشُّكاعَى: نبات دقيق العُود رِخوٌ. ويقال للمهزول: كأنه عودُ شُكاعَى، وكأنه شُكاعَى. قال ابن أحمر:
شَرِبت الشَّكاعى والْتدَدتُ ألَدَّةً		وأقبلتُ أفواهَ العروقِ المكاويا

##### Türkçe

باب **العين** ve **الكاف** ve **الشين** onlarla birlikte
(**ع ك ش**، **ش ك ع** yalnızca ikisi de kullanımdadır) **عكش**: **عكش على القوم**: onların üzerine yüklendi/saldırdı; **عُكاشةٌ**: bir isim. **الخليل**’e dedim: “**عكش**’i nereden ‘ihmal edilmiş’ dedin; hâlbuki Araplar **بُعكاشة** diye adlandırmışlardır?” Dedi: “İsimler üzerine kıyas yoktur.” **أبي الدقيش**’e dedik: “**الدُّقيش** nedir?” Dedi: “Bilmiyorum ve onun için bir tefsir işitmedim.” Dedik: “Öyleyse bilmediğin bir şeyle künyelendin mi?” Dedi: “İsimler ve künyeler alâmetlerdir; dileyen dilediğiyle adlanır; ne kıyas vardır ne de zorunluluk.”

**شكع**: **شَكِعَ الرجلُ شَكَعاً فهو شاكعٌ**: hastalığın şiddetinden iniltisi ve bıkkınlığı çok olunca.
Ve **شَكِعَ الغضبان** yani: öfkesi uzadı. Ve **الشُّكاعَى**: ince dallı, yumuşak bir bitki. Ve zayıf olana denir: sanki **عودُ شُكاعَى**; ve sanki **شُكاعَى**. **ابن أحمر** dedi:
**شَرِبت الشَّكاعى والْتدَدتُ ألَدَّةً		وأقبلتُ أفواهَ العروقِ المكاويا**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشُكاعى: نبتٌ يُتَداوى به. قال الأخفش: هو بالفارسية: جَرْخَهْ. وأنشد لعمرو بن أحمر الباهلي:
شَرِبْتُ الشُكاعى والتَدَدْتُ أَلِدَّةًوأَقْبَلْتُ أَفْواهَ العُروقِ المَكاوِيا
قال سيبويه: هو واحدٌ وجمعٌ. وقال غيره: الواحدة منها شُكاعاةٌ. والشَكَعُ بالتحريك: الوجعُ والغضبُ أيضاً. وقد شَكِع بالكسر. يقال: بات شَكِعاً، وَجِعاً لا ينام. وأَشْكَعَهُ، أي أغضبه، ويقال أَمَّلَهُ وأضجره.

##### Türkçe

**الشُكاعى**: Kendisiyle tedavi olunan bir bitki. el-Ahfeş dedi: O, Farsçada: **جَرْخَهْ**’dir. Amr b. Ahmer el-Bâhilî’ye ait olarak şu beyit okunmuştur:
**شَرِبْتُ الشُكاعى والتَدَدْتُ أَلِدَّةًوأَقْبَلْتُ أَفْواهَ العُروقِ المَكاوِيا**
Sîbeveyh dedi: O, tekil de çoğul da olur. Başkası dedi: Onun bir tanesi **شُكاعاةٌ**’dır. **الشَكَعُ** (harekeli olarak): acı ve öfke de. Ve (fiil) kesre ile **شَكِع** olmuştur. Denir ki: **شَكِعاً** olarak geceledi; acı çeken, uyumayan. Ve **أَشْكَعَهُ**; yani onu öfkelendirdi; ve denir: onu oyaladı ve onu bezdirdi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والكاف والشين
شكع ، عكش : مستعملان .
شكع : أبو عبيد : الشُّكاعَى : نبتٌ ، وقد رأيتُه
في البادية ، وهو من أحرار البقول . قال : وقال الأحمر : أشكعَني وأحمشني وأذرأني وأحفَظَني ، كلُّه أغضبَني . وقال غيره : شَكِع الرجلُ يَشكع شَكَعاً ، إذا كثُر أنينُه وضجرهُ من مَرضٍ يُقلِقه . ويقال لكلِّ متأذَ من شيءٍ : شَكِعٌ وشاكع . ويقال للبخيل اللئيم شَكِعٌ . وقال ابن أحمر الباهليّ يذكر الشُّكاعَى وتداويَه به حين سَقَى بَطنُه .
شربت الشكاعى والتددْتُ ألِدَّةً
وأقبَلْتُ أفواهَ العروقِ المكاوِيا
عكش : أهمله الليث .
أبو العباس عن عمرو بن أبي عمرو الشيباني عن أبيه أنه قال : هي العنكبوت ، والمُولَةُ ، والعُكاشة ، والعُكّاشة ، وبه سمي الرجلُ عُكّاشة . وكلُّ شيء لزمَ بعضُه بعضاً فقد تعكَّش .
وقال الأصمعيّ : شعر عَكِشٌ ومتعكِّشٌ ، إذا تلبَّد . وشعرٌ عِكشُ الأطراف ، إذا كان جعداً . وشجرة عكِشَة : كثيرةُ الفروع متشجنة . قال والعُكَّاشُ : اللَّوَّاء الذي يتفشَّغ الشجرُ ويلتوي عليه .
وقال ابن شميل : العَوْكشة من أدوات الحرَّاثين : ما يُذرَّى به الأكداسُ المَدُوسة ، وهي الحِفراة أيضاً . ويقال شدَّ ما عَكِشَ رأسُه ، أي لزمَ بعضُه بعضاً .

##### Türkçe

باب **العين** و**الكاف** و**الشين**
**شكع** ، **عكش** : kullanımdadırlar.
**شكع** : Ebû Ubeyd: **الشُّكاعَى**: bir bitkidir; onu kırda gördüm; o, yabani otların seçkinlerindendir. Dedi: Ve **الأحمر** dedi: “Beni **أشكعَني** ve **أحمشني** ve **أذرأني** ve **أحفَظَني**”; hepsi “beni öfkelendirdi”dir. Ve başkası dedi: Adam **شَكِع** olur; **يَشكع**; **شَكَعاً** (yani) bir hastalıktan—onu rahatsız eden—dolayı iniltisi ve bıkkınlığı çoğalınca. Ve bir şeyden eziyet gören her kimse için: **شَكِعٌ** ve **شاكع** denir. Ve cimri alçak için **شَكِعٌ** denir. Ve İbn Ahmer el-Bâhilî, **الشُّكاعَى**’yı ve karnı ishal olunca onunla tedavi oluşunu anarak dedi:
شربت **الشكاعى** والتددْتُ ألِدَّةً
وأقبَلْتُ أفواهَ العروقِ المكاوِيا
**عكش** : onu Leys ihmal etti.
Ebû’l-Abbâs, Amr b. Ebî Amr eş-Şeybânî’den, o da babasından: dedi ki: O, **العنكبوت**tur; ve **المُولَةُ**; ve **العُكاشة**; ve **العُكّاشة**; ve bununla adama **عُكّاشة** adı verilmiştir. Ve her şey ki onun bir kısmı bir kısmına yapışıp kalırsa, muhakkak **تعكَّش** olmuştur.
Ve el-Asma‘î dedi: **شعر عَكِشٌ** ve **متعكِّشٌ**; (yani) keçeleşince. Ve **شعرٌ عِكشُ الأطراف**; (yani) kıvırcık olunca. Ve **شجرة عكِشَة**: dalları çok, budaklıdır. Dedi: ve **العُكَّاشُ**: ağaçların birbirine dolaşıp üzerine büküldüğü **اللَّوَّاء**dır.
Ve İbn Şümeyl dedi: **العَوْكشة** çiftçilerin aletlerindendir: onunla çiğnenmiş yığınlar savrulur; o, **الحِفراة**dır da. Ve “Ne kadar da **عَكِشَ** onun başı” denir; yani onun bir kısmı bir kısmına yapışıp kalmıştır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والكاف وما يثلثهما)
(شكل) الشين والكاف واللام مُعظمُ بابِهِ المُماثَلة. تقول: هذا شَِكل هذا، أي مِثله. ومن ذلك يقال أمرٌ مُشْكِل، كما يقال أمر مُشْتبِه، أي هذا شابَهَ هذا، وهذا دخل في شِكل هذا، ثم يُحمل على ذلك، فيقال: شَكَلتُ الدّابةَ بِشكالِهِ،  وذلك أنَّه يجمع بين إحدى قوائمهِ وشِكْلٍ لها.  وكذلك دابّة بها شِكال، إذا كان إحدى يديه وإحدى رجليه مُحَجَّلا.  وهو ذاك القياس؛ لأنَّ البياض أخذَ واحدةً وَشَِكْلَها.
ومن الباب: الشُّكلة، وهي حُمرةٌ يخالطها بياض. وعينٌ شَكْلاء، إذا كَانَ في بياضها حُمرة يسيرة. قال ابن دريد([1]): ويسمَّى الدَّمُ  أشكلَ، للحمرة والبياض المختلطين منه. وهذا صحيح، وهو من الباب الذي ذكرناه في إشكال هذا الأمر، وهو التباسه؛ لأنَّها حُمرةٌ لابَسَها بياض.
قال الكسائيّ: أشكلَ النَّخْل، إِذا طابَ رُطَبُه وأَدرَك. وهذا أيضاً من الباب؛ لأنَّه قد شاكل التَّمر في حلاوَتِه ورُطوبَتهِ وحُمرته. فأمَّا قولُهم: شَكَلت الكتاب أشْكُله شكْلاً، إِذا قيَّدْتَه بعلامات الإعراب فلستُ أحْسِبه من كلام العرب العاربة، وإِنما هو شيءٌ ذكره أهلُ العربيَّة، وهو من الألقاب المولَّدة. ويجوز أن يكون قد قاسوه على ما ذكرناه؛ لأنَّ ذلك وإن لم يكن خطّاً مستوياً فهو مُشاكلٌ له([2]).
وممّا شذّ عن هذا الأصل: شاكِل الدَّابَّة وشاكلتُه، وهو ما عَلاَ الطِّفْطِفَةَ منه. وقال قُطرب: الشَّاكِل: ما بين العِذار والأُذن من البياض.
ومما شذّ أيضاً: الشَّكلاء، وهي الحاجة، وكذلك الأَشْكَلَة. وبنو شَكَل: بطنٌ من العرب.
ومن هذا الباب: الأَشْكَل، وهو السِّدْر الجبَليّ. قال الراجز:
* عُوجاً كما اعوَجَّت قِياسُ الأَشْكَلِ([3]) *
(شكم) الشين والكاف والميم أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على عطاء، والآخر يدلُّ على شِدَّةٍ في شيءٍ وقوّة.
فالأوّل: الشَّكْمُ وهو العطاء والثَّواب. يقال شَكَمني شَكْماً، والاسم الشُّكْم. وجاء في الحديث أنَّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم [احتَجَمَ([4]) ثم قال: "اشْكُمُوه"]، أي أعطوه أَجْره. وقال الشاعر:
أم هل كبيرٌ بكَى لم يَقْضِ عَبْرته *** إِثْرَ الأَحِبَّة يومَ البينِ مشكومُ([5])وقال آخر:
أبلِغْ قتادةَ غيرَ سائِلِهِ *** منه العطاءَ وعاجلَ الشُّكْمِ([6])والأصل الآخر: الشّكيمة: أي شِدة النفس([7]). والشكيمة شكيمة اللِّجام، وهي الحديدة المعترضة التي فيها الفأس، والجمع شكائم. وحكى ناس: شكَمه، أي عضّه. والشَّكيم: العَضّ في قول جرير:
* أَصابَ ابن حمراءِ العِجانِ شكيمُها([8]) *
وشكيم القدر: عُراها.
(شكه) الشين والكاف والهاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مشابَهةٍ ومقارَبة. يقال: شاكَهَ الشيءُ [الشيءَ([9])] مشاكهةً وشِكاهاً، إِذا شابَهه وقاربَه. وفي المثل: "شاكِهْ، أبا يسارٍ([10])" أي قارِبْ. وحُكي عن أبي عمرو بن العلاء: أشْكَه الأمر، إذا اشْتَبه الأمر.
(شكو) الشين والكاف والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلُّ على توجُّع من شيء. فالشّكو المصدر؛ شكوته [شكْواً([11])، و] شَكاةً، وشِكايةً. وشكوتُ فلاناً فأشكاني، أي أعتبني من شَكواي([12]). وأشكاني، إذا فعل بك ما يُحوِجُك إلى شكايته. والشَّكاة والشِّكاية بمعنى. والشكِيّ: الذي يشتكي وجعاً. والشكِيُّ المشكوِّ أيضاً؛ شكَوتُه فهو شَكِيٌّ ومشكوٌّ.
(شكد) الشين والكاف والدال أصلٌ. يقولون: إنَّ الشُّكد: الشُّكر. وسمعت علي بن إبراهيم القطّان يقول: سمعت عليّ بن عبد العزيز يقول: سمعت أبا عبيد يقول: سمعت الأمويّ يقول: الشُّكد: العَطاء، والشُّكم: الجَزاء، والمصدر: الشَّكْد. وقال الكسائيّ: الشُّكم: العِوَض. والأصمعيُّ يقول الشُّكم والشُّكْد: العطاء.
(شكر) الشين والكاف والراء أصولٌ أربعةٌ متباينةٌ بعيدة القياس. فالأول: الشُّكر: الثَّناء على الإنسان بمعروف يُولِيكَهُ. ويقال إنَّ حقيقة الشُّكر الرِّضا باليسير. يقولون : فرسٌ شَكور، إذا كفاه لسِمَنِه العلفُ القليل. وينشدون قول الأعشى:
ولابُدَّ مِنْ غَزوةٍ  في المَصِيـ *** ـف رَهْبٍ تُكِلُّ الوَقَاحَ الشَّكُورا([13])ويقال في المثل: "أَشْكَرُ مِنْ بَرْوَقَة"، وذلك أنَّها تخضرّ من الغيم من غير مطَر.
والأصل الثاني: الامتلاء والغُزْر في الشيء. يقال حَلُوبة([14]) شَكِرَةٌ إِذا أصابت حَظّاً من مرعىً فَغزُرت. ويقال: أشكر القومُ، وإنهم ليحتلبون شَكِرَةً، وقد شَكِرت الحَلُوبة. ومن هذا الباب: شَكِرَت الشّجرةُ، إذا كَثُر فيئُها.
والأصل الثالث: الشَّكير من النبات، وهو الذي ينبُت من ساق الشَّجرة، وهي قُضبان غضّة. ويكون ذلك في النَّبات أوّلَ ما ينبُت. قال:
* حَمَّم فرخٌ كالشَّكير الجَعْدِ *
والأصل الرابع: الشَّكْر، وهو النِّكاح. ويقال بل شَكْر المرأةِ: فَرْجها. وقال يحيى بن يعمر، لرجلٍ خاصمته امرأتُه: "إن سأَلَتْكَ ثَمن شَكْرِها وشَبْرِك أَنشأْتَ تطُلُّها وتَضْهَلها".
(شكع) الشين والكاف والعين أصلٌ يدل على غضَب وضجرٍ وما أشبه ذلك. يقال شَكِعَ الرَّجُل، إذا كثُر أنينُه. وكذلك الغضبان إذا اشتدَّ غضبُهُ، يَشْكَع شَكَعاً.
وقد حكَوْا كلمتين أخريين ما أدري ما صحتهما؟ قالوا: شَكَعَ رأسَ بعيرِهِ بزمامه، إذا رَفَعَه. ويقولون: شَكِعَ الزَّرعُ([15])، إِذا كَثُر حَبُّه.
---------------------ـ
([1]) الجمهرة: (3: 68).
([2]) في الأصل: "مشكل له".
([3]) للعجاج في ديوانه 51 واللسان (شكل). والقياس: جمع قوس. ورواية الديوان:
* معج المرامي عن قياس الأشكل  *
([4]) التكملة من المجمل. وفي اللسان: "أن أبا طيبة حجم رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال: اشكموه".
([5]) البيت لعلقمة بن عبدة الفحل في ديوانه 129 من خمسة دواوين العرب، والمفضليات (2: 197).
([6]) البيت في المجمل واللسان (شكم) بدون نسبة، وروايتهما: "جزل العطاء".
([7]) في الأصل: "شديد النفس"، تحريف.
([8]) صدره في الديوان 450، واللسان (شكم):
* فأبقوا عليكم واتقوا ناب حية *.
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) أبا يسار، نصب على النداء، انظر أمثال الميداني.
([11]) التكملة من المجمل.
([12]) الإعتاب: الإرضاء. وفي الأصل: "اعتنى"، صوابه في المجمل.
([13]) ديوان الأعشى 72 واللسان (شكر). برواية: "في الربيع حجون". وأنشده في (رهب) بروايتنا هذه بدون نسبة. وفي الأصل: "في الصيف"، تحريف.
([14]) في الأصل: "خلفة"، صوابها من اللسان. وفي المجمل: "ناقة".
([15]) هذه الكلمة والتي قبلها مما فات صاحب اللسان. وقد ذكرهما في القاموس.

ـ

##### Türkçe

(باب الشين والكاف وما يثلثهما)
(**شكل**) **الشين** ve **الكاف** ve **اللام**; babının çoğu **المُماثَلة**(benzerlik)’tir. Dersin: bu, bunun **شَِكل**’idir; yani onun mislidir. Bundan dolayı denir: **أمرٌ مُشْكِل**; nitekim denir: **أمر مُشْتبِه**; yani bu, şuna benzemiştir; ve bu, şunun **شِكل**’ine girmiştir; sonra bunun üzerine hamledilir de denir: **شَكَلتُ الدّابةَ بِشكالِهِ**; bu, onun bir ayağı ile ona bir **شِكْل**(eş/benzer) olanı bir araya toplamasıdır. Yine (denir): üzerinde **شِكال** bulunan bir binek; eğer iki elinden biri ve iki ayağından biri **مُحَجَّلا**(aklıkla işaretli) ise. Ve o, o kıyastır; çünkü beyazlık birini ve onun **شَِكْل**’ini almıştır.
Ve babdan: **الشُّكلة**; o, beyazlığın karıştığı bir kızıllıktır. Ve **عينٌ شَكْلاء**; eğer onun beyazında az bir kızıllık varsa. İbn Düreyd dedi([1]): Kan, ondan karışmış kızıllık ve beyazlık sebebiyle **أشكلَ** diye adlandırılır. Bu doğrudur; ve bu, bizim bu işin **إشكال**’ında zikrettiğimiz babdandır; o da onun **التباس**(karışıklık/örtüşme) oluşudur; çünkü o, beyazlığın ona karıştığı bir kızıllıktır.
Kisâî dedi: **أشْكلَ النَّخْل**; eğer onun yaş hurması olgunlaşıp erişirse. Bu da babdandır; çünkü o, tatlılığında, yaşlığında ve kızıllığında hurmaya **شاكل**(benzeşmiş) olmuştur. Amma onların sözü: **شَكَلت الكتاب أشْكُله شكْلاً**; eğer onu i‘rab alâmetleriyle kayıtladıysan, ben onu fasih Arapların كلام’ından saymıyorum; ancak o, Arap dili ehlinin zikrettiği bir şeydir; ve o, sonradan türetilmiş lakaplardandır. Ve caizdir ki onu, bizim zikrettiğimiz şeye kıyas etmiş olsunlar; çünkü o, her ne kadar düz bir çizgi olmasa da ona **مُشاكلٌ**’dir([2]).
Ve bu asıldan şâz olanlardandır: binek hayvanın **شاكِل**’i ve onun **شاكلتُه**’si; o, ondan **الطِّفْطِفَة**’nin üstüne çıkan şeydir. Kutrub dedi: **الشَّاكِل**: **العِذار** ile **الأُذن** arasındaki beyazlıktır.
Ve yine şâz olanlardandır: **الشَّكلاء**; o, ihtiyaçtır; yine **الأَشْكَلَة** de böyledir. Ve **بنو شَكَل**: Araplardan bir batındır.
Ve bu babdandır: **الأَشْكَل**; o, dağ **السِّدْر**’idir. Râciz dedi:
* عُوجاً كما اعوَجَّت قِياسُ الأَشْكَلِ([3]) *

(**شكم**) **الشين** ve **الكاف** ve **الميم** iki sahih asıldır: birisi عطا’ya delalet eder; diğeri bir şeyde şiddete ve kuvvete delalet eder.
Birincisi: **الشَّكْمُ**; o, عطا ve sevaptır. Denir: **شَكَمني شَكْماً**; isim **الشُّكْم**’dur. Hadiste geldi ki Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **احتَجَمَ**([4]) sonra dedi: "**اشْكُمُوه**"; yani onun ücretini ona verin. Şair dedi:
أم هل كبيرٌ بكَى لم يَقْضِ عَبْرته *** إِثْرَ الأَحِبَّة يومَ البينِ مشكومُ([5])وقال آخر:
أبلِغْ قتادةَ غيرَ سائِلِهِ *** منه العطاءَ وعاجلَ الشُّكْمِ([6])Diğer asıl: **الشّكيمة**; yani nefsin şiddeti([7]). Ve **الشكيمة**: yuların **شكيمة**’sidir; o, içinde **الفأس** bulunan enlemesine demirdir; çoğulu **شكائم**’dir. Bazı kimseler nakletti: **شكَمه**; yani onu ısırdı. Ve **الشَّكيم**: Cerîr’in sözünde ısırmadır:
* أَصابَ ابن حمراءِ العِجانِ شكيمُها([8]) *
Ve **شكيم القدر**: onun kulplarıdır.

(**شكه**) **الشين** ve **الكاف** ve **الهاء**; bir tek asıldır; benzerliğe ve yakınlığa delalet eder. Denir: **شاكَهَ الشيءُ** [**الشيءَ**([9])] **مشاكهةً** ve **شِكاهاً**; eğer ona benzer ve ona yaklaşırsa. Ve meselde: "**شاكِهْ، أبا يسارٍ([10])**"; yani yaklaş. Ebû Amr b. el-Alâ’dan nakledildi: **أشْكَه الأمر**; eğer iş **اشْتَبه** olursa.

(**شكو**) **الشين** ve **الكاف** ve illetli harf; bir tek asıldır; bir şeyden sızlanmaya delalet eder. O halde **الشّكو** masdardır; onu **شكْواً**([11]) ve **شَكاةً** ve **شِكايةً** olarak şikâyet ettim. Ve falanı şikâyet ettim de o beni **أشكاني**; yani şikâyetimden beni memnun etti([12]). Ve **أشكاني**; eğer seninle, onu şikâyet etmene muhtaç kılacak şeyi yaparsa. Ve **الشَّكاة** ve **الشِّكاية** mana bakımından birdir. Ve **الشكِيّ**: bir ağrıdan şikâyet eden kimsedir. Ve **الشكِيُّ**: aynı zamanda şikâyet edilendir; onu şikâyet ettim; o halde o **شَكِيٌّ** ve **مشكوٌّ**’dur.

(**شكد**) **الشين** ve **الكاف** ve **الدال** bir asıldır. Derler ki: **الشُّكد**: **الشُّكر**’dür. Ali b. İbrâhîm el-Kattân’ı şöyle derken işittim: Ali b. Abdülazîz’i şöyle derken işittim: Ebû Ubeyd’i şöyle derken işittim: el-Emevî’yi şöyle derken işittim: **الشُّكد**: عطadır; **الشُّكم**: cezadır; masdar: **الشَّكْد**’dir. Kisâî dedi: **الشُّكم**: ivazdır. Asmaî **الشُّكم** ve **الشُّكْد** der: عطadır.

(**شكر**) **الشين** ve **الكاف** ve **الراء**; kıyası uzak, birbirinden ayrı dört asıldır. Birincisi: **الشُّكر**; insana, sana yaptığı bir iyilikten dolayı övgüdür. Ve denir ki **الشُّكر**’ün hakikati, az olana razı olmaktır. Derler: **فرسٌ شَكور**; eğer semizliğinden dolayı az yem ona yetiyorsa. A‘şâ’nın sözünü rivayet ederler:
ولابُدَّ مِنْ غَزوةٍ  في المَصِيـ *** ـف رَهْبٍ تُكِلُّ الوَقَاحَ الشَّكُورا([13])Ve meselde denir: "**أَشْكَرُ مِنْ بَرْوَقَة**"; bu, onun yağmur olmaksızın buluttan yeşermesidir.
İkinci asıl: bir şeyde doluluk ve bolluk. Denir: **حَلُوبة**([14]) **شَكِرَةٌ**; eğer bir otlaktan nasip bulup bol süt verirse. Ve denir: kavim **أشكر** oldu; ve onlar elbette **شَكِرَةً** sağarlar; ve **الحَلُوبة** **شَكِرت**. Ve bu babdandır: **شَكِرَت الشّجرةُ**; eğer gölgesi çoğalırsa.
Üçüncü asıl: bitkiden **الشَّكير**; o, ağacın gövdesinden bitendir; o, taze dallardır. Bu, bitkide, ilk bittiği zamanda olur. Dedi:
* حَمَّم فرخٌ كالشَّكير الجَعْدِ *
Dördüncü asıl: **الشَّكْر**; o, nikâhtır. Ve denir; bilakis kadının **شَكْر**’ü: onun ferci’dir. Yahyâ b. Ya‘mer, karısıyla çekişen bir adama dedi: "Eğer senden onun **شَكْر**’ünün bedelini ve senin **شَبْر**’ini isterse, onu uzatır ve onu gevşetirsin".

(**شكع**) **الشين** ve **الكاف** ve **العين**; öfkeye, bıkkınlığa ve buna benzer şeye delalet eden bir asıldır. Denir: **شَكِعَ الرَّجُل**; eğer onun iniltisi çok olursa. Yine öfkeli kimse, öfkesi şiddetlenince, **يَشْكَع شَكَعاً**.
Ve iki başka kelime rivayet ettiler; ben onların sıhhatini bilmiyorum. Dediler: **شَكَعَ رأسَ بعيرِهِ بزمامه**; eğer onu kaldırırsa. Ve derler: **شَكِعَ الزَّرعُ**([15]); eğer onun tanesi çok olursa.
---------------------ـ
([1]) el-Cemhere: (3: 68).
([2]) Asılda: "مشكل له".
([3]) el-Acçâc’ındır; divanında 51 ve Lisân (**شكل**). Ve **القياس**: **قوس**’un cem‘idir. Divan rivayeti:
* معج المرامي عن قياس الأشكل  *
([4]) Tekmile, el-Mücmel’dendir. Ve Lisân’da: "أن أبا طيبة حجم رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال: اشكموه".
([5]) Beyit, Alkame b. Abede el-Fahl’ındır; divanında 129; Beş Arap Divanı’ndan, ve el-Mufaddaliyât (2: 197).
([6]) Beyit el-Mücmel’de ve Lisân’da (**شكم**) nisbesizdir; ve ikisinin rivayeti: "جزل العطاء".
([7]) Asılda: "شديد النفس"; tashiftir.
([8]) Sadrı divanda 450, ve Lisân’da (**شكم**):
* فأبقوا عليكم واتقوا ناب حية *.
([9]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([10]) **أبا يسار**; nida üzerine nasbdır; el-Meydânî’nin Emsâl’ine bak.
([11]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([12]) **الإعتاب**: razı etme. Asılda: "اعتنى"; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([13]) A‘şâ divanı 72 ve Lisân (**شكر**). Şu rivayetle: "في الربيع حجون". Ve (**رهب**)’de bizim bu rivayetimizle nisbesiz olarak rivayet etti. Asılda: "في الصيف"; tashiftir.
([14]) Asılda: "خلفة"; doğrusu Lisân’dandır. Ve el-Mücmel’de: "ناقة".
([15]) Bu kelime ve ondan önceki, Lisân sahibinin kaçırdıklarındandır. Ve onları el-Kâmûs’ta zikretmiştir.

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

شَكِعَ يَشْكَعُ شَكَعاً، فهو شاكِعٌ وشَكِعٌ وشَكُوعٌ: كَثُرَ أَنِينُه وضَجَرُه من المرض والوجَعِ يُقْلِقُه، وقيل: الشَّكِعُ الشديدُ الجَزَعِ الضُّجُورُ، والشَّكَعُ، بالتحريك: الوجَعُ والغضَبُ. ويقال لكل مُتَاَذٍّ من شيء: شَكِعٌ وشاكِعٌ. وباتَ شَكِعاً أَي وَجِعاً لا ينام. وشَكِعَ، فهو شَكِعٌ: طال غضَبُه، وقيل: غَضِبَ. وأَشْكَعَه: أَغْضَبَه، ويقال: أَمَلَّه وأَضْجَرَه. الأَحمر: أَشْكَعَنِي وأَحْمَشَني وأَدْرأَني وأَحْفَظَنِي كلُّ ذلك أَغْضَبَنِي. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: لَمّا دَنا من الشام ولقِيَه الناسُ جعَلوا يَتَراطَنُون فأَشْكَعَه ذلك وقال لأَسْلَم: إِنهم لن يَرَوْا على صاحِبِك بَزّةَ قَوْمٍ غضِبَ الله عليهم. الشَّكَعُ، بالتحريك: شدّة الضَّجر، وقيل أَغْضَبَه
(* قوله «شدة الضجر
وقيل أغضبه كذا بالأصل والذي في النهاية بعد قوله شدة الضجر: يقال شكع وأَشكعه غيره وقيل معناه أغضبه.). وفي الحديث: أَنه دخل على عبد الرحمن ابن سهيل وهو يَجُودُ بنفسِه فإِذا هو شَكِعُ البِزَّةِ أَي ضَجِرُ الهيئة والحالةِ. وشَكِعَ شَكَعاً: غَرِضَ. وشَكِعَ شَكَعاً: مالَ، ويقال للبخِيل اللئيم: شَكِعٌ.
والشُّكاعَى: نَبْتٌ؛ قال الأَزهري: رأَيته بالبادية وهو من أَحْرار البُقُولِ. والشُّكاعَى: شجرة صغيرة ذاتُ شَوْك قيل هو مِثْلُ الحُلاوَى لا يكاد يُفْرَقُ بينهما، وزَهْرَتُهاحَمْراءُ ومَنْبَتُها مثل مَنْبَتِ الحُلاوَى، ولهما جميعاً
(* قوله «ولهما جميعاً إلخ كذا بالأصل.) يابستين
ورطبتين، وهما كثيرتا الشوكن وشَوْكُهما أَلْطَفُ من شوْك الخُلّةِ، ولهما ورق صغير مثل ورق السَّذابِ يقع على الواحد والجمع، وربما سَلِمَ جمعها، وقد يقال شَكاعَى، بالفتح؛ قال ابن سيده: ولم أَجد ذلك معروفاً، وقال أَبو حنيفة: الشُّكاعَى من دِقّ النبات وهي دَقِيقةُ العيدان صغيرة خضراءُ والناس يَتَداوَوْنَ بها؛ قال عمرو بن أَحمر الباهلي يذكر تَداوِيَه بها، وقد شُفِيَ بَطْنُه:
شَرِبْتُ الشُّكاعَى والتَدَدْتُ أَلِدَّةً،
وأَقْبَلْتُ أَفْواهَ العُروقِ المَكاوِيا
قال: واسمها بالفارسية جرحه، الأَخفش: شُكاعاةٌ، فإِذا صح ذلك فأَلفها لغير التأْنيث، قال سيبويه: هو واحد وجمع، وقال غيره: الواحدة منها شُكاعةٌ، والشُّكاعة: شَوْكةٌ تملأ فم البعير لا ورق لها إِنما هي شَوْكٌ وعِيدانٌ دِقاق أَطرافها أَيضاً شوك، وجمعها شُكاعٌ، وما أَدرِي أَين شَكَعَ أَي ذهَب، والسين أَعلى.

##### Türkçe

**شَكِعَ** **يَشْكَعُ** **شَكَعاً**; o hâlde o **شاكِعٌ** ve **شَكِعٌ** ve **شَكُوعٌ**dur: onun iniltisi ve hastalık ile onu rahatsız eden ağrıdan dolayı bıkkınlığı çoğaldı; ve denildi ki: **الشَّكِعُ** şiddetli feryat eden, bıkkın olan kimsedir; ve **الشَّكَعُ**, harekeli olarak: ağrı ve öfkedir. Ve her bir şeyden eziyet gören için denilir: **شَكِعٌ** ve **شاكِعٌ**. Ve **شَكِعاً** olarak geceledi, yani ağrılı olarak, uyumaz. Ve **شَكِعَ**, o hâlde o **شَكِعٌ**dur: onun öfkesi uzadı; ve denildi ki: öfkelendi. Ve onu **أَشْكَعَه**: onu öfkelendirdi; ve denilir: onu usandırdı ve onu bıktırdı. **الأَحمر**: **أَشْكَعَنِي** ve **أَحْمَشَني** ve **أَدْرأَني** ve **أَحْفَظَنِي**; bunların hepsi: beni öfkelendirdi. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Şam’a yaklaştığında ve insanlar onu karşıladığında, **يَتَراطَنُون** etmeye başladılar; bu onu **أَشْكَعَه** ve **أَسْلَم**’e dedi ki: “Onlar, Allah’ın kendilerine gazap ettiği bir kavmin elbisesini senin sahibinin üzerinde görmeyecekler.” **الشَّكَعُ**, harekeli olarak: bıkkınlığın şiddetidir; ve denildi: onu öfkelendirdi
(* “bıkkınlığın şiddeti ve denildi onu öfkelendirdi” sözü: asılda böyledir; ve Nihâye’de “bıkkınlığın şiddeti” sözünden sonra olan: “**شَكِعَ** denilir ve başkası onu **أَشْكَعَه**; ve denildi ki mânası: onu öfkelendirdi”dir.). Ve hadiste: Abdurrahman b. Süheyl’in yanına, can verirken, girdi; bir de bakar ki o **شَكِعُ البِزَّةِ**dir; yani görünüş ve hâl bakımından bıkkındır. Ve **شَكِعَ شَكَعاً**: **غَرِضَ**. Ve **شَكِعَ شَكَعاً**: meyletti; ve cimri alçak için denilir: **شَكِعٌ**.

Ve **الشُّكاعَى**: bir bitkidir; **الأَزهري** dedi ki: onu çölde gördüm ve o, otların seçkinlerindendir. Ve **الشُّكاعَى**: dikenli küçük bir ağaçtır; denildi ki o, **الحُلاوَى** gibidir; ikisi arasında neredeyse ayırt edilmez; ve onun çiçeği kırmızıdır ve onun bittiği yer, **الحُلاوَى**’nın bittiği yer gibidir; ve ikisinin de birlikte
(* “ve ikisinin de birlikte…” sözü: asılda böyledir.) kuruyken ve tazeyken (hâlleri vardır); ve ikisi de çok dikenlidir; ve ikisinin dikeni, **الخُلّةِ**’nin dikeninden daha yumuşaktır; ve ikisinin küçük yaprağı vardır, **السَّذابِ** yaprağı gibi; tekile ve çoğula düşer; ve bazen onun çoğulu sağlam kalır; ve bazen **شَكاعَى** denilir, fetha ile; **ابن سيده** dedi ki: bunu bilinen olarak bulmadım; ve **أَبو حنيفة** dedi ki: **الشُّكاعَى** bitkinin ince olanındandır; ince dallıdır, küçük yeşildir; ve insanlar onunla tedavi olurlar; **عمرو بن أَحمر الباهلي** onunla tedavi oluşunu zikrederek söyledi; ve karnı iyileşmişti:
شَرِبْتُ **الشُّكاعَى** والتَدَدْتُ أَلِدَّةً،
وأَقْبَلْتُ أَفْواهَ العُروقِ المَكاوِيا
Dedi ki: onun adı Farsçada **جرحه**’dir. **الأَخفش**: **شُكاعاةٌ**; eğer bu sahih olursa, onun elif’i dişillik için değildir. **سيبويه** dedi ki: o, tekil ve çoğuldur. Ve başkası dedi ki: onun bir tanesi **شُكاعةٌ**dur. Ve **الشُّكاعة**: devenin ağzını dolduran bir dikendir; onun yaprağı yoktur; ancak o, diken ve ince dallardır; uçları da yine dikendir; onun çoğulu **شُكاعٌ**dur. Ve bilmem **شَكَعَ** nerede; yani gitti; ve **السين** daha yüksektir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

شكع الرجل، كفرح، يشكع شكعا، كثر أنينه من المرض والوجع يقلقه، نقله ابن فارس. شكع الزرع: كثر حبه، نقله ابن فارس أيضا. قيل: شكع، إذا غضب، نقله الجوهري، وقيل: طال غضبه. شكع أيضا: توجع. الشكع، ككتف: البخيل اللئيم، سمي به لكونه يتضجر من الضيف، ويتغضب عادة. الشكع: الوجع، يقال: بات شكعا، أي وجعا لا ينام، كما في الصحاح، ويقال لكل متأذ من شيء: شكع. قال ابن فارس: شكع بعيره بزمامه، كمنع: رفعه، وقال الفراء: يقال: اشكع بعيرك بالزمام، أي ارفع به رأسه. وأشكعه: أغضبه، نقله الجوهري وكذلك أحمشه، وأدرأه، وأحفظه. قاله الأحمر أو أمله وأضجره، كما في الصحاح. والشكاعة، كثمامة: شوكة تملأ فم البعير لا ورق لها، إنما هي شوك وعيدان دقاق، أطرافها أيضا شوك. قال أبو حنيفة: هكذا أخبرني بعض الأعراب. قال: والشكاعى، كحبارى، وقد تفتح، على زعم بعض الرواة، قال: ولم أجد ذلك معروفا: من دق النبات، دقيقة العيدان، ضعيفة الورق، خضراء، وهي مؤنثة لا تنون، وياؤها ياء التأنيث. وقال الجوهري: نبت يتداوى به. قال الأخفش: هو بالفارسية جرخه، وأنشد لعمرو بن أحمر الباهلي:
  شربت الشكاعى والتددت ألدة                      وأقبلت أفواه العروق المكاويا قال أبو حنيفة: ولدقته وضعف عوده يقال للمهزول: كأنه عود الشكاعى، وقال تأبط شرا، وهو يجود بنفسه:
  ولقد علمت لـتـغـدون                      علي شيم كالحـسـائل
  ياكلـن أوصـالا ولـح                      ما كالشكاعى غير جادل
  يا طير كلن فـإنـنـي                      سم ولكـن ذو غـوائل الواحدة شكاعاة، عن الأخفش، فإذا صح ذلك فألفها للإطلاق، كأكثر أسماء النباتات. أو لا واحدة لها، وإنما يقال: هذه شكاعى واحدة، وشكاعى كثيرة، أي أن الواحد والجمع فيها سواء، وهو قول سيبويه والفراء. قال أبو زيد: هي شجرة صغيرة ذات شوك، وتثنى وتجمع، يقال: هما شكاعيان، وهن ثلاث شكاعيات، قال: وهي مثل الحلاوى لا يكاد يفرق بينهما. قال الأزهري: وزهرتها حمراء. وقال غيره: هو يشبه الباذاورد فهي: الشوكة البيضاء تشبه الحسكة إلا أنها أشد بياضا، وأطول شوكا، وساقه قد يبلغ ذراعين، وحبه أشد استدارة من القرطم، نافع من الحميات البلغمية العتيقة وضعف المعدة واللهاة الوارمة عن البلغم ووجع الأسنان ولسع الهوام، والتشنج، ونفث الدم، ثم إن هذه الخواص المذكورة ليست فيها، وإنما هي في بزرها، كما حققه ابن جزلة. ومما يستدرك عليه: الشاكع والشكوع: القلق، والضجر، والكثير الأنين، والشديد الجزع. والشاكع: المتأذي من الشيء. والشكع: الطويل الغضب. ورجل شكع البزة، أي ضجر الهيئة والحالة. وشكع شكعا: مال. وما أدري أين شكع: أي ذهب، والسين أعلى. وشيخنا المعمر عبد القادر بن الشكعة، بالفتح، ويقال: الشكعاوي، كتب لنا الإجازة من طرابلس، حدث عاليا عن الشيخ عبد الغني بن إسماعيل، وغيره. ومما يستدرك عليه:

##### Türkçe

**شكع** adam, **فرح** gibi, **يشكع** **شكعا**: hastalık ve acıdan iniltisi çoğaldı; onu rahatsız eder; İbn Fâris nakletti. **شكع** ekin: tanesi çoğaldı; onu da İbn Fâris nakletti. Denildi: **شكع**; öfkelendiği zaman; Cevherî nakletti; ve denildi: öfkesi uzadı. **شكع** ayrıca: acı duydu.

**الشكع**, **كتف** gibi: cimri, alçak; misafirden sıkıntı duyduğu ve âdeten öfkelendiği için onunla adlandırıldı.

**الشكع**: acı; denilir: **بات شكعا**, yani acı içinde (olup) uyumaz; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve bir şeyden eziyet gören her bir kimse için denilir: **شكع**.

İbn Fâris dedi: **شكع** devesini yularıyla, **منع** gibi: onu kaldırdı. Ferrâ dedi: denilir: **اشكع** deveni yularla; yani onunla başını kaldır.

Ve **أشكعه**: onu öfkelendirdi; Cevherî nakletti; ve yine **أحمشه** ve **أدرأه** ve **أحفظه**. Bunu **الأحمر** söyledi; yahut onu ümitlendirdi ve onu bıktırdı; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

Ve **الشكاعة**, **ثمامة** gibi: devenin ağzını dolduran, yaprağı olmayan bir diken; ancak o, diken ve ince çubuklardır; uçları da yine dikendir. Ebû Hanîfe dedi: bazı bedevîler bana böyle haber verdi. Dedi: ve **الشكاعى**, **حبارى** gibi; ve bazı râvîlerin zannına göre fetha da yapılır. Dedi: bunu bilinir bulmadım: bitkiden ince olan; çubukları ince, yaprağı zayıf, yeşil; ve o müennestir, tenvinlenmez; ve onun **ياء**’sı müenneslik **ياء**’sıdır. Cevherî dedi: onunla tedavi olunan bir bitkidir. Ahfeş dedi: o Farsçada **جرخه**’dir. Ve Amr b. Ahmer el-Bâhilî için inşâd etti:
  شربت **الشكاعى** والتددت ألدة                      وأقبلت أفواه العروق المكاويا

Ebû Hanîfe dedi: onun inceliği ve dalının zayıflığı sebebiyle zayıf düşmüş kimseye denilir: sanki o, **الشكاعى** dalıdır. Ve Teebbete Şerran söyledi; o, canını verirken:
  ولقد علمت لـتـغـدون                      علي شيم كالحـسـائل
  ياكلـن أوصـالا ولـح                      ما كال**الشكاعى** غير جادل
  يا طير كلن فـإنـنـي                      سم ولكـن ذو غـوائل

Tekili **شكاعاة**’dır; Ahfeş’ten. Eğer bu sahih olursa, onun **ألف**’ı ıtlâk içindir; bitki adlarının çoğu gibi. Yahut onun tekili yoktur; ancak denilir: bu, bir tek **شكاعى**; ve çok **شكاعى**; yani onda tekil ve çoğul birdir; bu, Sîbeveyh ve Ferrâ’nın sözüdür.

Ebû Zeyd dedi: o, dikenli küçük bir ağaçtır; tesniye ve cem‘ yapılır; denilir: ikisi **شكاعيان**; ve onlar (dişiler) üç **شكاعيات**. Dedi: o, **الحلاوى** gibidir; ikisi arasında neredeyse ayırt edilmez. Ezherî dedi: ve onun çiçeği kırmızıdır. Başkası dedi: o, **الباذاورد**’a benzer; o ise: **الحسكة**’ye benzer beyaz diken; ancak o, daha şiddetli beyazdır ve daha uzun dikenlidir; ve sapı iki arşına varabilir; ve tanesi **القرطم**’dan daha şiddetli yuvarlaktır; eski balgamî hummalardan, mide zayıflığından, balgamdan şişmiş küçük dilden, diş ağrısından, haşerat sokmasından, kasılmadan ve kan tükürmeden faydalıdır. Sonra, zikredilen bu özellikler onda değildir; ancak onlar, onun tohumundadır; İbn Cezle’nin tahkik ettiği gibi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الشاكع** ve **الشكوع**: kaygı, bıkkınlık, iniltisi çok olan ve sızlanması şiddetli olan. Ve **الشاكع**: şeyden eziyet gören. Ve **الشكع**: öfkesi uzun olan. Ve adam **شكع البزة**; yani görünüş ve hâl bakımından bıkkın. Ve **شكع شكعا**: meyletti. Ve bilmem nerede **شكع**; yani gitti; ve **السين** daha üstündür.

Ve bizim şeyhimiz, uzun ömürlü Abdülkâdir b. **الشكعة**, fetha ile; ve denilir: **الشكعاوي**; bize Trablus’tan icâzet yazdı; Şeyh Abdülganî b. İsmâîl’den ve başkasından âlî olarak rivayet etti.

Ve ona istidrâk olunanlardandır:

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَكِع
شَكِع A ( n. ac. شَكَع 4 ),
a.  Suffered, groaned, moaned.

b.  Became angry.

c.  Was full in the ear ( corn ).

أَشْكَعَ
أَشْكَعَ IV ,
a.  Irritated.

شَكِع
شَكِع 5 ,
a.  Ill-tempered, peveish.

##### Türkçe

شَكِع
**شَكِع** A (isim mastar: **شَكَع** 4),
a. Acı çekti, inledi, sızlandı.

b. Öfkelendi.

c. Kulakta (mısırda) dolu oldu.

أَشْكَعَ
**أَشْكَعَ** IV,
a. Tahriş etti.

شَكِع
**شَكِع** 5,
a. Huysuz, asabi.
