# شكم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%83%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شكم

الشُّكْمُ، بالضم: العَطاء، وقيل: الجزاء؛ قال ابن سيده: وأُرى الشُّكْمى لغةً، قال: ولا أَحُقُّها، شكَمَه يَشْكُمه شَكْماً وأَشْكَمه؛ الأَخيرة عن ثعلب. وفي الحديث: أَن أَبا طَيْبة حَجَم رسولَ الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: اشْكُمُوه أَي أَعْطُوه أَجْرَهُ؛ قال الشاعر: أَبْلِغْ قَتادَةَ، غَيْرَ سائِلِه
جَزْلَ العَطاءِ وعاجِلَ الشُّكْمِ
قال في تفسير الحديث: الشُّكْمُ، بالضم، الجَزاءُ، والشُّكْدُ العَطاء بلا جَزاءٍ، قال: وقيل: هو مثله وأَصله من شَكِيمةِ اللجامِ كأَنها تُمْسِكُ فاه عن القول، قال: ومنه حديث عبد الله بن رَباح: أَنه قال للراهب إِني صائم، فقال: أَلا أَشْكُمُكَ على صومك شُكْمةً؟ تُوضع يوم القيامة مائدةٌ وأَول من يأْكل منها الصائمون؛ أَي أَلا أُبَشِّرُكَ بما تُعْطى على صَوْمِك. وفي ترجمة شكب: الشُّكْبُ لغةٌ في الشُّكْمِ، وهو الجزاء، وقيل: العطاء، قال أَبو عبيد: سمعت الأُمَوِيَّ يقول: الشُّكْمُ الجزاء، والشَّكْمُ المصدر، وقال الكسائي: الشُّكْمُ العِوَضُ، وقال الأَصمعي: الشُّكْمُ والشُّكْدُ العطية. الليث: الشُّكْمُ النُّعْمى. يقال: فَعَلَ فلانٌ أَمراً فَشَكَمْتُه أَي أَثَبْتُه: قال الجوهري: الشُّكْمُ بالضم، الجزاء، فإِذا كان العطاء ابتداء فهو الشُّكْدُ، بالدال، تقول منه شَكَمْتُه أَي جزيته.
والشَّكِيمة من اللِّجام: الحديدة المُعْتَرضة في الفم. الجوهري: الشكِيمُ والشَّكِيمةُ في اللجام الحديدةُ المُعْتَرِضة في فم الفرس التي فيها الفأْس؛ قال أَبو دُواد:
فهي فَوْهاءُ كالجُوالِقِ، فُوها
مُسْتَجافٌ يَضِلُّ فيه الشَّكِيمُ
والجمع شَكائِمُ وشَكِيمٌ وشُكُمٌ؛ الأَخيرة على طرح الزائد أَو على أَنه جمع شكيم الذي هو جمع شَكِيمة، فيكون جمع جمع. وشَكَمَه يَشْكُمُه شَكْماً: وضع الشَّكِيمة في فيه. وشَكَمْتُ الوالي إِذا رَشَوتَه كأَنك سَدَدْتَ فَمَه بالشَّكِيمة؛ وقال قوم: شَكَمه شَكْماً وشَكِيماً عَضَّه؛ قال جرير:
فأَبْقُوا عليكم، واتَّقُوا نابَ حَيَّةٍ
أَصاب ابْنَ حَمْراءِ العِجانِ شَكِيمُها
قال: وأَما فأْس اللجام فالحديدة القائمة في الشكيمة. ويقال: فلان شديدُ الشَّكيمة إِذا كان ذا عارضة وَجِدٍّ. ابن الأَعرابي: الشَّكِيمَةُ قُوَّةُ القلب. ابن السكيت: إِنه لشديدُ الشَّكِيمةِ إِذا كان شديدَ النَّفْسِ أَنِفاً أَبِيّاً. وفي حديث عائشة تصف أَباها، رضي الله عنهما: فما بَرِحَتْ شَكِيمَتُه في ذات الله أَي شِدَّةُ نَفْسِه، هو من ذلك، وأَصله من شكيمة اللجام فإِن قُوَّتَها تدل على قوة الفرس. والشكِيمَةُ: الأَنَفَةُ والانتصار من الظُّلْم، وهو ذو شَكِيمةٍ أَي عارِضةٍ وجِدٍّ، وقيل: هو أَن يكون صارماً حازماً، وفلان ذو شكِيمة إِذا كان لا يَنْقاد؛ قال عَمْرُو بن شاسٍ الأَسَدِيُّ يُخاطِب امرأَته في ابْنِه عِرار: وإِنَّ عِراراً إِنْ يكن ذا شَكِيمةٍ
تَعافِينََها منه، فما أَمْلِكُ الشِّيَمْ
وقوله:
أَنا ابنُ سَيَّارٍ على شَكِيمِه،
إِن الشِّراكَ قُدَّ من أَدِيِمِه
قال: يجوز أَن يكون جمع شَكِيمةٍ كما ذكر في شَكِيمةِ اللجام، ويجوز أَن يكون لغة في الشَّكِيمة، فيكون من باب حُقٍّ وحُقَّةٍ، ويجوز أَن يكون أَراد على شكيمته فحذف الهاء للضرورة؛ وقول أبي صخر الهذلي: جَهْم المُحَيَّا عَبُوس باسِل شَرِس،
وَرْد قُساقِسة، رِئْبالَة شَكِم
قال السُّكَّرِيُّ: شَكِمٌ غَضُوبٌ. وشَكِيمُ القِدْرِ: عُراها؛ قال الراعي:
وكانَتْ جَدِيراً أَن يُقَسَّمَ لَحْمها،
إِذا ظَلَّ بينَ المَنْزِلَينِ شَكِيمُها
وشُكامَةُ وشُكَيْمٌ: اسمان. ومِشْكَمٌ، بالكسر: اسم رجل.

### Türkçe

**الشُّكْمُ**، ötre ile: bağış; ve denildi: karşılık (ceza). İbn Sîde dedi: ve ben **الشُّكْمى**’yı bir dil (varyantı) olarak görüyorum; dedi: ve ben onu haklı (sahih) saymıyorum. **شكَمَه يَشْكُمه شَكْماً** ve **أَشْكَمه**; sonuncusu Sa‘leb’den. Ve hadiste: Ebû Taybe, Allah’ın Resûlü’nü, sallallahu aleyhi ve sellem, hacamat etti; bunun üzerine dedi: **اشْكُمُوه** yani: ona ücretini verin. Şair dedi:

قَتادَةَ’yi ulaştır, onu sormayan olarak,
bol bağışı ve acele **الشُّكْم**’ü.

Hadisin tefsirinde dedi: **الشُّكْمُ** ötre ile, karşılıktır (cezadır); **الشُّكْدُ** ise karşılıksız bağıştır. Dedi: ve denildi: o onun gibidir; ve aslı gemin **شَكِيمةِ اللجامِ**’ındandır; sanki o, sözden ağzını tutar. Dedi: ve ondandır Abdullah b. Rabâh hadisi: rahibe dedi ki: ben oruçluyum; o da dedi: orucun üzerine sana bir **شُكْمةً** ile **أَلا أَشْكُمُكَ** mı? Kıyamet günü bir sofra konur ve ondan ilk yiyenler oruçlular olur; yani: orucun üzerine sana verilecek şeyi sana müjdelemeyeyim mi. **شَكَب** maddesinde: **الشُّكْبُ** **الشُّكْمِ**’de bir dildir (varyanttır); o, karşılıktır; ve denildi: bağıştır. Ebû Ubeyd dedi: Ümevî’yi şöyle derken işittim: **الشُّكْمُ** karşılıktır; **الشَّكْمُ** ise mastardır. Kisâî dedi: **الشُّكْمُ** bedeldir. Asma‘î dedi: **الشُّكْمُ** ve **الشُّكْدُ** bağıştır. Leys: **الشُّكْمُ** nimettir. Denir: falan bir iş yaptı da ben onu **فَشَكَمْتُه**; yani: onu mükâfatlandırdım. Cevherî dedi: **الشُّكْمُ** ötre ile, karşılıktır; bağış başlangıç (ilkten) olursa o **الشُّكْدُ**’dur, **بالدال**; ondan “**شَكَمْتُه**” dersin; yani: onu karşılıklandırdım.

Ve gemden **الشَّكِيمة**: ağızda enine duran demir. Cevherî: gemde **الشكِيمُ** ve **الشَّكِيمةُ** atın ağzında enine duran, içinde **الفأْس** bulunan demirdir. Ebû Duvâd dedi:

O, ağzı çuval gibi geniş ağızlıdır; ağzı
açık; içinde **الشَّكِيمُ**’ün kaybolduğu.

Çoğulu **شَكائِمُ** ve **شَكِيمٌ** ve **شُكُمٌ**’dur; sonuncusu, ziyadeyi atma üzere yahut **شَكِيمة**’nin çoğulu olan **شكيم**’in çoğulu olması üzeredir; böylece çoğulun çoğulu olur. **وشَكَمَه يَشْكُمُه شَكْماً**: onun ağzına **الشَّكِيمة**’yi koydu. Ve “**شَكَمْتُ الوالي**” (valiyi **شَكَمْتُ**) dediğin zaman: onu rüşvetlendirdin; sanki onun ağzını **الشَّكِيمة** ile kapattın. Bir topluluk dedi: **شَكَمه شَكْماً وشَكِيماً**: onu ısırdı. Cerîr dedi:

Üzerinize kalın ve bir yılanın dişinden sakının;
İbn Hamrâ el-‘icân’a onun **شَكِيمُها**’sı isabet etti.

Dedi: gemin **فأْس**’i ise **الشكيمة**’deki dik duran demirdir. Ve denir: falan **شديدُ الشَّكيمة**’dir; eğer bir **عارضة** ve ciddiyet sahibi ise. İbnü’l-A‘râbî: **الشَّكِيمَةُ** kalbin kuvvetidir. İbnü’s-Sikkît: o, **شديدُ الشَّكِيمةِ**’dir; eğer nefsi şiddetli, onurlu, baş eğmez ise. Âişe’nin, Allah ikisinden de razı olsun, babasını vasfettiği hadiste: “**فما بَرِحَتْ شَكِيمَتُه في ذات الله**” yani: nefsinin şiddeti; bu ondandır; ve aslı gemin **شكيمة**’sindandır; çünkü onun kuvveti, atın kuvvetine delâlet eder. Ve **الشكِيمَةُ**: kibirli onur (enefe) ve zulümden intikam/galebe; ve o, **ذو شَكِيمةٍ**’dir; yani: **عارِضةٍ** ve ciddiyet sahibi. Ve denildi: o, keskin ve kararlı olmasıdır. Ve falan **ذو شكِيمة**’dir; eğer boyun eğmez ise. ‘Amr b. Şâs el-Esedî, oğlu ‘Irâr hakkında karısına hitap ederek dedi:

Ve şüphesiz ‘Irâr, eğer **ذا شَكِيمةٍ** ise,
sen onu ondan hoş görmezsin; ben de huyları (şiyem) elde tutamam.

Ve onun sözü:

Ben, onun **شَكِيمِه**’si üzere Seyyâr’ın oğluyum;
şüphesiz kayış, onun derisinden yarılmıştır.

Dedi: gemin **شَكِيمة**’sinde zikredildiği üzere, **شَكِيمةٍ**’nin çoğulu olması caizdir; ve **الشَّكِيمة**’de bir dil (varyant) olması da caizdir; böylece **حُقٍّ** ve **حُقَّةٍ** babından olur. Ve caizdir ki “**على شكيمته**”yi kastetti de zaruret için hâ’yı düşürdü. Ebû Sahr el-Hüzelî’nin sözü:

Yüzü sert, asık, yiğit, hırçın;
kızıl, sertlikler sahibi; **رِئْبالَة**; **شَكِم**.

Sükkerî dedi: **شَكِمٌ** öfkeli (gazûb)dur. Ve **شَكِيمُ القِدْرِ**: onun kulplarıdır. Râ‘î dedi:

Onun etinin paylaştırılması yakışırdı;
iki menzil arasında onun **شَكِيمُها**’sı kalıp durduğunda.

Ve **شُكامَةُ** ve **شُكَيْمٌ**: iki isimdir. Ve **مِشْكَمٌ**, esre ile: bir adamın adıdır.
