# شكك — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%83/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%83%D9%83/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%83.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شكك

الشك: خلاف اليقين كما في الصحاح، وقال الراغب الأصبهاني في مفرادات القرآن: الشك: اختلاف النقيضين عند الإنسان وتساويهما، وذلك قد يكون لوجود أمارتين متساويتين عنده في النقيضين، أو لعدم الأمارة فيهما، والشك ربما يكون في الشيء: هل هو موجود أو غير موجود، وربما كان في جنسه من أي جنس هو، وربما كان في بعض صفاته وربما كان في الغرض الذي لأجله أوجد، والشك ضرب من الجهل، وهو أخص منه؛ لأن الجهل قد يكون عدم العلم بالنقيضين رأسا، فكل شك جهل، وليس كل جهل شكا، وأصله إما من شككت الشيء، أي: خزقته، قال الشاعر:
  وشككت بالرمح الأصم ثيابه                      ليس الكريم على القنا بمحرم فكأن الشك الخزق في الشيء وكونه بحيث لا يجد الرأي مستقرا يثبت فيه ويعتمد عليه، ويصح أن يكون مستعارا من الشك وهو لصوق العضد بالجنب، وذلك أن يتلاصق النقيضان فلا مدخل للفهم والرأي لتخلل ما بينهما، ويشهد لهذا قولهم: التبس الأمر، أي: اختلط وأشكل، ونحو ذلك من الاستعارات شكوك. وشك في الأمر وتشكك، وشككه فيه غيره أنشد ثعلب:
  من كان يزعم أن سيكتم حبه                      حتى يشكك فيه فهو كذوب

  أراد حتى يشكك فيه غيره. والشك: صديع صغير في العظم. والشك: دواء يهلك الفأر يجلب من خراسان يستخرج من معادن الفضة نوعان: أبيض وأصفر ويعرف الآن بسم الفأر. وشكه بالرمح والسهم ونحوهما يشكه شكا: خزقه وانتظمه وقيل: لا يكون الانتظام شكا إلا أن يجمع بين شيئين بسهم أو رمح أو نحوه، نقله ابن دريد عن بعضهم، قال طرفة:
  كأن جناحي مضرحي تكنـفـا                      حفافيه شكا في العسيب بمسرد وشك في السلاح أي: دخل يقال: هو شاك في السلاح، وقد خفف وقيل: شاك السلاح وشاك السلاح، وسيأتي في المعتل، وقد شك فيه، فهو يشك شكا، أي: لبسه تاما فلم يدع منه شيئا فهو شاك فيه. وقال أبو عبيد: فلان شاك السلاح مأخوذ من الشكة، أي: تام السلاح. وشك البعير شكا: لزق عضده بالجنب فظلع لذلك ظلعا خفيفا أو قيل: الشك: أيسر من الظلع، وقال ذو الرمة يصف ناقة وشبهها بحمار وحش:
  وثب المسحج من عانات معقلة                      كأنه مشتبان الشك أو جنـب يقول: تثب هذه الناقة وثب الحمار الذي هو في تمايله في المشى من النشاط كالجنب الذي يشتكي جنبه.
 ومن المجاز: الشكوك كصبور: ناقة يشك في سنامها أبه طرق أم لا أي لكثرة وبرها فيلمس سنامها شك بالضم.
 والشك بالكسر: الحلة التي تلبس ظهور السيتين نقله ابن سيده. والشك بالضم: جمع الشكوك من النوق وهذا قد تقدم بعينه قريبا، فهو تكرار محض. والشكة، بالكسر: ما يلبس من السلاح ومنه حديث فداء عياش بن أبي ربيعة: فأبى النبي صلى الله عليه وسلم أن يفديه إلا بشكة أبيه. والشكة أيضا: خشبة عريضة تجعل في خرت الفأس ونحوه يضيق بها عن ابن دريد. والشكة بالضم: الشقة يقال: إنه لبعيد الشكة، أي الشقة. والشاكة: ورم يكون في الحلق وأكثر ما يكون في الصبيان جمعه الشواك، وقال أبو الجراح: واحد الشواك شاك للورم. والشكيكة، كسفينة: الفرقة من الناس، عن أبي عمرو. وقال ابن دريد: الشكيكة: الطريقة ومنه قولهم: دعه على شكيكته شكائك على القياس وشكك بكسر ففتح نادر، وإذا كان بضمتين فلا يكون نادرا، وقال ابن الأعرابي: الشكك: الجماعات من العساكر يكونون فرقا. والشكيكة: الحلق. و قال ابن عباد: الشكيكة: السلة التي يكون فيها الفاكهة. والشكي: اللجام العسر قال ابن مقبل:
  يعالج شكيا كأن عـنـانـه                      يفوت به الإقداع جذع منقح ويروى: شقيا. وقال الأصمعي: هو منسوب إلى قرية بأرمينية يقال لها: شكى. وشكوا بيوتهم: إذا جعلوها على طريقة واحدة وعلى نظم واحد، كما في التهذيب. والشكاك ككتاب: البيوت المصطفة يقال: ضربوا بيوتهم شكاكا، أي: صفا واحدا، وقال ثعلب: إنما هو سكاك، يشتقه من السكة، وهو الزقاق الواسع. والشكاكة كسحابة: الناحية من الأرض عن ابن عباد. والشكشكة: السلاح الحاد هكذا هو نص ابن الأعرابي. أو حدة السلاح قال الصاغاني: هذا هو القياس. وشككته، وإليه، بالكسر: أي: ركنت إليه، عن ابن عباد.
 ومما يستدرك عليه: شك، بالضم: إذا ألحق بنسب غيره. وشك البعير: غمز، كلاهما عن ابن الأعرابي. والشكائك من الهوادج: ما شك من عيدانها التي يقتب بها بعضها في بعض، قال ذو الرمة:

  وما خفت بين الحي حتى تصدعت                      على أوجه شتى حدوج الشكائك والشك: اللزوم واللصوق. وشك عليه الثوب، أي: جمع وزر بشوكة أو خلالة، أو أرسل عليه. ورجل مختلف الشكة: متفاوت الأخلاق. وقال ابن الأعرابي: الشكك بضمتين: الأدعياء. وقول الفرزذق:
  فإني، كما قالت نوار، إن اجتلت                      على رجل ما شك كفي خليلها أي: ما قارن. ورحم شاكة: أي قريبة، وقد شكت، أي: اتصلت. ومنبر مشكوك: مشدود. والمشك: بالكسر: السير الذي يشك به الدرع، قال عنترة:
  ومشك سابغة هتكت فروجهـا                      بالسيف عن حامي الحقيقة معلم وشك الخياط الثوب: إذا باعد بين الغرزتين.وقوم شكاك في الحديد، كرمان. والشكوك: الجوانب. وشككت إليه البلاد، أي: قطعتها إليه.وشك على الأمر: أي شق، وقيل: شككت فيه. واشتك البعير: ظلع، عن ابن عباد.
 ورجل شكاك من قوم شكاك. وبعير شكك، أي: ظالع. وأمر مشكوك: وقع فيه الشك.

### Türkçe

**الشك**: **اليقين**’in zıddı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **الراغب الأصبهاني** **مفرادات القرآن**’da dedi ki: **الشك**: insanda iki zıddın ihtilâfı ve ikisinin eşit olmasıdır; bu, onda iki zıdda dair iki eşit alâmetin bulunmasıyla da olur, yahut ikisinde de alâmetin bulunmamasıyla. **الشك** bazen şeyde olur: o mevcut mudur yok mudur? Bazen de onun cinsinde olur: hangi cinsten o? Bazen de sıfatlarının bazısında olur; bazen de onun için var edildiği gaye hakkında olur. **الشك** cehaletin bir türüdür; ve ondan daha özeldir; çünkü cehalet, iki zıddı baştan başa bilmemek olabilir. O hâlde her **شك** cehalettir; her cehalet **شك** değildir. Aslı ya **شككت الشيء**’dendir; yani: onu deldim. Şair dedi ki:
  Ve **الرمح الأصم** ile elbisesini deldim                      cömert, mızraklar üzerinde mahrum değildir
Sanki **الشك** şeyde delme ve onun, görüşün içinde karar kılacağı, onda sabit olup ona dayanacağı bir yer bulamayacağı bir hâlde olmasıdır. Ve sahih olur ki, **الشك**’ten istiâre edilmiş olsun; o da pazunun böğreğe yapışmasıdır. Bu, iki zıddın birbirine yapışmasıdır; aralarına nüfuz etmek için anlayışa ve görüşe bir giriş yoktur. Buna onların şu sözü şahitlik eder: **التبس الأمر**; yani: karıştı ve müşkil oldu; ve bunun benzeri istiârelerden olanlar **شكوك**tur. **وشك في الأمر** ve **تشكك**; ve başkası onu onda **شككه**. **ثعلب** şu beyti okudu:
  Kim, sevgisini gizleyeceğini sanırsa                      ta ki onda başkası şüpheye düşürsün; o yalancıdır

  “Ta ki onda başkası onu şüpheye düşürsün” demek istedi. Ve **الشك**: kemikte küçük bir çatlak. Ve **الشك**: fareyi helâk eden bir ilaç; Horasan’dan getirilir; gümüş madenlerinden çıkarılır; iki türdür: beyaz ve sarı; şimdi **سم الفأر** diye bilinir. Ve onu mızrakla, okla ve benzerleriyle **شكه**; onu **شكا** ile **يشكه**: onu deldi ve ona geçirdi. Ve denildi ki: geçirme, ancak bir ok yahut mızrak yahut benzeriyle iki şey arasında birleştirmedikçe **شكا** olmaz. Bunu **ابن دريد** bazılarından nakletti. **طرفة** dedi ki:
  Sanki **مضرحي**’min iki kanadı kuşatmış                      iki kenarını; **العسيب**’de **مسرد** ile **شكا** edilmiş
Ve “silâhta **شك** etti” yani: içine girdi; denilir: o, silâhta **شاك**tır. Ve hafifletildi; ve denildi: **شاك السلاح** ve **شاك السلاح**. Ve **المعتل**’de gelecektir. Ve onda **شك** etti; o hâlde o, **يشك شكا**; yani: onu tam olarak giydi; ondan hiçbir şey bırakmadı; o hâlde o, onda **شاك**tır. **أبو عبيد** dedi ki: falan **شاك السلاح**tır; **الشكة**’den alınmıştır; yani: silâhı tamdır. Ve deve **شكا** ile **شك** etti: pazusu böğreğe yapıştı; bundan dolayı hafif bir topallıkla topalladı. Yahut denildi ki: **الشك** topallıktan daha hafiftir. **ذو الرمة** bir dişi deveyi vasfederek ve onu yaban eşeğine benzeterek dedi ki:
  Bağlanmış dişi eşeklerden **المسحج** sıçradı                      sanki o, **مشتبان الشك** yahut **جنب**
Yani: bu dişi deve, yaban eşeğinin sıçrayışı gibi sıçrar; o, yürüyüşteki salınışında, canlılıktan dolayı, böğrü ağrıyan **جنب** gibidir.

Ve mecazdan: **الشكوك** ( **صبور** vezninde): hörgücünde, dokunuldu mu dokunulmadı mı diye şüphe edilen dişi deve; yani yününün çokluğundan dolayı; böylece hörgücü yoklanır; **شك** (zammesiyle).

Ve **الشك** (kesresiyle): iki **سيتين**’in sırtlarına giydirilen **الحلة**; bunu **ابن سيده** nakletti. Ve **الشك** (zammesiyle): develerden **الشكوك**’un cem‘i; ve bu, az önce aynen geçmişti; o hâlde sırf tekrardır. Ve **الشكة** (kesresiyle): silâhtan giyilen şey; ve ondan **حديث فداء عياش بن أبي ربيعة**: Nebî صلى الله عليه وسلم, onu ancak babasının **شكة**’siyle fidye edilmek üzere reddetti. Ve **الشكة** ayrıca: balta deliğine ve benzerine konulan geniş bir tahta; onunla daraltılır; **ابن دريد**’den. Ve **الشكة** (zammesiyle): **الشقة**; denilir: o, **بعيد الشكة**’dir; yani **الشقة**. Ve **الشاكة**: boğazda olan bir şiş; çoğu çocuklarda olur; cem‘i **الشواك**tır. **أبو الجراح** dedi ki: **الشواك**’ın teki, şiş için **شاك**tır. Ve **الشكيكة** ( **سفينة** gibi): insanlardan bir fırka; **أبو عمرو**’dan. **ابن دريد** dedi ki: **الشكيكة**: yol; ve ondan onların sözü: onu **شكيكته** üzerinde bırak; kıyasa göre **شكائك**. Ve **شكك** (kesre sonra fetha ile) nadirdir; iki zamme ile olursa nadir olmaz. **ابن الأعرابي** dedi ki: **الشكك**: askerlerden cemaatlerdir; fırkalar hâlinde olurlar. Ve **الشكيكة**: boğaz. Ve **ابن عباد** dedi ki: **الشكيكة**: içinde meyve bulunan sepet. Ve **الشكي**: zor gem; **ابن مقبل** dedi ki:
  Zor bir **شكي**yi tedavi eder; sanki onun dizgini                      onunla **الإقداع**’ı aşar; budanmış bir **جذع**
Ve **شقيا** diye rivayet edilir. **الأصمعي** dedi ki: o, Ermeniye’de **شكى** denilen bir köye nispet edilmiştir. Ve **شكوا بيوتهم**: onları tek bir yol üzere ve tek bir düzen üzere yaptıkları zaman; **التهذيب**’te olduğu gibi. Ve **الشكاك** ( **كتاب** gibi): sıralanmış evler; denilir: evlerini **شكاكا** kurdular; yani: tek bir sıra. **ثعلب** dedi ki: ancak o **سكاك**tır; onu **السكة**’den türetir; o da geniş sokaktır. Ve **الشكاكة** ( **سحابة** gibi): yerin bir tarafı; **ابن عباد**’dan. Ve **الشكشكة**: keskin silâh; **ابن الأعرابي**’nin nassı böyledir. Yahut silâhın keskinliği. **الصاغاني** dedi ki: kıyas budur. Ve onu, ve ona, kesre ile **شككته**: yani: ona dayandım; **ابن عباد**’dan.

Ve ona ek olarak: **شك** (zammesiyle): başkasının nesebine ilhak edildiği zaman. Ve devenin **شك**’i: dürtmek; ikisi de **ابن الأعرابي**’den. Ve **الشكائك** (hevdaclerden): çubuklarından, bazısı bazısına bindirilerek kubbe yapılan şey. **ذو الرمة** dedi ki:

  Kavim arasında korkmadım; ta ki çatladı                      türlü yüzler üzerine **حدوج الشكائك**
Ve **الشك**: lüzum ve yapışma. Ve elbiseyi onun üzerine **شك** etti; yani: onu bir diken yahut bir iğneyle topladı ve bağladı; yahut onun üzerine saldı. Ve **مختلف الشكة** bir adam: ahlâkı farklı farklı. **ابن الأعرابي** dedi ki: **الشكك** (iki zamme ile): uydurma nesebliler. Ve **الفرزذق**’un sözü:
  Ben, **نوار**’ın dediği gibi, eğer baktıysam                      bir adama; onun dostu, avucum **ما شك** etmedi
Yani: eşlik etmedi. Ve **رحم شاكة**: yani yakın; ve **شكت**; yani: birleşti. Ve **منبر مشكوك**: sıkıca bağlanmış. Ve **المشك** (kesre ile): zırhın onunla bağlandığı kayış. **عنترة** dedi ki:
  Ve bir **مشك**; tam bir zırhın; deliklerini yırttım                      kılıçla; hakikatin koruyucusundan; işaretli
Ve terzinin elbiseyi **شك** etmesi: iki dikiş arasını uzaklaştırdığı zaman. Ve demirde **شكاك** bir kavim; **رمان** gibi. Ve **الشكوك**: yanlar. Ve memleketleri ona doğru **شككت**; yani: ona doğru kestim (katettim). Ve işin üzerine **شك** etti: yani: yardı; ve denildi ki: onda **شككت**. Ve devenin **اشتك** etmesi: topalladı; **ابن عباد**’dan.

Ve **شكاك** bir adam; **شكاك** bir kavimdendir. Ve **شكك** bir deve: yani topal. Ve **مشكوك** bir iş: onda şüphe vuku buldu.
