# شكك — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%83/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%83%D9%83/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%83.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شكك

الشَّكُّ: نقيض اليقين، وجمعه شُكُوك، وقد شَكَكْتُ في كذا وتَشَكَّكْتُ، وشَكَّ في الأَمر يَشُكُّ شَكّاً وشَكَّكَه فيه غيرهُ؛ أَنشد ثعلب:من كان يزعمُ أَن سيَكتُم حبَّه،
حتى يُشَكِّكَ فيه، فهو كَذُوبُ
أَراد حتى يُشَكِّك فيه غيره، وفي الحديث: أَنا أَولى بالشَّكِّ من إبراهيم لما نزل قوله: أَوَلم تؤمن قال بلى؛ قال قوم لما سمعوا الآية: شَكَّ إبراهيمُ ولم يَشُكَّ نبينا، فقال، عليه السلام، تواضعاً منه وتقديماً لإبراهيم على نفسه: أَنا أَحق بالشك من إبراهيم، أَي أَنا لم أَشُكَّ وأَنا دونه، فكيف يَشُكُّ هو؟ وهذا كحديثه الآخر: لا تفضلوني على يونس بن متَّى؛ قال محمد بن المكرم: نقلت هذا الكلام على نَصّه وفي قلمي نَبْوَةٌ عن قوله وأَنا دونه، ولقد كان في قوله أَنا لم أَشك فكيف يشك هو كفاية، وغنى عن قوله وأَنا دونه، وليس في ذلك مناسبة لقوله لا تفضلوني على يونس بن متى، فليس هذا مما يدل على أن يونس بن متى أَفضل منه، ولكنه يعطي معنى التأَدب مع الأنبياء، صلوات الله عليهم، أَي وإن كنت أفضل منه فلا تفضلوني عليه، تواضعاً منه وشَرَفَ أَخلاقٍ، صلوات الله عليه. وقولهم: صمت الشهر الذي شَكَّه الناسُ؛ يريدون شك فيه الناس.
والشَّكُوكُ: الناقة يُشَكُّ في سنامها أَبه طِرْق أَم لا لكثرة وبرها فيُلْمَسُ سنامُها، والجمع شُكٌّ.
وشَكَّه بالرمح والسهم ونحوهما يشُكُّه شَكّاً: انتظمه، وقيل: لا يكون الإنتظام شكّاً إلا أَن يجمع بين شيئين بسهم أَو رمح أَو نحوه. وشَككْتُه بالرمح إذا خزقته وانتظمته؛ قال طرفة:
حِفافَيْه شُكَّا في العَسِيب بمِسْرَدِ
وقال عنترة:
وشَكَكْتُ بالرُّمْحِ الأَصَمِّ ثِيابَه،
ليس الكريمُ على القَنا بمُحَرَّمِ
وفي حديث الخُدْريّ: أن رجلاً دخل بيته فوجد حية فشَكَّها بالرمح أَي خزقها وانتظمها به. والشِّكَّةُ: السلاح، وقيل: الشِّكَّةُ ما يلبس من السلاح، ومن ثم قيل: شاكٌّ في سلاحه أي داخل فيه؛ وكل شيء أَدخلته في شيء، فقد شَكَكْته. والشِّكَّةُ: خشبة عريضة تجعل في خُرْت الفأس ونحوه يُضيَّقُ بها. ويقال: رجل شاكُّ السلاح، وشاكٌّ في السلاح، والشَّاكُّ في السلاح وهو اللابس السلاح التامّ. وقوم شُكَّاكٌ في الحديد. وفي الحديث فِداء عَيَّاش بن أَبي ربيعة: فأَبى النبيّ أَنْ يَفديَه إلا بِشِكَّةِ أَبيه أَي بسلاحه. وفي حديث مُحَلَّم بن جَثَّامَة: فقام رجل عليه شِكَّةٌ. وشَكَّ في السلاح: دخل. ويقال: هو شاكٌّ في السلاح، وقد خفف فقيل: شاكِ السلاح وشاكُ السلاح، وتفسيره في المعتلّ، وقد شَكّ فيه فهو يشُكُّ شَكّاً أَي لبسه تامّاً فلم يَدَعْ منه شيئاً، فهو شاكٌّ فيه. أَبو عبيد: فلان شاك السلاح مأخوذ من الشِّكَّةِ أَي تامّ السلاح. والشَّاكي، بالتخفيف، والشائِكُ جميعاً: ذو الشَّوكة والحَدِّ في سلاحه. ابن الأَعرابي: شُكَّ إذا أُلْحِقَ بنسب غيره، وشَكَّ إذا ظَلَع وغَمَزَ. أَبو الجرَّاح واحد الشَّواكِّ شاكٌّ، وقال غيره: شاكَّةٌ وهو ورم يكون في الحلق وأَكثر ما يكون في الصبيان.
والشَّكائكُ من الهوادج: ما شُكَّ من عيدانها التي بقيت بها بعضها في بعض؛ قال ذو الرمة:
وما خِفْتُ بين الحيّ حتى تَصَدَّعَتْ،
على أَوجُهٍ شَتَّى، حُدوجُ الشَّكائِكِ
والشَّكُّ: لُزوقُ العَضُدِ بالجَنْب، وقيل: هو أَيسر من الظَّلَع. وشكَّ يشُكُّ شَكّاً، وبعير شاكُّ: أَصابه ذلك.والشَّكُّ: اللُّزومُ واللُّصوق؛ قال أَبو دَهْبَل الجُمَحيّ:
دِرْعي دِلاصٌ، شَكُّها شَكٌّ عَجَبْ،
وجَوْبُها القاتِرُ من سَيْرِ اليَلَبْ
وفي حديث الغامدية: أَنه أَمر بها فشُكَّتْ عليها ثيابُها ثم رُجمت، أَي جُمعت عليها ولُفَّت لئلا تنكشف كأَنها نُظمت وزُرَّت عليها بِشَوكة أَو خِلال، وقيل: معناه أُرسلت عليها ثيابها. والشَّكُّ: الإتصالُ واللُّصوقُ. وشَكَّ البعيرُ يشُكُّ شكّاً أَي ظَلَع ظَلْعاً خفيفاً؛ ومنه قول ذي الرمة يصف ناقته وشَّبهها بحماروحش:
وثْبَ المُسَحَّجِ من عاناتِ مَعْقُلَةٍ،
كأَنه مُسْتَبانُ الشَّكِّ أَو جَنِبُ
يقول: تَثِبُ هذه الناقةُ وثْبَ الحمار الذي هو في تمايله في المشي من النشاط كالجَنِبِ الذي يشتكي جنْبَه. والشَّكِيكَةُ: الفرقة من الناس: والشكائك: الفِرَقُ من الناس. ودَعْه على شَكِيكَته أَي طريقته، والجمع شَكائك، على القياس، وشُكَكٌ نادرة. ورجل مختلف الشَّكَّةِ والشِّكَّةِ: متفاوت الأخلاق. ابن الأَعرابي: الشُّكَكُ الأدعياءُ، والشُّكَكُ الجماعاتُ من العساكر يكونون فرقاً؛ قول ابن مُقْبِل يصف الخيل:
بكُلِّ أَشَقَّ مَقْصوصِ الذُّنابي،
بشَكِّيَّات فارِسَ قد شُجِينا
يعني اللُّجُم. والشِّكُّ: الحُلَّة التي تُلْبَسُ ظهورَ السَّبَتينِ. التهذيب: يقال شَكَّ القومُ بيوتَهم يشُكُّونها شَكّاً إذا جعلوها على طريقة واحدة ونظم واحد، وهي الشِّكاكُ للبيوت المصطفَّة؛ قال الفرزدق: فإني، كما قالت نَوارُ، إن اجْتَلَتْ
على رجُلٍ ما شَكَّ كَفّي خَليلُها
(* في ديوان الفرزدق: ما سَدَّ كفي بدل ما شكَّ).
أَي ما قارنَ. ورحمٌ شاكَّة أَي قريبة، وقد شَكَّت إذا اتصلت. وضربوا بيوتَهم شِكاكاً أَي صفّاً واحداً، وقال ثعلب: إنما هو سِكاكٌ يشتقه من السِّكَّةِ، وهو الزُّقاق الواسع. أَبو سعيد: كل شيء إذا ضممته إلى شيء، فقد شَكَكْتَه؛ قال الأعشى:
أَو اسْفَنْطَ عانةَ، بعدَ الرُّقا
دِ، شَكَّ الرِّصافُ إليها الغَديرا
ومنه قول لبيد:
جُماناً ومَرْجاناً يشُكُّ المَفاصِلا
أَراد بالمفاصل ضُروبَ ما في العِقْدِ من الجواهر المنظومة، وفي حديث عليّ: خَطَبهم على مِنبر الكوفة وهو غير مَشْكوك أَي غير مشدود؛ ومنه قصيد كعب:
بيضٌ سَوابغُ قد شُكَّتْ لها حَلَقٌ،
كأَنها حَلَقُ القَفْعاء مَجْدُولُ
ويروى بالسين المهملة من السَّكَك، وهو الضِّيقُ، وقد تقدم.

### Türkçe

**الشَّكُّ**: yakînin zıddı; çoğulu **شُكُوك**’tur. “Şunda **شَكَكْتُ**” ve **تَشَكَّكْتُ** (şeklinde kullanılır). “İş hakkında **شَكَّ** eder, **يَشُكُّ**; **شَكّاً** (şek eder)” ve başkası onu onda **شَكَّكَه** (şekke düşürür). Saʿleb inşâd etti:

من كان يزعمُ أَن سيَكتُم حبَّه،
حتى يُشَكِّكَ فيه، فهو كَذُوبُ

“Ta ki başkası onda **يُشَكِّكَ** etsin (onu şüpheye düşürsün)” demek istedi. Hadiste: “Ben **الشَّكِّ**e İbrâhîm’den daha lâyığım” (denilmiştir); şu söz indiğinde: “**أَوَلم تؤمن**” dedi; “Evet” dedi. Bir kavim âyeti işittiklerinde: “İbrâhîm **شَكَّ** etti, nebîmiz şek etmedi” dediler. Bunun üzerine, عليه السلام, kendisinden tevazu olarak ve İbrâhîm’i kendi nefsine takdim ederek dedi ki: “Ben İbrâhîm’den daha çok şekke hak sahibiyim”; yani: “Ben şek etmedim, ben ondan aşağı iken; o nasıl şek eder?” Bu, onun diğer hadisi gibidir: “Beni Yûnus b. Mettâ’ya üstün tutmayın.” Muhammed b. el-Mukrem dedi: Bu sözü, nassı üzere naklettim; kalemimde “ve ben ondan aşağıyım” sözü hakkında bir sürçme vardır. “Ben şek etmedim; o nasıl şek eder?” sözünde kifayet vardı ve “ve ben ondan aşağıyım” sözünden müstağnî idi. Bunun “Beni Yûnus b. Mettâ’ya üstün tutmayın” sözüyle münasebeti yoktur. Bu, Yûnus b. Mettâ’nın ondan daha faziletli olduğuna delâlet eden şeylerden değildir; fakat peygamberlerle edeplenme mânâsını verir—Allah’ın salâtları onların üzerine olsun—yani: “Her ne kadar ben ondan daha faziletli isem de, beni ona üstün tutmayın”; ondan tevazu ve ahlâk şerefi olarak—Allah’ın salâtları onun üzerine olsun. Onların sözü: “İnsanların **شَكَّه** ettiği ayı oruç tuttum”; “insanlar onda şek etti” demek isterler.

**والشَّكُوكُ**: hörgücünde “içinde ilik var mı yok mu” diye **يُشَكُّ** edilen dişi deve; yününün çokluğundan dolayı hörgücü yoklanır. Çoğulu **شُكٌّ**dur.

Onu mızrakla, okla ve benzerleriyle **شَكَّه** eder, **يشُكُّه شَكّاً**: onu dizdi (saplayıp geçirdi). Denildi ki: Dizme, ancak bir ok yahut mızrak yahut benzeriyle iki şey arasında birleştirdiği zaman **شكّاً** olur. “Mızrakla onu **شَككْتُه**” (dedim) eğer onu delip geçirdim ve onu dizdim ise. Tarafe dedi:

حِفافَيْه شُكَّا في العَسِيب بمِسْرَدِ

Antere dedi:

وشَكَكْتُ بالرُّمْحِ الأَصَمِّ ثِيابَه،
ليس الكريمُ على القَنا بمُحَرَّمِ

Hudrî hadîsinde: Bir adam evine girdi, bir yılan buldu; onu mızrakla **فشَكَّها** etti; yani onu delip geçirdi ve onunla dizdi. **والشِّكَّةُ**: silah. Denildi ki: **الشِّكَّةُ**, silâhtan giyilen şeydir. Bundan dolayı “silahında **شاكٌّ**” denildi; yani onun içine girmiş. Her şeyi bir şeyin içine soktuğun zaman, onu **شَكَكْته** etmiş olursun. **والشِّكَّةُ**: baltanın sap deliğine ve benzerine konulan geniş bir tahta; onunla daraltılır. “Silahı **شاكُّ** bir adam” ve “silah içinde **شاكٌّ**” denir. **والشَّاكُّ في السلاح**: tam silahı giyen kimsedir. “Demirde **شُكَّاكٌ** bir kavim” (denir). Hadiste, ʿAyyâş b. Ebî Rebîʿa’nın fidyesi hakkında: Nebî, onu ancak babasının **بِشِكَّةِ**siyle fidye etmeyi kabul etmedi; yani silahıyla. Muhallam b. Cessâme hadîsinde: “Üzerinde **شِكَّةٌ** olan bir adam kalktı.” “Silah içinde **شَكَّ** etti”: girdi. “O, silah içinde **شاكٌّ**tır” denir. Hafifletildi de “**شاكِ السلاح**” ve “**شاكُ السلاح**” denildi. Bunun tefsiri muʿtall (babında)dır. Onda **شَكّ** etti; **فهو يشُكُّ شَكّاً**; yani onu tam giydi, ondan hiçbir şey bırakmadı; o, onda **شاكٌّ**tır. Ebû ʿUbeyd: “Falan **شاك السلاح**” sözü **الشِّكَّةِ**den alınmıştır; yani silahı tamdır. **والشَّاكي** (tahfîf ile) ve **والشائِكُ** ikisi birden: silahında diken/sertlik ve keskinlik sahibi olan. İbnü’l-Aʿrâbî: Başkasının nesebine ilhak edilince **شُكَّ** denir; topallayıp aksayınca ve sendeleyip sekince **شَكَّ** denir. Ebû’l-Cerrâh: **الشَّواكِّ**in bir teki **شاكٌّ**tır. Başkası dedi ki: **شاكَّةٌ**; boğazda olan bir şişliktir; en çok çocuklarda olur.

**والشَّكائكُ** (hevedec/mahfe türünden): çubuklarından, bir kısmı bir kısmına bağlı kalmış olarak **شُكَّ** edilmiş olan şey. Zü’r-Rumme dedi:

وما خِفْتُ بين الحيّ حتى تَصَدَّعَتْ،
على أَوجُهٍ شَتَّى، حُدوجُ الشَّكائِكِ

**والشَّكُّ**: üst kolun böğreğe yapışması. Denildi ki: o, **الظَّلَع**dan daha hafiftir. **شكَّ يشُكُّ شَكّاً**; ve **بعير شاكُّ**: ona bu isabet etmiştir. **والشَّكُّ**: lüzum ve yapışma. Ebû Dehbel el-Cumahî dedi:

دِرْعي دِلاصٌ، شَكُّها شَكٌّ عَجَبْ،
وجَوْبُها القاتِرُ من سَيْرِ اليَلَبْ

Gâmidiyye hadîsinde: Ona emretti de elbiseleri onun üzerine **فشُكَّتْ**; sonra recmedildi; yani açılmasın diye onun üzerine toplandı ve sarıldı; sanki bir diken yahut bir çöp ile onun üzerine dizildi ve iliklendi. Denildi ki: Mânâsı, elbiseleri onun üzerine salındı. **والشَّكُّ**: ittisal ve yapışma. Deve **شَكَّ** eder, **يشُكُّ شكّاً**; yani hafif bir topallıkla **ظَلَع** eder. Zü’r-Rumme’nin, dişi devesini vasfederken ve onu yaban eşeğine benzetirken söylediği söz bundandır:

وثْبَ المُسَحَّجِ من عاناتِ مَعْقُلَةٍ،
كأَنه مُسْتَبانُ الشَّكِّ أَو جَنِبُ

Der ki: Bu dişi deve, yürüyüşteki salınmasında, canlılıktan dolayı, böğründen şikâyet eden **الجَنِب** gibi olan yaban eşeğinin sıçrayışı gibi sıçrar. **والشَّكِيكَةُ**: insanlardan bir fırka. **والشكائك**: insanlardan fırkalar. “Onu **شَكِيكَته** üzere bırak”; yani yolu üzere. Çoğulu, kıyasa göre, **شَكائك**tır; nadir olarak **شُكَكٌ** da gelir. **ورجل مختلف الشَّكَّةِ والشِّكَّةِ**: ahlâkı farklı farklı olan. İbnü’l-Aʿrâbî: **الشُّكَكُ**: iddiacılar (nesep iddia edenler). **والشُّكَكُ**: askerlerden, fırkalar hâlinde olan cemaatler. İbn Mukbil’in, atları vasfederken sözü:

بكُلِّ أَشَقَّ مَقْصوصِ الذُّنابي،
بشَكِّيَّات فارِسَ قد شُجِينا

Yani gemler. **والشِّكُّ**: iki **السَّبَتينِ**in sırtlarına giyilen hülle.

**التهذيب**: “Kavim evlerini **شَكَّ** etti, **يشُكُّونها شَكّاً**” denir; eğer onları tek bir tarz ve tek bir dizim üzere yaparlarsa. Bu, yan yana dizilmiş evler için **الشِّكاكُ**tır. Ferazdak dedi:

فإني، كما قالت نَوارُ، إن اجْتَلَتْ
على رجُلٍ ما شَكَّ كَفّي خَليلُها

(Ferazdak divanında: **ما سَدَّ كفي** “**ما شكَّ كفي**” yerine.) Yani: yaklaştırmadı/bitşik kılmadı. **ورحمٌ شاكَّة**: yakın (akrabalık); **شَكَّت** (denir) eğer bağlandı/ittisal ettiyse. “Evlerini **شِكاكاً** vurdular”; yani tek bir sıra. Saʿleb dedi: Ancak o **سِكاكٌ**tur; onu **السِّكَّةِ**den türetir; o da geniş sokaktır. Ebû Saʿîd: Her şey, onu bir şeye kattığın zaman, onu **شَكَكْتَه** etmiş olursun. Aʿşâ dedi:

أَو اسْفَنْطَ عانةَ، بعدَ الرُّقا
دِ، شَكَّ الرِّصافُ إليها الغَديرا

Bundan, Lebîd’in sözü:

جُماناً ومَرْجاناً يشُكُّ المَفاصِلا

**المفاصل** ile, gerdanlıktaki dizilmiş cevherlerden olan türleri kastetti. Ali hadîsinde: Kûfe minberi üzerinde onlara hutbe verdi; o, **غير مَشْكوك** idi; yani bağlanmış/sıkılmış değildi. Bundan, Kaʿb’ın kasidesi:

بيضٌ سَوابغُ قد شُكَّتْ لها حَلَقٌ،
كأَنها حَلَقُ القَفْعاء مَجْدُولُ

**بالسين المهملة** ile, **السَّكَك**ten rivayet olunur; o da darlıktır; daha önce geçti.
