# شمت (ش-م-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Güldürme

- Harfler: ش - م - ت
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تُشْمِتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B4%D9%92%D9%85%D9%90%D8%AA%D9%92.md) | تُفْعِلْ | Güldürme | 1 | 1 | [7:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA/ayet/7:150.md) |

## Mücavir kökler — 27 mücavir (33 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Cariye sandal demektir
2. [أسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Esafe yumuşak, süngerimsi toprak, üzülmek demektir
3. [لوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Üzerine çizgi çizilen ve yazı yazılan kürek kemiği, tabler…
4. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Baş demektir
5. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Kızgınlık
6. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Neredeyse o
7. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Buzağı demektir
8. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Katlanmış deri demektir
9. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bes besese dağınık taşlar demektir
10. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
11. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
12. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
13. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Emam ön demektir
14. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Half : Ense demektir
15. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
16. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Musa
17. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Oğullar
18. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
19. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Beraber
20. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Baid uzak demektir
21. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Murar acı bir ağacın adıdır
22. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
23. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zalimler
24. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
25. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
26. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
27. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شمت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md), [ضحك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83.md), [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [عطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Birinin karşılaştığı felaket, düşüş veya mahrumiyetten ötürü düşmanın haz duyması, sevinç göstermesi |
| Çekirdek Özet 2 | Kardeşler veya muhataplar arasındaki zaaf ve çekişmenin hasımlara sevinç ve psikolojik üstünlük malzemesi yapılmaması uyarısı |
| Çekirdek Özet 3 | Düşmanlığı körükleyen ve ahlaki çözülmeye yol açan haksız sevinç ve alay mekanizmasının reddedilmesi; dayanışmanın korunması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca yalın bir «alay etme» veya «sevinme» sayılarak, hasmın felaketine sevinme şeklindeki psikolojik ve siyasi yıkım boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شم | Yükselme, burnunu dikme, kabarma, yukarıdan bakma ve uzaklaşma hissi; nitekim [شمخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AE.md) kökünde dağın veya burnun dikleşip yükselmesi, [شمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B2.md) kökünde nefretle çekilip kabarma, [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) kökünde gökte yükselen yakıcı ışık ve [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) kökünde yukarıdan kuşatıp içine alma anlamı bulunur. | ت | İki harfli çekirdeğin taşıdığı yukarıdan bakma ve kabarma hareketine son sınır, kesinti ve hedef vurma işlevi eklenmiş; hasmın düşüşü ve maruz kaldığı musibet karşısında üstünlük duygusuyla sevinip haz duyma (şemâte) anlamına daralmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Isırma, parçalama, açığa vurma, keskinleşme ve dışa vuran saldırgan tepki. |
| م | Su | Akış, yayılma, kuşatma, içsel duygu birikiminin taşması ve kabarması. |
| ت | İşaret, sınır | Durma noktası, hedefe kilitlenme, akıbet ve neticelenen durum çizgisi. |
| شمت | Düşüşe kilitlenerek saldırgan sevinci açığa vurma | Karşı tarafın sınırına veya hezimetine (ت) şahit olunduğunda içte biriken kin ve hasedin kabarması (م) ve bunun diş gıcırdatır yahut ısırır tarzda saldırgan bir sevinç ve alayla dışa vurulması (ش). |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hasımların felaket ve musibet anında sevinç göstermesi; bedenî düzlemde ise devenin yahut av hayvanının soğuk ve korkudan bacakları üzerine çöküp dermanının tükenmesi (şevâmit: ayakta tutan bacaklar). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zubyânî divanında av köpeğinin sesinden ürken yaban sığırının korku ve soğuktan dolayı hasımların sevineceği düşkün bir hale gelmesini şu mısra ile tasvir eder: فَارْتَاعَ مِنْ صَوْتِ كَلاَّبٍ فَبَاتَ لَهُ / طَوْعَ الشَّوَامِتِ مِنْ خَوْفٍ وَمِنْ صَرَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Muhadram şair Şenferâ, gazvelerin her zaman kazançla sonuçlanmayacağını ve bazen mahrumiyetle dönülebileceğini bildirirken kökü hüsran ve eli boş dönme anlamında kullanmıştır: وَبَاضِعَةٍ حُمْرِ القِسِيِّ بَعَثْتُهَا / وَمَنْ يَغْزُ يَغْنَمْ مَرَّةً وَيُشَمَّتِ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Nâbiğa ez-Zubyânî Divanı.

### Sami etimolojik katman

Arapça شمت kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde felakete sevinme, düşmanın yıkımından haz alma ve buna bağlı olarak düşmanın içine düştüğü hüsran semantik alanında karşılık bulur. Kökün İbranicedeki muhtemel yansıması, düşmanlık bağlamında zarar verme veya yıkıma uğratma kökleriyle fonetik ve semantik akrabalık taşır; Süryanicede ise hüsrana uğrama ve alay edilme manalarıyla kesişir. Klasik Arapça sözlükbiliminde «teşmîtü’l-âtıs» (aksırana hayır dua etme) ibaresi, aksıran kişinin şeytanın ve hasımların şemâtesinden (sevinmesinden) korunması amacıyla yapılan bir nefy-i şemâte (musibeti savuşturma) duası olarak yorumlanmış; böylece kelimenin ilksel hasmane sevinç çekirdeği ahlaki dilde koruma duasına evrilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Düşmanın başına gelen musibete sevinme (شمت) ve aksırana şemâteden korunma duası etme (تشميت) | Kökün temelinde başkasının hezimetinden duyulan haz yatar; teşmît türevi bu hazzı doğuran zaafı giderme duasıdır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice felaket, hüsran ve düşmanca sevinçle ilgili biçimler | Güney ve Batı Sami havzasında hasmın çöküşü karşısındaki tavrı ifade eden ortak kavram alanı. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu üçlü kök dizilimi için düzenli ve doğrulanabilir bir karşılık tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شمت | Anlamlı | Hasmın felaketine sevinme | Düşmanın içine düştüğü acı, yenilgi veya musibetten haz duyma, alay etme. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer (A'râf [7:150](https://lisan.digital/tr/ayet/7:150.md)). |
| [شتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D9%85.md) | Anlamlı | Sövme, hakaret etme, çirkin söz | İnsanın yüzüne karşı öfkeyle çirkin söz söyleme; yüzü ekşitme. | Hedef kökle düşmanlık ve sözel saldırganlık ekseninde anlamdaştır; Kur'an'da geçmez. |
| [مشت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D8%AA.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [متش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B4.md) | Anlamlı | Çekip çıkarma, azıcık alma | Bir şeyi hafifçe sıyırıp alma, kuyudan az su çekme, gözü silme. | Çekip çıkarma eylemidir; hedef kökle doğrudan anlam bağı zayıftır; Kur'an'da geçmez. |
| تشم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [تمش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D8%B4.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شمت | Merkez | Hasmın düşüşüne sevinme | Sadece başkasına gelen acı, zarar ve felaket üzerine kurulan düşmanca sevinç. | Musibete uğrayanın çaresizliğini sevinç ve üstünlük gösterisine dönüştürme halidir. |
| [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) | Komşu | Genel sevinç ve neşe | Nötr veya genel bir ferahlık ve haz hali olup mutlaka hasmın zararına bağlı değildir. | İnsanın kendi başarısına veya nimete sevinmesini de içine alan geniş duygu durumu. |
| [ضحك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83.md) | Komşu | Gülme ve tebessüm | Sevinç veya şaşkınlığın yüzdeki ve sesteki fiziki tezahürüdür; kötü niyet şart değildir. | Şemâteten farklı olarak mizah, sürpriz yahut sevinç kaynaklı doğrudan bedensel eylem. |
| [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) | Komşu | Alaya alma, hakir görme | Karşıdakini zayıf, kusurlu veya eksik görerek bilerek küçümseme ve eğlence konusu yapma. | Şemâte felakete sevinmek iken, [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) muhatabın şahsını doğrudan aşağılama eylemidir. |
| [عطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81.md) | Zıt | Şefkat, acıma, yönelme | Düşenin acısını paylaşma, musibete uğrayana merhametle eğilme ve yardım etme. | Şemâtenin bütünüyle zıddı olup felaket anında sevinmek yerine merhamet göstermektir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شمت | Hasmın musibetine sevinme | Düşmanın veya rakibin maruz kaldığı felaketten içsel haz duyup bunu dışa vurma. | Kesin |
| Latince | Gaudium de malis alienis | Başkasının kötülüğünden sevinç duyma | Başkasının başına gelen şer ve hezimetten keyif alma halini tam karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Schadenfreude, gloating | Başkasının talihsizliğine sevinme, zafer sarhoşluğuyla alay etme | Gloating zaferin kibrini, Schadenfreude ise hasmın acısından alınan hazzı karşılar. | Kesin |
| Almanca | Schadenfreude | Başkasının zararına sevinme | Zarar (Schaden) ve sevinç (Freude) kelimelerinden oluşup kökün çekirdek anlamını birebir verir. | Kesin |
| Fransızca | Joie maligne | Kötücül sevinç | Bir başkasının hezimeti veya acısı karşısında duyulan habis ve fesat sevinç. | Güçlü |

Kaynak: Oxford English Dictionary, Lewis & Short Latin Dictionary, Duden Deutsches Universalwörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ | Hasımlara sevinme fırsatı vermemek, düşmanları güldürmemek | Harun'un, Musa'nın sert tepkisi karşısında aralarındaki ihtilafın buzağıya tapan düşmanlarca bir zafer ve alay vesilesi yapılmamasını istediği bağlam (A'râf [7:150](https://lisan.digital/tr/ayet/7:150.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahlak ve ilahi adalet / şer problemi | Müminin başına gelen musibetlerin fasıklarca sevinçle karşılanması ve sabrın gerekliliği. | Şemâte, kalpteki haset ve kibrin alameti sayılarak ahlaki zaaf olarak tahlil edilmiştir. |
| Fıkıh | Adab ve aksırma hükümleri (teşmît) | Aksıran kişinin «elhamdülillah» demesi üzerine «yerhamukellah» diyerek mukabele etmenin hükmü. | Teşmît, aksıranı şeytanın ve hasımların şemâtesinden kurtarma duası olarak fıkhedilmiştir. |
| Tefsir | A'râf 150 tefsiri ve nebevî diyalog | Harun ile Musa arasındaki kardeşlik hukukunun korunması ve tefrika görüntüsünün düşmana koz vermemesi. | Şemâte, topluluk içindeki kırılmaların dış düşmana sağladığı psikolojik üstünlük olarak yorumlanır. |
| Hadis | İstiaze duaları | Resulullah'ın düşmanların şemâtesinden Allah'a sığınması («şemâtetü'l-a'dâ»). | Düşmanın sevinmesine yol açacak zillete, ağır borca ve musibete düşmekten sakınma. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kardeşlik ahlakı | Haset ve kibirden arınma | İmtihan bilinci geliştirme | Bir din kardeşinin yahut masumun musibetine sevinmek imanın kemaline aykırıdır; şefkat asıldır. | Kesin |
| İlmi | Tartışma ve müzakere adabı | Entelektüel kibir | Hatanın istismarını önleme | İlmi münazarada muhatabın yanılmasından sevinç duymak yerine hakikatin ortaya çıkışına odaklanılmalıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kriz yönetimi | Dış hasımlara koz vermeme | İç bütünlüğü muhafaza etme | Harun ile Musa örneğinde olduğu gibi, lider kadronun iç çekişmeleri düşmanın psikolojik zaferine dönüşmemelidir. | Kesin |
| İktisadi | Piyasa rekabeti | Rakibin iflasından beslenme | Yıkıcı rekabeti engelleme | Bir işletmenin çöküşüne sevinmek yerine piyasa ahlakı ve adil rekabet mekanizması işletilmelidir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sıfır toplamlı oyunlarda asimetrik kazanç fonksiyonu ($U_i = -U_j$) | Bir aktörün kaybının diğer aktör tarafından doğrudan pozitif bir fayda ve sevinç çıktısı olarak algılanması yapısı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Schadenfreude ve grup içi/grup dışı çatışma dinamikleri | Sosyal psikolojide hasım grubun maruz kaldığı hezimetin, kendi grubunun özsaygısını ve statüsünü yapay olarak artırması süreci. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir «gülmek» veya «eğlenmek» seviyesine indirgeyerek, arkasındaki düşmanca haz ve kin dinamiklerini gözden kaçırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir davanın mensupları arasındaki usul ve içtihat tartışmalarının, ortak hedefe saldıran hasımlara sevinç ve manevi üstünlük alanı bırakmayacak bir olgunlukla yönetilmesi zorunluluğu. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Harun'un uyarısının basit bir kişisel sitem sanılması; neticede siyasi ve toplumsal krizlerde düşmanı sevindirecek iç parçalanmaların vahametinin kavranamaması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Hak davayı omuzlayan öncülerin dahi kriz anlarında iç çekişmeye düşebileceğini, ancak düşmanı sevindirmeme (şemâteye meydan vermeme) ilkesinin iç barışı koruyan stratejik bir sınır olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin kriz anındaki diyaloglarında, ümmet içi vahdeti emreden ve tefrikayı yasaklayan siyasi ve ahlaki ayet gruplarında belirleyicidir (A'râf [7:150](https://lisan.digital/tr/ayet/7:150.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Haklı bir öfkenin dışa vurumunun kontrolsüzleşip üçüncü taraflara ve hasımlara güç kazandıracak eylemlere dönüşmesini engelleyerek, adaletin basiretle icra edilmesi gerektiğini öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Hasmın düşüşü, yenilgisi veya maruz kaldığı ağır darlık karşısında düşmanca bir sevinç ve ferahlık sergileme; av hayvanının soğuktan ayakta duramayarak hasmın arzusuna boyun eğmesi.
- Soyut anlam: Başkasının zayiat ve kaybından psikolojik tatmin sağlama; iç zaafiyetlerin düşman nezdinde sevinç ve stratejik avantaja dönüşmesi.
- Sistematik karşılık: İç dayanışmayı zedeleyen çekişmelerin durdurulması, düşmanın manevi üstünlük elde etmesine set çeken toplumsal ve nebevî otokontrol mekanizması.
- LaTeX modeli: $$S_{ij} = f(-\Delta W_j) \cdot \mathbb{I}(R_{ij} < 0)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S_{ij}$, $i$ aktörünün $j$ aktörünün durumundan duyduğu kötücül sevinci (şemâte); $-\Delta W_j$, $j$ aktörünün refah, güç veya konumundaki kaybı ve hezimeti; $\mathbb{I}$, şartın gerçekleşmesini denetleyen gösterge fonksiyonunu; $R_{ij} < 0$ ise iki aktör arasındaki düşmanlık ve zıtlık ilişkisini temsil eder. Formül, bir tarafın kaybının ancak hasımlık ilişkisi var olduğunda diğer tarafta şemâte doğuracağını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA/ayet/7:150.md) — تُشْمِتْ

وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Musa; kavmine kızgın ve üzgün dönünce; benden sonra arkamdan ne kötü işler yapmışsınız? Rabbınızın emrinin çabucak gelmesini mi istediniz? dedi ve levhaları attı. Kardeşinin başından tutup kendisine doğru çekiyordu: Ey anamın oğlu, bu kavim beni gerçekten zayıf gördüler. Az kalsın öldürüyorlardı. Sen de bana düşmanları sevindirecek harekette bulunma ve beni zalimler güruhu ile bir tutma, dedi.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والتَّاء والميم معهما
ش ت م، ش م ت مستعملات فقط
شتم:
شَتَمَ فلانٌ فلاناً شتماً. وأسدٌ شَتِيمٌ وحمارٌ شَتِيمٌ، أي: كريهُ الوجه.
شمت:
الشَّماتةُ: فرحُ العدُوّ ببلّيةٍ تنزلُ بمعاديهِ. وقد شمت به يشمتُ شماتةً. وأشمتهُ الله بكذا.
وشمَّتَّ العاطسَ تشميتاً: قلت له: يرحمك الله. والتَّشميتُ: الدُّعاءُ، وكلُّ داعٍ لأحدٍ ببخير فهو مُشمِّتٌ له.

##### Türkçe

باب **الشين** ve **التَّاء** ve **الميم** onlarla birlikte
**ش ت م**، **ش م ت** yalnızca kullanılmıştır

**شتم**:
Falanca falancaya sövdü; sövme olarak. Ve **أسدٌ شَتِيمٌ** ve **حمارٌ شَتِيمٌ**; yani: çehresi çirkin.

**شمت**:
**الشَّماتةُ**: düşmanın, düşmanına inen bir belâya sevinmesidir. Ve onunla sevindi; sevinme olarak. Ve Allah onu bununla sevindirdi.
Ve hapşırana **تشميتاً** yaptın: ona “Allah sana rahmet etsin” dedin. Ve **التَّشميتُ**: duadır; ve her kim birine bir hayırla dua ederse o, onun için **مُشمِّتٌ**tir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشَماتَةُ: الفرح بِبَلِيَّةِ العدوّ. يقال: شَمِتَ به، يَشْمَتُ شَماتَةً. وباتَ فلانٌ بليلة الشَوامِت، أي بليلةٍ تُشْمِتُ الشَوامتَ. وتَشْميتُ العاطس: دعاءٌ. وكلُّ داعٍ لأحد بخير فهو مُشَمِّبٌ ومُسَمِّتٌ. ويقال: رجَع القوم شِماتاً من متوجَّهِهم، أي خائبين. والشَوامِتُ. قوائم الدابّة، وهو اسمٌ لها. قال أبو عمرو: يقال: لا ترك الله له شامِتَةً، أي قائمةً.

##### Türkçe

**الشَماتَةُ**: düşmanın musibetine sevinme. Denir ki: **شَمِتَ به**, **يَشْمَتُ شَماتَةً**. Ve falan kimse **بليلة الشَوامِت** gecesinde geceledi; yani **الشَوامت**i sevindiren bir gecede. Ve aksırana **تَشْميتُ**: bir duadır. Ve her kim birine hayırla dua ederse o, **مُشَمِّبٌ** ve **مُسَمِّتٌ**tir. Ve denir ki: kavim, yöneldikleri yerden **شِماتاً** olarak döndü; yani umduğunu bulamamış olarak. Ve **الشَوامِتُ**: binit hayvanının ayaklarıdır; ve o (ayaklar) için bir addır. Ebû Amr dedi: denir ki: Allah ona bir **شامِتَةً** bırakmasın; yani bir ayak (bırakmasın).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ش ت م
شمت ، شتم ، متش : مستعملة .
شتم : قال الليث : شَتَمَ فلانٌ فلاناً شَتْماً . وأسَدٌ شَتِيمٌ ، وحمارٌ شتيم ، وهو الكريهُ الوجه القبيح .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الشَّتْمُ : قبيحُ الكلام ، وليس فيه قَذف ، وقال : هو يشْتِمُهُ ويَشْتُمُه ، قال : والمشتَمةُ والشَّتِيمَةُ : الشَّتْم .
وأنشد أبو عُبيد :
ليْسَت يمَشْتِمَةٍ تُعَدُّ وعَفْوُها
عَرَقُ السِّقاءِ على القَعُودِ اللاَّغِبِ
يعني : كلمة كرِهَها وإنْ لم تُعدّ شَتْماً ؛ فإِنَّ العفْوَ عنها يَشتَدّ .
شمت : قال الليث : الشماتَةُ : فرحُ العدُوِّ ببِليّة تنزل بمن يُعاديه ؛ والفعل منها شمِتَ يشْمَتُ شماتةً ، وأشَمَتهُ الله بكذا وكذا ؛ ومنه قول الله جلّ وعزّ حكاية عن هارون أنه قال لأخيه : ( فَلاَ تُشْمِتْ بِىَ الأَعْدَآءَ ) ( الأعراف : 150 ) .
قال الفراء : هو من أشمت ، قال : وحدثني ابنُ عُيَيْنَة عن رجلٍ عن مجاهد أنه قرأ : ( فلا تَشْمَت بي الأعداء ) ، قال الفراء : ولم نَسمعها من العرب .
فقال الكسائيّ : ما أدْرِي لعلهم أرادوا ( فلا تُشْمِتْ بي الأعداء ) فإن تكن صحيحة فلها نَظَائِر : العربُ تقول : فَرِغْتُ وفَرَغْتُ ، فمن قال : فَرِغْتُ قال : أَفْرَغُ ، ومن قال : فَرَغْتُ ، قال : أَفْرُغُ .
وقال ابن السكيت في قوله :
فارْتاعَ من صَوْتِ كلاَّبٍ فَبَاتَ له
طَوْعَ الشَّوَامِتِ من خَوْفٍ ومن صَرَدِ
قال ابن السكيت : قوله : ( طَوعُ الشَّوامِت ) ، يقول : باتَ له ما أَطاعَ شامِته من البرْد والخوف ، أي بات له ما اشْتهَى شَوَامِتُه . قال : وسُرُورها به : طَوْعُها ، ومن ذلك يقال : اللهم لا تُطِيعَنَّ بي شامِتاً ، أي لا تفعل بي ما يُحبّ .
وقال أبو عبيدة : من رَفع ( طوع ) أراد : بَاتَ له ما يُسِرُّ الشَّوامِت اللواتي شَمِتْن به . قال : ومن رواه بالنَّصْب ، أراد بالشَّوامت القوائِم ، واسمُها الشَّوامت ، الواحِدَةُ شَامِتة ؛ يقول : فباتَ الثَّوْرُ طوعَ شَوامِته ، أي قوائمه ، أي بات قائماً .
روى أبو عبيد ، عن أبي عبيدة في تَفْسِيره نَحْواً منه .
وقال : طَوْعُ الشَّوامِت ، أراد بات له ما شَمِتَ به شماتة .
وقال أبو عبيد وغيره : شَمَّت العاطسَ وشَّمَته ، إذا دَعا له ، وكل داعٍ لأحد بخير فهو مُشَمِّت له ، قال : والشِّين أعلى وأفشى في كلامهم .
وأخبرني المنذريّ ، عن ابن العباس ، أنه قال : الأصل فيهما السّين من السَّمْت ، وهو الْقَصْدُ والهَدْي .
قال : وقال ابن الأعرابيّ : الاشْتِمَاتُ : أوَّلْ السِّمن ، وأنشدنا :
أرَى إبلي بَعْدَ اشْتِمَاتٍ كأَنَّما
تُصِيتُ بِسَجْعٍ آخر اللَّيْلِ نِيبُهَا
قال : وإبلٌ مشتَمِتة : إذا كانت كذلك .
ويقال : خَرَج القوم في غزاة فقفلوا شَماتَي ، ومُتَشَمِّتين .
قال : والتَّشَمّت : أن يَرْجعوا خائبين لم يَغْنَموا .
وقال غيره : كل دعاءٍ بخير فهو تَشْمِيتٌ ، ومنه تَشْميتُ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) فاطمة وعليّاً عليهما السلام حين أدخلها عليه .
متش : قال ابن دريد : المَتْشُ : تَفريقُك الشّيءَ بأَصَابعك ، تقول : متشت أَخْلَافَ النَّاقة بأَصابِعِي ، إذا احتَلَبَتهَا حَلْباً ضَعِيفاً .
قال : والْمَتْش : سُوءُ البصر ، رَجُلٌ أَمْتَش ، وامرأة متْشَاء .
وقال أيضاً : تَمَشْتُ الشّيْءَ تَمْشاً ، إذا جَمَعْتَه .
قلت : وهذا مُنْكَرٌ جدّاً .

##### Türkçe

ش ت م
**شمت** , **شتم** , **متش** : kullanımdadır.

**شتم** : Leys dedi: Falan, falana **شَتَمَ** eder, **شَتْماً**. Ve **أسَدٌ شَتِيمٌ** , ve **حمارٌ شتيم**; o, yüzü iğrenç, çirkin olandır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الشَّتْمُ** : çirkin sözdür; onda **قَذف** yoktur. Dedi: o, ona **يَشْتِمُهُ** ve ona **يَشْتُمُه**. Dedi: ve **المشتَمةُ** ve **الشَّتِيمَةُ** : **الشَّتْم**’dir.

Ebû ‘Ubeyd inşâd etti:
ليْسَت يمَشْتِمَةٍ تُعَدُّ وعَفْوُها
عَرَقُ السِّقاءِ على القَعُودِ اللاَّغِبِ

Yani: **شَتْماً** sayılmasa bile, hoşlanmadığı bir kelime; çünkü ondan affetmek şiddetlenir.

**شمت** : Leys dedi: **الشماتَةُ** : düşmanın, kendisine düşmanlık edene inen bir belâya sevinmesidir; fiil ondan **شمِتَ** **يشْمَتُ** **شماتةً**’dir. Ve Allah onu şu ve şu ile **أشَمَتهُ**; ondan, Allah جلّ وعزّ’ün Hârûn’dan kardeşine dediğini hikâye ederek sözü: ( فَلاَ تُشْمِتْ بِىَ الأَعْدَآءَ ) ( الأعراف : 150 ).

Ferrâ dedi: o, **أشمت**’tendir. Dedi: ve bana İbn ‘Uyeyne, bir adamdan, Mücâhid’den haber verdi ki o okudu: ( فلا تَشْمَت بي الأعداء ). Ferrâ dedi: onu Araplardan işitmedik.

Kisâî dedi: bilmiyorum, belki ( فلا تُشْمِتْ بي الأعداء ) istediler; eğer sahih olursa onun benzerleri vardır: Araplar der: **فَرِغْتُ** ve **فَرَغْتُ**; kim **فَرِغْتُ** derse **أَفْرَغُ** der; kim **فَرَغْتُ** derse **أَفْرُغُ** der.

İbnü’s-Sikkît şu sözünde dedi:
فارْتاعَ من صَوْتِ كلاَّبٍ فَبَاتَ له
طَوْعَ الشَّوَامِتِ من خَوْفٍ ومن صَرَدِ

İbnü’s-Sikkît dedi: onun sözü: ( **طَوعُ الشَّوامِت** ), der ki: ona, soğuktan ve korkudan, kendisinin **شامِته**’sinin itaat ettiği şeyle geceledi; yani ona, **شَوَامِتُه**’nun arzuladığı şeyle geceledi. Dedi: ve onunla sevinmeleri: onun **طَوْعُها**’sıdır. Ve bundan denir: Allah’ım, benimle bir **شامِتاً**’ı mutlaka itaat ettirme; yani benimle, onun sevdiği şeyi yapma.

Ebû ‘Ubeyde dedi: kim ( **طوع** )’u ref‘ ederse, istedi: ona, kendisiyle **شَمِتْن** eden **الشَّوامِت** olanların sevindiği şeyle geceledi. Dedi: ve kim onu nasb ile rivayet ederse, **الشَّوامت** ile **القوائِم**’i istedi; onun adı **الشَّوامت**’tir; bir tanesi **شَامِتة**’dir. Der ki: öküz, **شَوامِته**’sinin **طوعَ**’u olarak geceledi; yani ayakları; yani ayakta olarak geceledi.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den, tefsirinde buna yakın bir şey rivayet etti.

Ve dedi: **طَوْعُ الشَّوامِت**; ona, kendisiyle **شماتة** olarak **شَمِتَ** ettiği şeyle geceledi demek istedi.

Ebû ‘Ubeyd ve başkaları dedi: **شَمَّت** aksırana ve onu **وشَّمَته**; ona dua ettiği zaman. Ve birine hayırla dua eden her dua edici, ona **مُشَمِّت**’tir. Dedi: ve **الشِّين** onların sözlerinde daha üstün ve daha yaygındır.

Bana Münzirî, İbn Abbâs’tan haber verdi ki o dedi: ikisinde de asıl, **السّين**’dir; **السَّمْت**’ten; o, **الْقَصْدُ** ve **الهَدْي**’dir.

Dedi: ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الاشْتِمَاتُ** : semizliğin başlangıcıdır. Ve bize inşâd etti:
أرَى إبلي بَعْدَ اشْتِمَاتٍ كأَنَّما
تُصِيتُ بِسَجْعٍ آخر اللَّيْلِ نِيبُهَا

Dedi: ve **إبلٌ مشتَمِتة** : o hâlde olduğu zaman.

Ve denir: kavim bir gazvede çıktı; sonra **شَماتَي** ve **مُتَشَمِّتين** olarak döndüler.

Dedi: ve **التَّشَمّت** : ganimet elde etmeden, eli boş dönmeleridir.

Başkası dedi: hayırla her dua **تَشْمِيتٌ**’tir; ondan, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) Fâtıma’yı ve Ali’yi—ikisine selâm—onu onun yanına soktuğu zaman **تَشْميتُ**’idir.

**متش** : İbn Düreyd dedi: **المَتْشُ** : şeyi parmaklarınla dağıtmandır. Dersin: **متشت** devenin memelerini parmaklarımla; onu zayıf bir sağışla sağdığım zaman.

Dedi: ve **الْمَتْش** : görmenin kötülüğüdür; **رَجُلٌ أَمْتَش** ve **امرأة متْشَاء**.

Ve yine dedi: **تَمَشْتُ** şeyi **تَمْشاً**; onu topladığın zaman.

Dedim: ve bu, pek çok münkerdir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والميم وما يثلثهما)
(شمت) الشين والميم والتاء أصلٌ صحيح، ويشذُّ عنه بعضُ ما فيه إشكالٌ وغموض. فالأصل فرَحُ عدوٍّ ببليّةٍ تصيبُ مَنْ يعاديهِ. يقال: شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً، وأشمَتَه الله عزّ وجلّ بعدوِّه. وفي كتاب الله تعالى: ﴿فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ﴾  [الأعراف 149]،. ويقال بات فلانٌ بليلةِ الشَّوامت، أي بليلة سَوء تُشمت به الشَّوامت. قال:
فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه *** طَوعَُ الشَّوامتِ مِنْ خوفٍ ومن صَرَدِ([1])ويقال: رجع القوم شَمَاتَى أو شِمَاتاً من متوجَّههم، إِذا رَجَعُوا خائبين. قال ساعدة في شعره([2]).
والذي ذكرتُ أنَّ فيه غموضاً واشتباهاً فقولهم في تشميت العاطس، وهو أَنْ يقالَ عند عُطاسه: يرحُمُك الله. وفي الحديث: "أنَّ رجُلين عَطَسا عند رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، فشمَّتَ أحدَهما ولم يشمِّت الآخر، فقيل لـه في ذلك، فقال: إنَّ هذا حمِدَ الله عزَّ وجلَّ وإنَّ الآخرَ لم يَحمَد الله عزَّ وجلَّ". قال الخليل: تشميت العاطِس دعاءٌ لـه، وكلُّ داعٍ لأحدٍ بخير فهو مشمِّتٌ لـه. هذا أكثرُ ما بلَغَنَا في هذه الكلمة، وهو عِندي من الشّيء الذي خفيَ عِلْمُهُ، ولعلّه كانَ يُعلَم قديماً ثمَّ ذَهَبَ بذهاب أهله.
وكلمة أخرى، وهو تسْمِيَتهم قوائم الدّابّة: شوامت. قال الخليل: هو اسمٌ لها. قال أبو عمرو: يقال: لا ترك الله لـه شامِتة: أي قائمة. وهذا أيضاً من المشِكل؛ لأنَّه لا قياس يقتضي أن تسمَّى قائمةُ ذي القوائم شامتة. والله أعلم.
(شمج) الشين والميم والجيم أصلٌ يدل على الخلْط وقلّة ائتلافِ الشيء. يقال شَمَجه يَشْمُجُه شَمْجاً، إذا خلطه. وما ذاق شَمَاجاً، أي شيئاً من طعام. ويقولون: شَمَجوا، إذا اختبزوا خبزاً غِلاظاً، ويستعار هذا حتَّى يقال للخياطة المتباعدة شَمْج. يقال شمج الثوبَ شَمْجَاً يَشْمُج. وقياس ذلك كله واحد.
(شمخ) الشين والميم والخاء أصلٌ صحيح يدل على تعظُّم وارتفاع. يقال جَبَلٌ شامخٌ، أي عالٍ. وشَمَخَ فلانٌ بأنفه، وذلك إذا تَعَظَّمَ في نفسه. وشَمْخٌ: اسم رجل.
(شمر) الشين والميم والراء أصلان متضادّان، يدلُّ أحدُهما على تقلّص وارتفاع، ويدلُّ الآخر على سَحْبٍ وإِرسال.
فالأوّل قولهم: شمَّر للأمر أذياله. ورجل شَمّرِيٌّ: خفيف في أمره جادٌّ قد تشمَّرَ له. ويقال شاةٌ شامرٌ([3]): انضمَّ ضَرْعُها إلى بَطْنها. وناقة شِمِّير: مشمِّرة سريعة، في شعر حُميد([4]).
والأصل الآخر: يقال شَمَرَ يَشْمُر، إِذا مَشَى بخُيَلاء. ومَرَّ يَشْمُر. ويقال منه: شَمَّرَ الرَّجُل السَّهمَ، إِذا أَرسَلَه.
(شمس) الشين والميم والسين أصلٌ يدلُّ على تلوُّنٍ وقِلَّة استقرار. فالشَّمس معروفة، وسمِّيت بذلك لأنَّها غير مستقرّة، هي أبداً متحرّكة. وقُرئَ:﴿والشَّمْسُ تَجْرِي لاَ مُسْتَقَرَّ لَهَا([5])﴾  [يس 38]. ويقال شَمَسَ يومُنا، وأشمس، إذَا اشتدّت شمسُهُ. والشَّموس من الدوابّ: الذي لا يكاد يستقرّ. يقال شَمَسَ شِماساً. وامرأةٌ شَموسٌ، إِذا كانت تنفر من الرِّيبَة([6]) ولا تستقرُّ عندها؛ والجمع شُمُس. قال:
شمُسٌ مَوَانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ *** يُخْلِفْن ظنَّ الفاحش المِغيارِ([7])ورجلٌ شموسٌ، إِذا كان لا يستقرُّ على خُلُق، وهو إلى العُسْر ما هو. ويقال شمِسَ لي فلانٌ، إِذا أبدَى لك عداوتَهُ. وهذا محمولٌ على ما ذكرناهُ من تغيُّر الأخلاق. فهذا قياسُ هذا الاسم، وأمَّا ما سمَّت العرب به فقال ابن دريد: "وقد سمَّت العرب عَبد شمسٍ". قال: "وقال ابنُ الكلبيّ: الشّمس صَنَمٌ قديم. ولم يذكرْه غيره". قال: "وقال قوم: شَمْسُ: عين *ماءٍ معروفة. وقد سمت العرب عَبْشَمس، وهم بنو تميم، وإليهم يُنسَب عبشمِيّ"([8]).
(شمص) الشين والميم والصاد كلمةٌ واحدة. يقال شَمَصْتُ الفَرس، إِذا نَزَّقْتَه([9]) ليتحرَّك. ويقال شمَّص إبلَه، إذا طردها طرداً عنيفاً.
(شمط) [وأما] الشين والميم والطاء فقياس صحيحٌ يدلُّ على الخُلْطَة. من ذلك الشَّمَط، وهو اختلاطُ الشَّيب بسَواد الشّباب.
ويقال لكل خليطين خلطتهما: قد شَمَطتُهما، وهما شَمِيط([10]). وقال : وبِهِ([11]) سُمّي الصّباح شَمِيطاً لاختلاطه بباقي ظُلمة اللَّيل. وقالوا: قال أبو عمرو: يقال أشمَطُوا حديثاً مرّة وشِعراً مَرّة.
ومن الباب: الشَّمَاطيط: الفِرق؛ يقال جاء([12]) الخَيل شَماطِيطَ. ويقولون: هذه القدر تَسَعُ شاةً بشَمْطِها وَبِشِمْطِها([13])، أي بما خُلِطَ معها من تَوابلها.
(شمع) الشين والميم والعين أصلٌ واحد وقياسٌ مطّرد في المِزاح وطِيب الحديث والفَكاهة وما قاربَ ذلك، وأصلُهُ قولهم: جاريةٌ شَموع، إِذا  كانت حسنةَ الحديثِ طَيِّبة النَّفْس مَزَّاحة. وفي الحديث: "مَنْ تَتَبَّع المَشمَعة يُشَمِّع الله به". وقال بعض أهل العلم: المَشْمَعَة: المِزاحُ والضّحك، ومعنى ذلك أنَّ من كانت هذه حالَه وشأنَه؛ لا أنَّه كرِهَ المِزاح والضَّحك جملةً إذا كانا في غير باطلٍ وتهزُّؤ. قال الهذليُّ وذكر ضَيْفَهُ:
سَأَبْدَؤُهُمْ بِمَشْمَعَةٍ وآتِي *** بِجُهْدِي مِنْ طعامٍ أو بِساطِ([14])يريد أنَه يبدأ ضِيفَانَه عند نزولهم بالمزاح والمضاحكة؛ ليُؤنسَهم بذلك.
ومن الباب: أَشْمَعَ السِّرَاجُ، إِذا سَطَعَ نورُه. قال:
* كَلَمعِ بَرقٍ أو سِرَاجٍ أَشْمَعا([15]) *
وأمَّا الشَّمَْعُ فيقال بسكون الميم وفتحها، وهو معروف، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرته.
(شمق) الشين والميم والقاف يقولون إِنَّه أصلٌ صحيح، ويذكرون فيه الشَّمَق، وهو إما النَّشَاط، وإِمَّا الوَلوع بالشيء.
(شمل) الشين والميم واللام أصلان منقاسان مطّردان، كل واحدٍ منهما في معناه وبابه.
فالأوّل يدلُّ على دَوَران الشيء بالشيء وأخْذِهِ إيّاه من جوانبه. من ذلك قولهم: شَمَِلَهم الأمرُ([16])، إذا عمَّهم. وهذا أمرٌ شاملٌ. ومنه الشَّملَة، وهي كساءٌ يُؤتَزَرُ به ويُشْتَمَل. وجمع الله شَمْله، إِذا دَعَا له بتألُّف أموره، وإِذا تألَّفَتْ اشتمل كلُّ واحدٍ منهما بالآخر([17]).
ومن الباب: شملت الشاة، إِذا جعلتَ لها شِمالاً، وهو وعاء كالكيس يدُخَل فيه ضرعُها فيشتمل عليه. وكذلك شَمَلْتُ النَّخلَة، إِذا كانت تنفضُ حَمْلَها فشُدَّت أعذاقُها بقِطَع الأكسية.
ومن الباب: المِشْمل: سيفٌ صغير يَشْتَمِل الرَّجُل عليه بثوبه.
والأصل الثاني يدلُّ على الجانب الذي يخالف اليمين. من ذلك: اليد الشِّمال، ومنه الرِّيح الشِّمال لأنها تأتي عن شمال القِبلة إذا استند المستنِد إليها من ناحية قِبلة العراق. وفي الشمول، وهي الخمر، قولان: أحدهما أنَّ لها عَصْفَةً كعَصْفَة الريح الشمال. والقول الثّاني: أنّها تَشمَل العقل. وجمع شِمال أَشْمُل. قال أبو النجم:
* يأتي لها من أَيْمُنٍ وأَشْمُلِ([18]) *
ويقال غديرٌ مشمول: تضرِبُهُ ريحُ الشِّمال حتى يبرُد. ولذلك تسمَّى الخمر مشمولة، أي إِنَّها باردة الطَّعم. فأمَّا قول ذي الرُّمَّة:
وبالشَّمائل من جَِلاّنَ مُقتِنصٌ *** رَذْل الثِّياب خفيُّ الشَّخصِ مُنْزَرِبُ([19])فيقال إنَّه أراد القُتَر([20])، واحدتها شمالة. فإن كان أراد هذا فكَأنَّه شَبَّه القُتْرَة بالشِّمالة([21]) التي تُجعَل للضَّرع. وقد ذكرناها. ويقال: إنَّه أراد بناحية الشِّمال.
وممّا شذَّ عن هذين البابين، الشَّمَلةَ: ما بقي في النَّخلة من رُطَبها. يقال: ما بقي فيها إلاَّ شماليل. ويقال: إنَّ الشَّماليل ما تشعَّبَ من الأغصان. و*الشَّمْلَلَة: السرعة، ومنه الناقة الشِّملال والشِّمْليل. قال:
حرفٌ أخُوها أبوها من مُهجَّنةٍ *** وعمُّها خَالُها قَوْداءُ شِمليلُ([22])--------------ـــــ
([1]) للنابغة، في ديوانه 19 واللسان (شمت).
([2]) في المجمل وصحاح الجوهري: "وهو في شعر ساعدة". قال ابن بري: ليس هو في شعر ساعدة كما ذكر الجوهري، وإنما هو في شعر المعطل الهذلي، وهو:
فأبنا لنا مجد العلاء وذكره *** وآبوا علينا فلها وشماتها
    قلت: وقصيدته هذه في شرح السكري للهذليين 277 ونسخة الشنقيطي 109. لكن هذا البيت روي أيضاً منسوباً لساعدة بن جؤية في ملحق القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 45.
([3]) يقال شامر وشامرة أيضاً، كما في القاموس، واقتصر في اللسان على "شامرة".
([4]) زاد في المجمل: "والشماخ".
([5]) هي قراءة ابن مسعود، وابن عباس، وعكرمة، وعطاء، وزين العابدين، والباقر، وابنه الصادق، وابن أبي عبلة. قرؤوا جميعاً بالنفي وبناء "مستقر" على الفتح، ما عدا ابن أبي عبلة فقرأها بالرفع على إعمال "لا" عمل ليس، كقوله:
تعز فلا شيء على الأرض باقيا *** ولا وزر مما قضى الله واقيا
    انظر تفسير أبي حيان (7: 336).
 ([6]) في الأصل: "الزينة"، تحريف.
([7]) للنابغة في ديوانه 36، وقد سبق في (2: 6).
([8]) هذه النصوص الثلاثة من الجمهرة (3: 23).
([9]) وكذا في المجمل. وعبارة اللسان: "وشمص الفرس: نخسه أو نزقه ليتحرك"، مع ضبط "شمص" بالتشديد. والفعل يقال بالتخفيف وبالتشديد، كما في القاموس: ويقال نزق الفرس بالتشديد، وأنزقه أيضاً، إذا ضربه حتى ينْزو وينْزق.
([10]) في الأصل: "شمط" مع ضبط الميم بالكسر، صوابه في المجمل واللسان.
([11]) في الأصل: "رؤية" صوابه في المجمل.
([12]) في المجمل: "جاءت".
([13]) في اللسان: "الناس كلهم على فتح الشين من شمطها إلا العكلي فإنه يكسر الشين".
([14]) للمتنخل الهذلي، كما في اللسان (شمع). وقصيدته في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 89 ونسخة الشنقيطي 47.
([15]) في اللسان: "كلمح برق". وفي المخصص (11: 39): "كمثل برق".
([16]) يقال من بابي نصر وفرح.
([17]) في الأصل: "إذا تألف اشتمل كل واحد منهما بالآخر"، تحريف.
([18]) البيت في اللسان (13: 387) وأمالي ابن الشجري (1: 306).
([19]) ديوان ذي الرمة 14 واللسان (زرب، شمل). و"جلان" ضبط في اللسان والقاموس بفتح الجيم، وفي الديوان والاشتقاق 196 والمجمل بالكسر.
([20]) القتر : جمع قترة، كغرف وغرفة، وهي حفرة يكمن فيها الصائد.
([21]) لم يذكر في المعاجم المتداولة إلا "الشمال" بدون هاء.
([22]) لكعب بن زهير كما سبق في (أشر، حرف).

ـ

##### Türkçe

(باب **الشين** ve **الميم** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**شمت**) **الشين** ve **الميم** ve **التاء** sahih bir asıldır; ve ondan, içinde işkâl ve kapalılık bulunan bazı şeyler şâz olur. Asıl, kendisine düşmanlık edene isabet eden bir belâya bir düşmanın sevinmesidir. Denir: **شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً**; ve Allah عزّ وجلّ onu düşmanıyla sevindirdi: **أشمَتَه الله عزّ وجلّ بعدوِّه**. Ve Allah تعالى’nın kitabında: ﴿**فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ**﴾ [الأعراف 149]. Ve denir: Falan, **ليلةِ الشَّوامت** gecesinde geceledi; yani, **الشَّوامت**’in onunla sevinç duyacağı bir kötülük gecesinde. Dedi ki:
فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه *** طَوعَُ الشَّوامتِ مِنْ خوفٍ ومن صَرَدِ([1])
Ve denir: Kavim, yöneldikleri yerden **شَمَاتَى** yahut **شِمَاتاً** olarak döndü; döndüklerinde ümitsiz (hüsrana uğramış) olarak. Sa‘ide, şiirinde dedi([2]).

Benim, onda kapalılık ve karışıklık bulunduğunu zikrettiğim şey, onların hapşıranı teşmît etmeleri sözüdür; o da, hapşırması sırasında “Allah sana rahmet etsin” denmesidir. Ve hadiste: “İki adam, رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم yanında hapşırdı; birini teşmît etti, ötekini teşmît etmedi; bu hususta ona denildi; dedi ki: Şu, Allah عزّ وجلّ’i hamd etti; öteki ise Allah عزّ وجلّ’i hamd etmedi.” Halîl dedi: Hapşıranı teşmît, ona duadır; ve her kim birine hayırla dua ederse o, ona teşmît edendir. Bu kelimede bize ulaşan en çoğu budur; ve o, benim yanımda ilmi gizli kalmış şeydendir; belki eskiden biliniyordu, sonra ehlinin gitmesiyle gitti.

Ve başka bir kelime: onların binek hayvanının ayaklarını adlandırmaları: **شوامت**. Halîl dedi: O, onun için bir isimdir. Ebû Amr dedi: Denir: Allah ona bir **شامِتة** bırakmasın; yani bir ayak. Bu da müşkildendir; çünkü ayaklı olanın ayağına **شامتة** denilmesini gerektiren bir kıyas yoktur. Allah daha iyi bilir.

(**شمج**) **الشين** ve **الميم** ve **الجيم**, karıştırmaya ve şeyin uyuşmasının azlığına delâlet eden bir asıldır. Denir: **شَمَجه يَشْمُجُه شَمْجاً**; onu karıştırdığında. Ve **شَمَاجاً** tatmadı; yani yemekten bir şey. Ve derler: **شَمَجوا**; kalın ekmek pişirdiklerinde. Ve bu, ödünç alınır; ta ki seyrek dikişe de **شَمْج** denir. Denir: **شمج الثوبَ شَمْجَاً يَشْمُج**. Bunun hepsinin kıyası birdir.

(**شمخ**) **الشين** ve **الميم** ve **الخاء**, büyüklüklenmeye ve yükselmeye delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: **جَبَلٌ شامخٌ**; yani yüksek. Ve falan, burnuyla **شَمَخَ**; bu, kendi nefsinde büyüklendiği zamandır. Ve **شَمْخٌ**: bir adam adıdır.

(**شمر**) **الشين** ve **الميم** ve **الراء**, birbirine zıt iki asıldır: birisi büzülmeye ve yükselmeye delâlet eder; öteki sürümeye ve salıvermeye delâlet eder.

Birincisi, onların sözü: İş için eteklerini **شمَّر** etti. Ve **شَمّرِيٌّ** adam: işinde hafif, ciddi; onun için hazırlanmıştır. Ve denir: **شاةٌ شامرٌ**([3]): memesi karnına toplanmıştır. Ve **ناقة شِمِّير**: toplanmış, hızlı; Humeyd’in şiirinde([4]).

Öteki asıl: Denir: **شَمَرَ يَشْمُر**; kibirle yürüdüğünde. Ve geçti: **يَشْمُر**. Ve ondan denir: Adam oku **شَمَّرَ** etti; onu salıverdiğinde.

(**شمس**) **الشين** ve **الميم** ve **السين**, renk değişimine ve az istikrara delâlet eden bir asıldır. **الشَّمس** bilinir; ve ona bu ad verildi; çünkü o istikrarlı değildir; o daima hareketlidir. Ve okundu: ﴿**والشَّمْسُ تَجْرِي لاَ مُسْتَقَرَّ لَهَا**([5])﴾ [يس 38]. Ve denir: Günümüz **شَمَسَ** oldu; ve **أشمس**; güneşi şiddetlendiğinde. Ve binek hayvanlarından **الشَّموس**: neredeyse istikrar bulmayan. Denir: **شَمَسَ شِماساً**. Ve **امرأةٌ شَموسٌ**: şüpheden(**الرِّيبَة**) ürküp ondan yana istikrar bulmadığında; çoğulu **شُمُس**. Dedi ki:
شمُسٌ مَوَانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ *** يُخْلِفْن ظنَّ الفاحش المِغيارِ([7])
Ve **رجلٌ شموسٌ**: bir huy üzerinde istikrar bulmadığında; ve o, zorluğa daha yakındır. Ve denir: Falan bana **شمِسَ** oldu; sana düşmanlığını açığa vurduğunda. Bu, ahlâkların değişmesi diye zikrettiğimize hamledilmiştir. İşte bu ismin kıyası budur. Arapların onunla adlandırdığı şeye gelince: İbn Düreyd dedi: “Araplar **عَبد شمسٍ** adını vermiştir.” Dedi: “İbnü’l-Kelbî dedi: **الشّمس** eski bir puttur. Ondan başkası onu zikretmedi.” Dedi: “Bir kavim dedi: **شَمْسُ**: bilinen bir su gözü. Araplar **عَبْشَمس** adını vermiştir; onlar Benû Temîm’dir; ve onlara nisbetle **عبشمِيّ** denir”([8]).

(**شمص**) **الشين** ve **الميم** ve **الصاد** tek bir kelimedir. Denir: **شَمَصْتُ الفَرس**; onu hareket etsin diye dürttüğünde([9]). Ve denir: Develerini **شمَّص** etti; onları şiddetli bir kovalamayla kovduğunda.

(**شمط**) [Ama] **الشين** ve **الميم** ve **الطاء**: sahih bir kıyas; karışmaya delâlet eder. Ondan: **الشَّمَط**; o, ihtiyarlık akının gençlik siyahıyla karışmasıdır.

Ve denir: İki karışığı karıştırdığın her şey için: onları **شَمَطتُهما**; ve ikisi **شَمِيط**([10]). Ve dedi: Ve onunla([11]) sabah, gecenin kalan karanlığıyla karıştığı için **شَمِيطاً** diye adlandırıldı. Ve dediler: Ebû Amr dedi: Denir: Bir kere hadis, bir kere şiir olarak **أشمَطُوا**.

Babdan: **الشَّمَاطيط**: fırkalar; denir: Atlar **شَماطِيطَ** geldi([12]). Ve derler: Bu kazan, koyunu **بشَمْطِها وَبِشِمْطِها**([13]) ile alır; yani onunla karıştırılan baharatlarıyla.

(**شمع**) **الشين** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır ve şakada, hoş sohbette, fıkra ve buna yakın şeylerde düzenli bir kıyastır. Aslı, onların sözü: **جاريةٌ شَموع**; güzel konuşan, nefsi hoş, şakacı olduğunda. Ve hadiste: “Kim **المَشمَعة**’yi takip ederse Allah onunla onu **يُشَمِّع** eder.” Bazı ilim ehli dedi: **المَشْمَعَة**: şaka ve gülmektir; bunun manası, hâli ve işi bu olan kimse; yoksa şaka ve gülmeyi, bâtıl ve alay olmadıkça, toptan kerih görmüş değildir. Hüzeylî, misafirini anarak dedi:
سَأَبْدَؤُهُمْ بِمَشْمَعَةٍ وآتِي *** بِجُهْدِي مِنْ طعامٍ أو بِساطِ([14])
Onların inişlerinde misafirlerine şaka ve gülüşmeyle başladığını kasteder; bununla onları ünsiyet ettirmek için.

Babdan: **أَشْمَعَ السِّرَاجُ**; nuru parladığında. Dedi ki:
* كَلَمعِ بَرقٍ أو سِرَاجٍ أَشْمَعا([15]) *
Ama **الشَّمَْعُ**, mimin sükûnuyla da fethiyle de söylenir; o bilinir; ve zikrettiğim asıldan şâzdır.

(**شمق**) **الشين** ve **الميم** ve **القاف** hakkında derler ki: o sahih bir asıldır; ve onda **الشَّمَق**’ı zikrederler; o ya canlılıktır, ya da şeye düşkünlüktür.

(**شمل**) **الشين** ve **الميم** ve **اللام**, ölçülü ve düzenli iki asıldır; her biri kendi manasında ve babındadır.

Birincisi, şeyin şeyle dönmesine ve onu yanlarından almasına delâlet eder. Ondan onların sözü: İş onları **شَمَِلَهم**([16]); onları kapsadığında. Bu, kapsayıcı bir iştir: **شاملٌ**. Ve ondan **الشَّملَة**; o, kuşanılan ve **يُشْتَمَل** olunan bir örtüdür. Ve Allah onun **شَمْله**’ini toplasın; yani işlerinin birleşmesi için ona dua ettiğinde; ve birleştiğinde, her biri ötekiyle kuşanır([17]).

Babdan: Koyunu **شملت**; ona **شِمالاً** yaptığında; o, torba gibi bir kaptır; memesi onun içine sokulur da onu kuşatır. Ve aynı şekilde: Hurma ağacını **شَمَلْتُ**; yükünü silkelediğinde, salkımları örtü parçalarıyla bağlandığında.

Babdan: **المِشْمل**: küçük bir kılıç; adam onu elbisesiyle kuşanır.

İkinci asıl, sağın zıddı olan yana delâlet eder. Ondan: **اليد الشِّمال**; ve ondan **الرِّيح الشِّمال**; çünkü Irak kıblesi tarafından ona dayanan kimse için kıblenin solundan gelir. Ve **الشمول** hakkında—o şaraptır—iki söz vardır: birincisi, onda kuzey rüzgârının esintisi gibi bir esinti bulunmasıdır. İkinci söz: onun aklı kuşatmasıdır: **تَشمَل العقل**. **شِمال**’ın çoğulu **أَشْمُل**. Ebû’n-Necm dedi:
* يأتي لها من أَيْمُنٍ وأَشْمُلِ([18]) *
Ve denir: **غديرٌ مشمول**; kuzey rüzgârı ona vurur da soğur. Bunun için şaraba **مشمولة** denir; yani tadı soğuktur. أما ذي الرُّمَّة’nin sözü:
وبالشَّمائل من جَِلاّنَ مُقتِنصٌ *** رَذْل الثِّياب خفيُّ الشَّخصِ مُنْزَرِبُ([19])
Denir ki: o, **القُتَر**’i kastetti([20]); onun teki **شمالة**’dır. Eğer bunu kastettiyse, sanki **القُتْرَة**’yi, memeye yapılan **الشِّمالة**’ye benzetmiştir. Onu zikrettik. Ve denir: o, **الشِّمال** tarafını kastetti.

Bu iki babdan şâz olan şeylerden: **الشَّمَلةَ**: hurma ağacında yaş hurmasından kalan şey. Denir: onda **شماليل**’den başka kalmadı. Ve denir: **الشَّماليل**, dallardan çatallanıp ayrılan şeydir. Ve **الشَّمْلَلَة**: sürat; ve ondan **الناقة الشِّملال** ve **الشِّمْليل**. Dedi ki:
حرفٌ أخُوها أبوها من مُهجَّنةٍ *** وعمُّها خَالُها قَوْداءُ شِمليلُ([22])
--------------ـــــ
([1]) Nâbiga’nındır; divanında 19 ve Lisân (**شمت**).
([2]) el-Mücmel ve Cevherî’nin Sıhâh’ında: “Sa‘ide’nin şiirindedir.” İbn Berrî dedi: Cevherî’nin zikrettiği gibi Sa‘ide’nin şiirinde değildir; ancak Mu‘attal el-Hüzeylî’nin şiirindedir; o da:
فأبنا لنا مجد العلاء وذكره *** وآبوا علينا فلها وشماتها
Dedim: Bu kasidesi, es-Sukkerî’nin el-Hüzeyliyyîn şerhinde 277 ve Şınkîtî nüshasında 109’dadır. Lakin bu beyit, Sa‘ide b. Cüeyye’ye nisbetle de rivayet edilmiştir; Hüzeylîlerin şiirleri mecmuasının ikinci kısmı zeylinde 45.
([3]) Kâmûs’ta olduğu gibi **شامر** ve **شامرة** de denir; Lisân’da “**شامرة**” ile yetinmiştir.
([4]) el-Mücmel’de artırdı: “ve **الشماخ**”.
([5]) Bu, İbn Mes‘ûd’un, İbn Abbâs’ın, İkrime’nin, Atâ’nın, Zeynü’l-Âbidîn’in, el-Bâkır’ın ve oğlu es-Sâdık’ın, ve İbn Ebî ‘Able’nin kıraatidir. Hepsi, nefiy ile ve **مستقر**’ı fetha üzere bina ederek okudular; İbn Ebî ‘Able hariç; o, onu ref‘ ile, **لا**’yı **ليس** amelinde çalıştırarak okudu; şu sözü gibi:
تعز فلا شيء على الأرض باقيا *** ولا وزر مما قضى الله واقيا
Ebû Hayyân tefsirine bak (7: 336).
([6]) Asılda: “**الزينة**”; tahrif.
([7]) Nâbiga’nındır; divanında 36; ve daha önce (2: 6)’da geçti.
([8]) Bu üç metin, el-Cumhara’dan (3: 23).
([9]) el-Mücmel’de de böyledir. Lisân’ın ibaresi: “**وشمص الفرس**: onu dürtmesi yahut ürkütmesi; hareket etsin diye”; ve **شمص**’ı teşdîd ile ضبط ederek. Fiil, tahfîf ile de teşdîd ile de söylenir; Kâmûs’ta olduğu gibi: ve **نزق الفرس** teşdîd ile denir; ve **أنزقه** de; onu zıplatıncaya ve ürküp sıçrayıncaya kadar vurduğunda.
([10]) Asılda: “**شمط**” mimin kesriyle ضبط ile; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([11]) Asılda: “**رؤية**”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([12]) el-Mücmel’de: “**جاءت**”.
([13]) Lisân’da: “İnsanların hepsi **شمطها**’daki şîni fetha üzere (okur)lar; ancak el-‘Aklî, şîni kesre eder.”
([14]) el-Mütenahhil el-Hüzeylî’nindir; Lisân’da (**شمع**). Kasidesi, Hüzeylîlerin şiirleri mecmuasının ikinci kısmında 89 ve Şınkîtî nüshasında 47’dedir.
([15]) Lisân’da: “**كلمح برق**”. el-Muhassas’ta (11: 39): “**كمثل برق**”.
([16]) Nasr ve Ferah bablarından söylenir.
([17]) Asılda: “**إذا تألف اشتمل كل واحد منهما بالآخر**”; tahrif.
([18]) Beyit, Lisân’da (13: 387) ve İbnü’ş-Şecerî’nin Emâlî’sinde (1: 306).
([19]) Zî’r-Rumme divanı 14 ve Lisân (**زرب**، **شمل**). Ve “**جلان**”, Lisân ve Kâmûs’ta cîmin fethasıyla; divanda ve el-İştiqâq 196 ve el-Mücmel’de kesreyle ضبط edilmiştir.
([20]) **القتر**: **قترة**’nin çoğulu; **غرف** ve **غرفة** gibi; o, avcının pusuya yattığı çukurdur.
([21]) Yaygın sözlüklerde, hâ’sız “**الشمال**”dan başkası zikredilmedi.
([22]) Ka‘b b. Züheyr’indir; daha önce (**أشر**، **حرف**)’ta geçti.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الشماتة: الفرح ببلية من تعاديه ويعاديك، يقال: شمت به فهو شامت، وأشمت الله به العدو، قال عز وجل: ﴿فلا تشمت بي الأعداء﴾ [الأعراف/ 150]، والتشميت: الدعاء للعاطس، كأنه إزالة الشماتة عنه بالدعاء له، فهو كالتمريض في إزالة المرض، وقول الشاعر:
*فبات له طوع الشوامت*
(البيت:
*فارتاع من صوت كلاب فبات له ** طوع الشوامت من خوف ومن صرد*
وهو للنابغة الذبياني في ديوانه ص 32؛ وأساس البلاغة ص 241؛ والبصائر 3/344)...
أي: علىحسب ما تهواه اللاتي تشمت به، وقيل: أراد بالشوامت: القوائم، وفي ذلك نظر إذ لا حجة له في هذا البيت (انظر: أساس البلاغة ص 241).

##### Türkçe

- **الشماتة**: Senin düşmanlık ettiğin ve sana düşmanlık eden kimsenin başına gelen bir belâya sevinmektir. Denilir ki: **شمت** به, o hâlde o **شامت**tir. Ve: Allah düşmanı onunla sevindirsin: **أشمت الله به العدو**. Aziz ve celîl olan şöyle dedi: ﴿فلا تشمت بي الأعداء﴾ [الأعراف/ 150]. Ve **التشميت**: aksırana dua etmektir; sanki ona dua etmekle ondan **الشماتة**yi gidermektir; o hâlde hastalığı gidermede tedavi ettirme gibi olur. Şairin sözü:

*فبات له طوع الشوامت*

(Beyit:
*فارتاع من صوت كلاب فبات له ** طوع الشوامت من خوف ومن صرد*
Ve o, divanında s. 32’de; ve **أساس البلاغة** s. 241’de; ve **البصائر** 3/344’te Nâbiga ez-Zübyânî’nindir)...

Yani: onunla alay eden kadınların arzuladığı şeye göre. Ve denildi ki: **الشوامت** ile “ayaklar/dikilenler”i kastetti. Ve bunda bir bakış vardır; zira onun bu beyitte buna dair bir delili yoktur (bak: **أساس البلاغة** s. 241).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش م ت
شمت به وأشمت به العدو ‏"‏ فلا تشمت بي الأعداء ‏"‏‏.‏
وبات بليلة الشوامت‏:‏ بليلة شديدة تشمت به الشوامت وبات طوع الشوامت‏:‏ كما أحب من يشمت به‏.‏
قال النابغة‏:‏ فارتاع من صوت كلاب فبات له طوع الشوامت من خوف ومن صرد وشمت العاطس‏.‏
وملك مشمت‏:‏ محياً‏.‏
قال كثير‏:‏ كأن ابن ليلى حين يبدو فتنجلي سجوف الحباء عن مهيب مشمت ولا ترك الله تعالى له شامتة‏:‏ قائمةً‏.‏
وفسر قول النابغة‏:‏ بأنه بات طوعاً لقوائمه‏.‏

##### Türkçe

ش م ت
**شمت به** ve **أشمت به**: düşmanı ona karşı sevindirdi; “Beni düşmanlar sevindirmesin” (sözü).

**وبات بليلة الشوامت**: **الشوامت**’in onunla sevindiği şiddetli bir gecede geceledi; ve **وبات طوع الشوامت**: kendisiyle sevinen kimsenin sevdiği üzere.

Nâbiga dedi ki:
Her köpek sesinden ürktü de, korkudan ve soğuktan, onun için **طوع الشوامت** olarak geceledi.

**وشمت العاطس**.

**وملك مشمت**: yüzü gülen.

Kesîr dedi ki:
Sanki İbn Leylâ, görünüp de, **الحباء** perdeleri, heybetli, yüzü gülen birinin üzerinden açılınca.

Ve Yüce Allah ona **شامتة** bırakmasın: ayakta duran.

Ve Nâbiga’nın sözünü şöyle açıkladı: onun, ayaklarına itaat ederek gecelediği.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَّماتة: فَرَحُ العدوّ؛ وقيل: الفَرَحُ بِبلِيَّة العَدُوِّ؛ وقيل: الفَرَحُ ببليَّة تنزل بمن تعاديه، والفعل منهما شَمِتَ به، بالكسر، يَشْمَتُ شَماتةً وشَماتاً، وأَشْمَتَه اللهُ به. وفي التنزيل العزيز: فلا تُشَمِتْ بي الأَعْداءَ؛ وقال الفراءُ: هو من الشَّمْتِ. ورُوي عن مجاهد أَنه قرأَ: فلا تُشَمِّتْ بي الأَعْداءَ؛ قال الفراءُ: لم نسمعها من العرب، فقال الكسائي: لا أَدري لعلهم أَرادوا فلا تُشْمِتْ بي الأَعْداءَ؛ فإِن تكن صحيحة، فلها نظائر. العرب تقول: فَرِغْتُ وفَرَغْتُ؛ فمن قال فَرِغْتُ، قال أَفْرَغُ، ومن قال فَرَغْتُ، قال أَفْرُغُ. وفي حديث الدعاءِ: أَعوذُ بك من شَماتة الأَعداءِ؛ قال: شَماتةُ الأَعداء فَرَح العَدُوِّ ببليَّةٍ تنزل بِمَن يعاديه. ورَجَعُوا شَماتى أَي خائبين؛ عن ابن الأَعرابي؛ قال ابن سيده: ولا أَعْرِفُ ما واحدُ الشَّماتى. وشَمَّتَه اللهُ: خَيَّبه؛ عنه أَيضاً: وأَنشد للشَّنْفَرى: وباضِعةٍ، حُمْرِ القِسِيِّ، بَعَثْتُها،
ومن يَغْزُ يَغْنَمْ مَرَّةً ويُشَمَّتِ
ويقال: خَرَجَ القوم في غَزاة، فقَفَلوا شَماتى ومتَشَمّتين؛ قال: والتَّشَمُّتُ أَن يَرجِعُوا خائبين، لم يَغْنَموا.
يقال: رجع القوم شِماتاً من مُتُوَجِّههم، بالكسر، أَي خائبين، وهو في شعر ساعدة. قال ابن بري: ليس هو في شعر ساعدة، كما ذكر الجوهري، وإِنما هو في شعر المُعَطَّل الهُذَليِّ، وهو:
فأُبْنا، لنا مَجْدُ العَلاءِ وذِكْرُه،
وآبوا، عليهم فَلُّها وشِماتُها
ويروى:
لنا رِيحُ العَلاءِ وذِكْرُه
والرِّيحُ: الدّوْلَة، هنا،ومنه قوله تعالى: وتَذْهَبَ رِيحُكم؛ ويروى: لنا مَجْدُ الحياةِ وذِكْرُها
والفَلُّ: الهَزيمةُ. والشِّماتُ: الخَيْبة؛ واسم الفاعل: شامِتٌ، وجمعُ شامِتٍ شُمَّاتٌ.
ويقال: شُمَّتَ الرجلُ إِذا نُسِبَ إِلى الخَيْبة.
والشَّوامِتُ: قوائم الدابةِ، وهو اسم لها، واحدتُها شامِتةٌ. قال أَبو عمرو: يقال لا تَرَك اللهُ لَهُ شامتَةً أَي قائمةً؛ قال النابغة: فارْتاعَ من صَوْتِ كَلاَّبٍ، فباتَ لَهُ
طَوْعَ الشَّوامِتِ، من خَوْفٍ، ومن صَرَدِ
ويروى: طَوْعُ الشَّوامِتِ، بالرفع؛ يعني باتَ له ما شَمِتَ به من أَجله شُمَّاتُه؛ قال ابن سيده: وفي بعض نسخ المُصَنَّفِ: بات له ما شَمِتَ به شُمَّاتُه. قال ابن السكيت في قوله: فباتَ له طَوْعُ الشَّوامِتِ، يقول: باتً له ما أَطاعَ شامِتَه من البَرْدِ والخَوْف أَي باتَ له ما تشْتَهي شَوامِتُه؛ قال: وسُرورُها به هو طَوْعُها، ومن ذلك يقال: اللهم لا تُطِيعَنَّ بي شامِتاً أَي لا تَفْعَلْ بي ما يُحِبُّ، فتكون كأَنك أَطَعْتَهُ؛ وقال أَبو عبيدة: من رَفَع طَوْعُ، أَراد: باتَ له ما يَسُرُّ الشَّوامِتَ اللَّواتي شَمَتْنَ به، ومن رواه بالنصب أَراد بالشَّوامِتِ القَوائمَ، واسمُها الشَّوامِتُ، الواحدة شامِتَةٌ، يقول: فباتَ له الثَّوْرُ طَوْعَ شَوامِتِه أَي قَوائمه أَي باتَ قائماً.
وبات فلانٌ بليلةِ الشَّوامِت أَي بليلةٍ تُشْمِتُ الشَّوامِتَ. وتَشْمِيتُ العاطسِ: الدُّعاءُ له. ابن سيده: شَمَّتَ العاطِسَ؛ وسَمَّتَ عليه دَعا له أَن لا يكون في حال يُشْمَتُ به فيها؛ والسين لغة، عن يعقوب.
وكل داعٍ لأَحدٍ بخير، فهو مُشَمِّت له، ومُسَمِّتٌ، بالشين والسين، والشينُ أَعلى وأَفْشَى في كلامهم.
التهذيب: كلُّ دعاءٍ بخيرٍ، فهو تَشْمِيتٌ. وفي حديث زواج فاطمة لعليّ، رضي الله عنهما: فأَتاهما، فدعا لهما، وشَمَّتَ عليهما، ثم خَرجَ. وحكي عن ثعلب أَنه قال: الأَصل فيها السين، من السَّمْتِ، وهو القَصْدُ والهَدْيُ. وفي حديث العُطاسِ: فشَمَّتَ أَحدَهما، ولم يُشَمِّت الآخرَ؛ التَّشْمِيتُ والتَّسْميتُ: الدعاءُ بالخير والبركة؛ والمعجمةُ أَعلاها. شَمَّته وشَمَّتَ عليه، وهو من الشَّوامِتِ القوائم، كأَنه دُعاءٌ للعاطس بالثبات على طاعة الله؛ وقيل: معناه أَبْعَدَك الله عن الشَّماتةِ، وجَنَّبك ما يُشْمَتُ به عليك.
والاشْتِماتُ: أَوّلُ السِّمَنِ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
أَرى إِبلي، بعد اشْتِماتٍ، كأَنما
تُصِيَتُ بسَجْعٍ، آخرَ الليلِ، نِيبُها
وإِبل مُشْتَمِتة إِذا كانتْ كذلك.

##### Türkçe

**الشَّماتة**: düşmanın sevinci; ve denildi: düşmanın musibetine sevinç;
ve denildi: düşmanlık ettiğin kimseye inen bir musibete sevinç; ve fiil ikisinden: **شَمِتَ** onunla, kesre ile,
**يَشْمَتُ** **شَماتةً** ve **شَماتاً**; ve Allah onu onunla **أَشْمَتَه**. Aziz tenzilde:
“Beni düşmanlara **تُشَمِتْ** etme”; el-Ferrâ dedi: o **الشَّمْتِ**’dendir. Ve
Mücâhid’den rivayet olundu ki o okudu: “Beni düşmanlara **تُشَمِّتْ** etme”; el-Ferrâ dedi: onu
Araplardan işitmedik; bunun üzerine el-Kisâî dedi: bilmiyorum, belki onlar “Beni düşmanlara **تُشْمِتْ** etme”yi murad ettiler;
eğer sahih ise, onun benzerleri vardır. Araplar der: **فَرِغْتُ** ve **فَرَغْتُ**; kim
**فَرِغْتُ** derse, **أَفْرَغُ** der; kim **فَرَغْتُ** derse, **أَفْرُغُ** der. Dua hadîsinde:
“Düşmanların **شَماتة**’sinden sana sığınırım”; dedi: düşmanların **شَماتة**’si, düşmanlık ettiğine inen bir musibete
düşmanın sevinmesidir. Ve **شَماتى** olarak döndüler, yani ümitsizler; İbn
el-A‘râbî’den; İbn Sîde dedi: ve **الشَّماتى**’nın birilini bilmiyorum.
Ve Allah onu **شَمَّتَه**: onu ümitsiz kıldı; ondan ayrıca: ve eş-Şenferâ için inşad etti:
وباضِعةٍ، حُمْرِ القِسِيِّ، بَعَثْتُها،
ومن يَغْزُ يَغْنَمْ مَرَّةً ويُشَمَّتِ
Ve denilir: kavim bir gazvede çıktı, sonra **شَماتى** ve **متَشَمّتين** olarak döndüler; dedi:
**التَّشَمُّتُ** onların ümitsiz dönmeleridir; ganimet elde etmediler.
Denilir: kavim yöneldikleri yerden **شِماتاً** olarak döndü, kesre ile, yani ümitsizler; ve o
Sâ‘ide’nin şiirindedir. İbn Berrî dedi: el-Cevherî’nin zikrettiği gibi Sâ‘ide’nin şiirinde değildir; ancak o
el-Mu‘attal el-Hüzelî’nin şiirindedir; o da:
فأُبْنا، لنا مَجْدُ العَلاءِ وذِكْرُه،
وآبوا، عليهم فَلُّها وشِماتُها
Ve şöyle rivayet olunur:
لنا رِيحُ العَلاءِ وذِكْرُه
Ve **الرِّيحُ**: burada, devlet (üstünlük sırası); ondan Yüce Allah’ın sözü: “ve **رِيحُكم** gider”; ve şöyle rivayet olunur:
لنا مَجْدُ الحياةِ وذِكْرُها
Ve **الفَلُّ**: bozgun. Ve **الشِّماتُ**: ümitsizlik; ve fâil ismi: **شامِتٌ**; ve **شامِتٍ**’in çoğulu **شُمَّاتٌ**.
Ve denilir: adam **شُمَّتَ** oldu, ümitsizliğe nisbet olunduğu zaman.
Ve **الشَّوامِتُ**: binek hayvanının ayaklarıdır; o onun için bir isimdir; birili **شامِتةٌ**. Ebû
Amr dedi: “Allah ona bir **شامتَةً** bırakmasın” denilir, yani bir ayak; en-Nâbiga dedi:
فارْتاعَ من صَوْتِ كَلاَّبٍ، فباتَ لَهُ
طَوْعَ الشَّوامِتِ، من خَوْفٍ، ومن صَرَدِ
Ve “**طَوْعُ الشَّوامِتِ**” merfû olarak rivayet olunur; yani onun yüzünden **شُمَّاتُه**’nun onunla şematet ettiği şey ona geceledi; İbn Sîde dedi: **المُصَنَّفِ**’in bazı nüshalarında: “ona, **شُمَّاتُه**’nun onunla şematet ettiği şey geceledi.” İbn es-Sikkît “**فباتَ له طَوْعُ الشَّوامِتِ**” sözünde dedi ki:
ona, soğuk ve korkudan **شامِتَه**’sinin itaat ettiği şey geceledi, yani ona, **شَوامِتُه**’nun arzuladığı şey geceledi; dedi: ve onunla sevinçleri onun **طَوْعُ**’udur; bundan dolayı denilir: “Allah’ım, benimle bir **شامِتاً**’ı itaat ettirme”, yani onun sevdiği şeyi benim hakkımda yapma; böylece sanki onu itaat ettirmiş olursun; Ebû Ubeyde dedi: kim **طَوْعُ**’u ref ederse, muradı: onunla şematet eden **الشَّوامِتَ**’ı sevindiren şey ona geceledi; kim onu nasb ile rivayet ederse, **الشَّوامِتِ** ile ayakları murad etti; onun adı **الشَّوامِتُ**’tir; birili **شامِتَةٌ**; der ki: öküz ona **شَوامِتِه**’nin **طَوْعَ**’ı olarak geceledi, yani ayakları, yani ayakta olarak geceledi.
Falan kimse **بليلةِ الشَّوامِت** ile geceledi, yani **الشَّوامِتَ**’ı şematet ettiren bir gecede.
Ve aksırana **تَشْمِيتُ**: ona duadır. İbn Sîde: aksıranı **شَمَّتَ**;
ve ona **سَمَّتَ**: ona, kendisiyle şematet edilecek bir hâlde olmaması için dua etti; ve **السين** bir lehçedir, Ya‘kûb’dan.
Ve her kim birine hayırla dua ederse, o onun için **مُشَمِّت**’tir ve **مُسَمِّتٌ**’tir; şîn ve sîn ile;
ve **الشينُ** onların sözünde daha üstün ve daha yaygındır.
**التهذيب**: her hayırla dua, o bir **تَشْمِيتٌ**’tir. Fâtıma’nın Ali ile evlenmesi hadîsinde,
Allah ikisinden razı olsun: onlara geldi, onlara dua etti, ve onların üzerine **شَمَّتَ** etti, sonra çıktı. Ve
Sa‘leb’den nakledildi ki o dedi: aslında onda sîn vardır, **السَّمْتِ**’ten; o da kasıt
ve yol ve gidiştir. Aksırma hadîsinde: ikisinden birini **شَمَّتَ** etti, ötekini **يُشَمِّت** etmedi;
**التَّشْمِيتُ** ve **التَّسْميتُ**: hayır ve bereketle duadır; ve mu‘ceme (noktalı) daha üstündür. Onu **شَمَّته**
ve onun üzerine **شَمَّتَ** etti; ve o, ayaklar olan **الشَّوامِتِ**’dendir; sanki aksırana
Allah’a itaate sebat için bir duadır; ve denildi: manası, Allah seni **الشَّماتةِ**’den uzaklaştırsın ve seni,
senin aleyhine kendisiyle şematet edilecek şeyden uzak tutsun.
Ve **الاشْتِماتُ**: semizliğin başlangıcıdır; İbn el-A‘râbî inşad etti:
أَرى إِبلي، بعد اشْتِماتٍ، كأَنما
تُصِيَتُ بسَجْعٍ، آخرَ الليلِ، نِيبُها
Ve **مُشْتَمِتة** develer, böyle oldukları zaman.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش م ت * * الشَّماتَةُ * الفرح ببلية العدو وبابه سلِم و * تَشْمِيتُ * العاطس الدعاء له وكل داعٍ بخير فهو * مُشَمِّتٌ * ومسَمِّت بالسين

##### Türkçe

* ش م ت * * **الشَّماتَةُ** * düşmanın musibetine sevinmektir; kapısı **سلِم**’dir. Ve * **تَشْمِيتُ** * aksırana dua etmektir; hayır ile dua eden her dua edici ise **مُشَمِّتٌ**’tir; ve **مسَمِّت** (س ile).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

شمت العدو، كفرح وزنا ومعنى، شماتا، وشماتة، بالفتح فيهما، أو شمت الرجل: إذا فرح ببلية العدو. وقيل: البلية تنزل بمن يعاديه. وفي حديث الدعاء:  أعوذ بك من شماتة الأعداء  ، قالوا: شماتة الأعداء: فرح العدو ببلية تنزل بمن يعاديه. وأشمته الله تعالى به، وفي التنزيل العزيز:  فلا تشمت بي الأعداء  ، قال الفراء: هو من: أشمت، وروي عن مجاهد أنه قرأ: فلا تشمت بي الأعداء. قال الفراء: لم نسمعها من العرب. وقال الكسائي: لا أدري، ولعلهم أرادوا فلا تشمت بي الأعداء، فإن تكن صحيحة، فلها نظائر. العرب تقول: فرغت وفرغت، فمن قال فرغت، قال أفرغ، ومن قال فرغت، قال: أفرغ، كذا في اللسان. والشماتى بالفتح، والشمات بالكسر، هكذا مضبوط عندنا، ومثله في غير نسخ: الخائبون بلا غنيمة. قال ابن الأعرابي: رجعوا شماتى: أي خائبين. قال ابن سيده: ولا أعرف ما واحد الشماتى. وفي الصحاح: رجع القوم شماتا من متوجههم، بالكسر، أي: خائبين؛ وهو في شعر ساعدة، قال ابن بري: ليس هو في شعر ساعدة كما ذكر الجوهري، وإنما هو في شعر المعطل الهذلي:
  فأبنا لنا مجد العلاء وذكره                      وآبوا عليهم فلها وشماتها وقال: والفل: الهزيمة. والشمات: الخيبة. واسم الفاعل: شامت، وجمع شامت: شمات. والشوامت: قوائم الدابة، وهو اسم لها، واحدتها: شامتة. قال أبو عمرو: يقال: لا ترك الله له شامتة، أي قائمة. قال النابغة
  فارتاع من صوت كلاب فبـات لـه                      طوع الشوامت من خوف ومن صرد

  ويروى: طوع الشوامت، بالرفع، يعني بات له ماشمت به من أجله شماته. قال ابن سيده: وفي بعض نسخ المصنف: بات له ما شمت به شماته. قال ابن السكيت في قوله  فبات له طوع الشوامت  : يقول: بات له ما أطاع شامته من البردي والخوف أي: بات له ما تشتهي شوامته؛ قال: وسرورها به هو طوعها، ومن ذلك يقال: اللهم لا تطيعن بي شامتا، أي: لا تفعل بي ما يحب، فيكون كأنك أطعته. وقال أبو عبيدة: من رفع  طوع  أراد: بات له ما يسر الشوامت اللواتي سمعن به. ومن رواه بالنصب: أراد بالشوامت القوائم، يقول: فبات له الثور طوع شوامته، أي: قوائمه، أي: بات قائما. وبات فلان بليلة الشوامت: أي بليلة تشمت الشوامت. كل ذلك في لسان العرب. والتشميت: التسميت، وتشميت العاطس دعاء. وقال ابن سيده: شمت العاطس، وشمت عليه: دعا له أن لا يكون في حال يشمت به فيها، والسين لغة عن يعقوب. وكل داع لأحد بخير، فهو مشمت له ومسمت، بالشين والسين، والشين أعلى في كلامهم وأفشى. وفي التهذيت: كل دعاء بخير، فهو تشميت. وفي حديث زواج فاطمة لعلي، رضي الله عنهما:  فأتاهما، فدعا لهما، وشمت عليهما، ثم خرج  . وحكي عن ثعلب أنه قال: الأصل فيها السين، من السمت، وهو القصد والهدي، وفي حديث العطاس:  فشمت أحدهما، ولم يشمت الآخر  التشميت والتسميت الدعاء بالخير والبركة، والمعجمة أعلاهما، وشمت عليه؛ وهو من الشوامت: القوائم، كأنه دعاء للعاطس بالثبات على طاعة الله. وقيل: معناه أبعدك الله عن الشماتة، وجنبك ما يشمت به عليك، وقد تقدم طرف من ذلك في السين مع التاء، فراجعه. والذي ذكرناه خلاصة ما في اللسان، والفائق وغيرهما. التشميت: الجمع، يقال: اللهم، شمت بينهما. نقله الصاغاني. التشميت: التخييب. وشمته فلان: خيبه. عنه؛ وأنشد للشنفرى:
  وباضعة حمر القسي بعثتها                      ومن يغز يغنم مرة ويشمت والاسم: الشمات. والاشتمات: أول السمن، أنشد ابن الأعرابي:
  أرى إبلي بعد اشتمات كأنمـا                      تصيت بسجع آخر الليل نيبها وإبل مشتمتة: إذا كانت كذلك يقال: خرج القوم في غزاة، فقفلوا شماتي ومتشمتين. قال: والتشمت: أن يرجعوا خائبين بلا غنيمة. والعجب من المصنف كيف فرق المادة الواحدة في ثلاثة مواضع فلو قال: ورجعوا شماتى، ومشمتين، ومتشمتين: أي خائبين بلا غنيمة، ولا واحد للأول، كان أنسب لطريقته، كما لا يخفى. وملك مشمت، كمعظم: محيا وزنا ومعنى، من: حياه إذا دعا له بالتحية، أي: مدعو: مدعو له بتحايا الملوك. ومما يستدرك عليه: الحصين بن مشمت من بني حمان، ثم من بني تميم، وفد على النبي، صلى الله عليه وسلم، مسلما، وأقطعه عين الأصيهب.

##### Türkçe

**شمت** düşmana; **فرح** ve **زنا** ve **معنى** gibi; **شماتا** ve **شماتة** (ikisi de fetha ile), yahut **شمت** adam: düşmanın belâsıyla sevindiği zaman. Ve denildi: belâ, kendisine düşmanlık edene iner. Ve dua hadîsinde: “**أعوذ بك من شماتة الأعداء**”; dediler ki: düşmanların **شماتة**’si: kendisine düşmanlık edene inen bir belâ ile düşmanın sevinmesidir. Ve Allah Teâlâ onu onunla **أشمته**. Ve aziz tenzîlde: “**فلا تشمت بي الأعداء**”; el-Ferrâ dedi ki: o, **أشمت**’tendir. Ve Mücâhid’den rivayet olundu ki o şöyle okudu: “**فلا تشمت بي الأعداء**”. El-Ferrâ dedi ki: bunu Araplardan işitmedik. El-Kisâî dedi ki: bilmiyorum; belki “**فلا تشمت بي الأعداء**”yı kastettiler; eğer sahih olursa, onun benzerleri vardır. Araplar der: **فرغت** ve **فرغت**; kim **فرغت** derse **أفرغ** der; kim **فرغت** derse **أفرغ** der; Lisân’da böyledir. Ve **الشماتى** fetha ile, **الشمات** kesra ile; bizde böyle ضبط edilmiştir; ve onun benzeri, başka nüshalarda: “ganimetsiz, **الخائبون**.” İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “**شماتى** döndüler”: yani **خائبين**. İbn Sîde dedi ki: **الشماتى**’nın tekilinin ne olduğunu bilmiyorum. Ve es-Sıhâh’ta: kavim, yöneldikleri yerden **شماتا** olarak döndü, kesra ile; yani **خائبين**; ve o, Sâ‘ide’nin şiirindedir. İbn Berrî dedi ki: el-Cevherî’nin zikrettiği gibi Sâ‘ide’nin şiirinde değildir; ancak o, el-Mu‘attal el-Hüzelî’nin şiirindedir:

فأبنا لنا مجد العلاء وذكره                      وآبوا عليهم فلها وشماتها

Ve dedi ki: **الفل**: hezimet. Ve **الشمات**: **الخيبة**. Ve ism-i fâil: **شامت**; **شامت**’in çoğulu: **شمات**. Ve **الشوامت**: binitin ayaklarıdır; o, onun için bir isimdir; tekili: **شامتة**. Ebû Amr dedi ki: denir: “Allah ona **شامتة** bırakmasın”; yani ayak. En-Nâbiga dedi ki:

فارتاع من صوت كلاب فبـات لـه                      طوع الشوامت من خوف ومن صرد

Ve rivayet olunur: “**طوع الشوامت**”, merfû‘ olarak; yani, onun sebebiyle kendisiyle **شماته** ettiği şey, ona geceledi. İbn Sîde dedi ki: musannifin bazı nüshalarında: “ona, kendisiyle **شماته** ettiği şey geceledi.” İbnü’s-Sikkît, “**فبات له طوع الشوامت**” sözü hakkında dedi ki: der ki: soğuk ve korkudan, **شامتة**’sinin itaat ettiği şey ona geceledi; yani: **شوامت**’inin arzuladığı şey ona geceledi; dedi ki: onunla sevinçleri, onun **طوع**’udur. Ve bundan dolayı denir: “Allah’ım, benim hakkımda bir **شامتا**’yı itaat ettirme”; yani: onun sevdiği şeyi benim hakkımda yapma; böylece sanki onu itaat ettirmiş olursun. Ebû Ubeyde dedi ki: kim “**طوع**”u merfû‘ okursa, şunu kastetmiştir: onunla haberdar olan **الشوامت**’i sevindiren şey ona geceledi. Kim onu mansûb rivayet ederse: **الشوامت** ile ayakları kastetmiştir; der ki: öküz, **شوامت**’inin **طوع**’u üzere ona geceledi; yani: ayakları; yani: ayakta olarak geceledi. Ve falan kimse, **ليلة الشوامت** gecesinde geceledi: yani **الشوامت**’in **تشمت** ettiği gecede. Bunların hepsi Lisânü’l-‘Arab’dadır. Ve **التشميت**: **التسميت**’tir; ve aksıranı **تشميت** dua etmektir. İbn Sîde dedi ki: **شمت** aksıranı, ve onun üzerine **شمت**: kendisiyle **يشمت** olunacağı bir hâlde olmaması için ona dua etti; ve **السين** Ya‘kûb’dan bir lehçedir. Ve her kim birine hayırla dua ederse, o, ona **مشمت** ve **مسمت**’tir; şîn ve sîn ile; ve şîn, onların كلامında daha yüksek ve daha yaygındır. Et-Tehzîb’de: her hayır duası, **تشميت**’tir. Ve Fâtıma’nın Ali ile evlenmesi hadîsinde, Allah ikisinden de razı olsun: “Onlara geldi; onlara dua etti; onların üzerine **شمت** etti; sonra çıktı.” Sa‘leb’den nakledildi ki o dedi: aslında onda sîn vardır; **السمت**’ten; o da kasd ve hidayettir. Aksırma hadîsinde: “İkisinden birini **فشمت** etti, diğerini **يشمت** etmedi.” **التشميت** ve **التسميت** hayır ve bereketle duadır; mu‘ceme (şîn) ikisinin daha yükseğidir. Ve onun üzerine **شمت** etti; ve o, **الشوامت**’tendir: ayaklar; sanki aksırana, Allah’a itaate sebat için bir duadır. Ve denildi: manası: Allah seni **الشماتة**’den uzaklaştırsın ve senin aleyhine kendisiyle **يشمت** olunacak şeyi senden uzak kılsın. Bunun bir tarafı, sîn ile tâ ile birlikte daha önce geçti; ona müracaat et. Zikrettiğimiz, Lisân ve el-Fâik ve başkalarında olanın özüdür. **التشميت**: toplamak; denir: “Allah’ım, ikisinin arasında **شمت** et.” Bunu es-Sâğânî nakletti. **التشميت**: **التخييب**. Ve falan kimse onu **شمته**: onu **خيبه** etti. Ondan; ve eş-Şenferâ’ya ait olarak inşâd etti:

وباضعة حمر القسي بعثتها                      ومن يغز يغنم مرة ويشمت

Ve isim: **الشمات**. Ve **الاشتمات**: semizliğin başlangıcıdır. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

أرى إبلي بعد اشتمات كأنمـا                      تصيت بسجع آخر الليل نيبها

Ve **إبل مشتمتة**: o hâlde olduğu zaman. Denir: kavim bir gazaya çıktı; sonra **شماتي** ve **متشمتين** olarak döndüler. Dedi ki: ve **التشمت**: ganimetsiz **خائبين** olarak dönmeleridir. Ve musanniften şaşılır: tek bir maddeyi üç yerde ayırdı; eğer şöyle deseydi: “**شماتى** ve **مشمتين** ve **متشمتين** olarak döndüler: yani ganimetsiz **خائبين**; ve birincinin tekili yoktur”; bu, onun yöntemine daha uygun olurdu; gizli değildir. Ve **ملك مشمت**; **معظم** gibi: **محيا** ve **زنا** ve **معنى** bakımından; **حياه**’dan: ona **التحية** ile dua ettiği zaman; yani: çağrılmış; kralların selâmlarıyla kendisine dua edilmiş. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerden: Benî Hammân’dan, sonra Benî Temîm’den **الحصين بن مشمت**; Müslüman olarak Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, heyetle geldi; ve ona **عين الأصيهب**’i iktâ‘ etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَمِتَ
1 شَمِتَ ذ , aor. شَمَتَ , (S, A, Msb, K,) inf. n. شَمَاتَةٌ (S, K) and شَمَاتٌ, (K,) or the former is a simple subst., (Msb, [in which no inf. n. is mentioned,]) He (an enemy) rejoiced: (TA:) or he (a man, TA) rejoiced at the affliction of the enemy: (K, TA:) you say, شَمِتَ بِهِ He rejoiced at his [an enemy's] affliction. (S, A, Msb.)

2 شَمَّتَ see 4. ― -b2- تَشْمِيتٌ is syn. with تَسْمِيتٌ: [i. e.] تَشْمِيتُ العَاطِسِ signifies The uttering a prayer for the sneezer; (S;) when he has, in obedience to an injunction of the Prophet, said الحَمْدُ لِلّٰهِ [Praise be to God]: (Har p. 250:) you say, شَمَّتَ العَاطِسَ, (ISd, A, TA,) and شمّت عَلَيْهِ, meaning [as expl. in art. سمت: or] He prayed for the sneezer that he might not be in a state in which his enemy might rejoice at his affliction: (ISd, TA:) شمّت is better and more common than سمّت: (A 'Obeyd, TA in art. سمّت and in the present art.:) but the latter is said by Th to be the original word: or the meaning is, he said to the sneezer, May God put away, or avert, from thee that on account of which one would rejoice at thy affliction: or it is from الشَّوَامِتُ as signifying “ the legs ” of a quadruped, as though meaning he prayed for the sneezer that he might be firm, or steadfast, in his obedience to God. (L and TA from the Fلïk &c.) And شمّت لَهُ and عَلَيْهِ, inf. n. as above, He prayed for what was good for him; prayed for a blessing upon him; as also سمّت, but the former is the better and the more common. (L and TA from the T and Fلïk &c.) ― -b3- Also i. q. تَخْيِيتٌ: (K:) you say, شمّتهُ فُلَانٌ, meaning خَيَّبَهُ [Such a one disappointed him; or caused him to be disappointed of attaining what he desired or sought: or denied him, refused him, prohibited him from attaining, or debarred him from, that which he desired or sought]. (TA.) ― -b4- And i. q. جَمْعٌ [The act of collecting, &c.]. (K. [But SM says that he had searched to the utmost for this meaning without finding it in any other lexicon.])

اشمتهُ اللّٰهُ بِهِ
4 اشمتهُ اللّٰهُ بِهِ ذ God made him (i. e. the enemy, A, Msb) to rejoice at his affliction. (A, * Msb, K, TA.) For فَلَا تُشْمِتْ بِىَ الْأَعَدَآءَ [Therefore make not thou the enemies to rejoice at my affliction], in the Kur [vii. 149], Mujلhid is related to have read ↓ فلا تُشَمِّتْ: but the correctness of this is doubted. (TA.)

تَشَمُّتٌ
5 تَشَمُّتٌ ذ signifies A people's returning disappointed of attaining their desire, without spoil. (K.)

اِشْتِمَاتٌ
8 اِشْتِمَاتٌ ذ [A camel's] beginning to be fat. (K. [See the part. n., below.])

شِمَاتٌ
شِمَاتٌ ذ Disappointment; frustration of one's endeavour or hope: (IB, TA:) a subst. from تَشْمِيتٌ as signifying تَخْيِيبٌ. (TA.) ― -b2- Also, thus written in copies of the K, [and in the S,] with kesr, (TA,) [but in the CK شَمات,] and ↓ شَمَاتَى, (K,) Persons suffering disappointment; or failing of attaining their desire; (K, TA;) without spoil: (TA:) [pls.] without any sing.; (K:) or the latter has no sing. known to ISd: (TA:) [but] ↓ شَامِتٌ has this meaning as a sing. part, n., and شمات [app. شِمَاتٌ] is its pl. (IB, TA.) One says, ↓ رَجَعُوا شَمَاتَى, (IAar, TA,) or شِمَاتًا, (S,) They returned suffering disappointment; or failing of attaining their desire; (IAar, S, TA;) without spoil; and so ↓ مُشَمَّتِينَ and ↓ مُتَشَمِّتِينَ. (TA.)

شَمِيتٌ
[ شَمِيتٌ ذ Reproach (“ convicium ”): so Golius, as from the KL; but I do not find it in my copy of that work.]

شَمَاتَى
شَمَاتَى ذ : see شِمَاتٌ, in two places.

شَامِتٌ
شَامِتٌ ذ One rejoicing at the affliction of an enemy: [fem. with ة: pl. masc. شُمَّاتٌ and fem. شَوَامِتُ; or the latter may be anomalously masc., like فَوَارِسُ &c.; and as such it is evidently used in the L, in one place; but in another place, where it cites an explanation by AO, as fem.: both are mentioned in the M and L and TA, and the latter in the S and A also.] One says, اَللّٰهُمَّ لَا تُطِيعَنَّ لِى شَامِتًا [O God, comply not with the desire of one who is to me a rejoicer at my affliction]; meaning, do not with me that which one who rejoices at my affliction likes, or approves; for in that case, Thou wouldst be as though Thou obeyedst him. (ISk, L, TA.) And بَاتَ فُلَانٌ بَلَيْلَةِ الشَّوَامِتِ Such a one passed a night such as would make to rejoice those, or those females, that would rejoice at the affliction of an enemy; (S, A, L, TA;) i. e., a distressing night. (A.) [And a verse cited in the next paragraph presents, as some read it, a similar ex. of الشَّوَامِت.] -A2- See also شِمَاتٌ.

شَامِتَةٌ
شَامِتَةٌ ذ [fem. of شَامِتٌ, q. v. -A2- Also], as a subst., sing. of شَوَامِتُ (S, TA) which signifies The legs of a beast. (S, A, K, TA.) One says, لَا تَرَكَ اللّٰهُ لَهُ شَامِتَةً, i. e. [May God not leave to him] a leg of a beast. (AA, S, A, TA.) And En-Nلbighah [Edh-Dhubyلnee] says,
فَارْتَاعَ مِنْ صَوْتِ كَلَّابٍ فَبَاتَ لَهُ
طَوْعَ الشَّوَامِتِ مِنْ خَوْفٍ وَمِنْ صَرَدِ
[And that has been frightened at the voice of a huntsman with his dogs,] and passed the night in consequence thereof standing, (lit. obeying the legs,) by reason of fear and [also] of cold; the poet describing a [wild] bull: (AO, L, TA:) but some read طَوْعُ (instead of طَوْعَ); and accord. to this reading, the meaning is, and passed the night having, of fear and of cold, what was agreeable with the desire of such as would rejoice at his affliction; the phrase being like the saying اَللّٰهُمَّ لَا تُطِيعَنَّ لِى شَامِتًا meaning as expl. in the next preceding paragraph: (ISk, L, TA:) or he passed the night having [of fear and of cold] what would rejoice the شَوَامِت that heard thereof: (AO, L, TA:) [and in like manner, Z says,] بَاتَ طَوْعَ الشَّوَامِتِ [without لَهُ, and with طوع in the accus. case, lit. he passed the night obeying those, or those females, that rejoiced at his affliction,] means, as those that rejoiced at his affliction liked, or approved. (A.)

مُشَمَّتٌ
مُشَمَّتٌ ذ A king prayed for (K, TA) with the prayers that are offered for kings. (TA.) -A2- See also شِمَاتٌ, last sentence.

مُشَمِّتٌ
مُشَمِّتٌ ذ Any one praying, or who prays, for what is good; as also مُسَمِّتٌ. (S.)

اـِبِلٌ مُشْتَمِتَةٌ
اـِبِلٌ مُشْتَمِتَةٌ ذ Camels beginning to be fat. (TA.)

مُتَشَمِّتٌ
مُتَشَمِّتٌ ذ : see its pl. voce شِمَاتٌ, last sentence.

##### Türkçe

**شَمِتَ**
1 **شَمِتَ** **ذ**, muzâri‘i **شَمَتَ**, (S, A, Msb, K,) mastarı **شَمَاتَةٌ** (S, K) ve **شَمَاتٌ**, (K,) yahut birincisi yalın bir isimdir, (Msb, [onda hiçbir mastar zikredilmemiştir,]) O (bir düşman) sevindi: (TA:) yahut o (bir adam, TA) düşmanın musibetine sevindi: (K, TA:) şöyle dersin: **شَمِتَ بِهِ** O, onun [bir düşmanın] musibetine sevindi. (S, A, Msb.)

2 **شَمَّتَ** bk. 4. ― -b2- **تَشْمِيتٌ**, **تَسْمِيتٌ** ile eşanlamlıdır: [yani] **تَشْمِيتُ العَاطِسِ**, aksırana dua etmeyi ifade eder; (S;) Peygamber’in bir emrine uyarak **الحَمْدُ لِلّٰهِ** [Allah’a hamd olsun] dediği zaman: (Har p. 250:) şöyle dersin: **شَمَّتَ العَاطِسَ**, (ISd, A, TA,) ve **شمّت عَلَيْهِ**, anlamı [**سمت** maddesinde açıklandığı üzere: yahut] O, aksıran için, düşmanının onun musibetine sevinmesine yol açacak bir hâlde olmaması için dua etti: (ISd, TA:) **شمّت**, **سمّت**’ten daha iyi ve daha yaygındır: (A ‘Obeyd, TA, **سمّت** maddesinde ve bu maddede:) fakat ikincisinin asıl kelime olduğu Th tarafından söylenir: yahut anlam şudur: o, aksırana “Allah senden, senin musibetine sevinilecek şeyi uzaklaştırsın yahut defetsin” dedi: yahut bu, dört ayaklının “bacakları” anlamındaki **الشَّوَامِتُ**’tendir; sanki anlamı, o, aksıran için Allah’a itaatinde sağlam yahut sebatkâr olması için dua etti. (L ve TA, F… &c.’den.) Ve **شمّت لَهُ** ve **عَلَيْهِ**, mastarı yukarıdaki gibi, O, onun için hayır olan şeye dua etti; onun üzerine bereket için dua etti; **سمّت** de böyledir; fakat birincisi daha iyi ve daha yaygındır. (L ve TA, T ve F… &c.’den.) ― -b3- Ayrıca **تَخْيِيتٌ** ile aynı mânâdadır: (K:) şöyle dersin: **شمّتهُ فُلَانٌ**, anlamı **خَيَّبَهُ** [Falanca onu ümitsiz bıraktı; yahut arzuladığı veya aradığı şeye erişmekten onu ümitsiz bıraktı: yahut onu men etti, reddetti, yasakladı, yahut arzuladığı veya aradığı şeye erişmekten onu alıkoydu]. (TA.) ― -b4- Ve **جَمْعٌ** [toplama fiili, vb.] ile aynı mânâdadır. (K. [Fakat SM, bu mânâyı başka hiçbir sözlükte bulmaksızın son haddine kadar araştırdığını söyler.])

**اشمتهُ اللّٰهُ بِهِ**
4 **اشمتهُ اللّٰهُ بِهِ** **ذ** Allah onu (yani düşmanı, A, Msb) onun musibetine sevindirdi. (A, * Msb, K, TA.) Kur’ân’daki **فَلَا تُشْمِتْ بِىَ الْأَعَدَآءَ** [Öyleyse düşmanları benim musibetime sevindirme], (vii. 149) hakkında, Mücâhid’in ↓ **فلا تُشَمِّتْ** okuduğu rivayet edilmiştir: fakat bunun doğruluğundan şüphe edilmiştir. (TA.)

**تَشَمُّتٌ**
5 **تَشَمُّتٌ** **ذ** Bir kavmin, ganimet olmaksızın, arzularına erişememiş olarak geri dönmesini ifade eder. (K.)

**اِشْتِمَاتٌ**
8 **اِشْتِمَاتٌ** **ذ** [Bir devenin] semirmeye başlaması. (K. [Aşağıdaki ism-i fâile bak.])

**شِمَاتٌ**
**شِمَاتٌ** **ذ** Hayal kırıklığı; kişinin çabasının yahut ümidinin boşa çıkması: (IB, TA:) **تَشْمِيتٌ**’ten, **تَخْيِيبٌ** anlamında, türemiş bir isimdir. (TA.) ― -b2- Ayrıca, K nüshalarında [ve S’de] kesre ile böyle yazılmıştır, (TA,) [fakat CK’de **شَمات**], ve ↓ **شَمَاتَى**, (K,) Arzusuna erişemeyen kimseler; yahut arzusuna erişmekte başarısız olanlar; (K, TA;) ganimetsiz: (TA:) [çoğul] tekili olmaksızın; (K:) yahut ikincisinin ISd’ye göre bilinen bir tekili yoktur: (TA:) [fakat] ↓ **شَامِتٌ** bu mânâda tekil ism-i fâildir, ve **شمات** [görünüşe göre **شِمَاتٌ**] onun çoğuludur. (IB, TA.) Şöyle denir: ↓ **رَجَعُوا شَمَاتَى**, (IAar, TA,) yahut **شِمَاتًا**, (S,) Onlar hayal kırıklığına uğramış olarak geri döndüler; yahut arzularına erişmekte başarısız olarak; (IAar, S, TA;) ganimetsiz; ve bunun gibi ↓ **مُشَمَّتِينَ** ve ↓ **مُتَشَمِّتِينَ**. (TA.)

**شَمِيتٌ**
[ **شَمِيتٌ** **ذ** Azarlama (“convicium”): Golius böyle der, KL’den olarak; fakat ben bunu o eserin nüshamda bulmuyorum.]

**شَمَاتَى**
**شَمَاتَى** **ذ**: **شِمَاتٌ**’a bak, iki yerde.

**شَامِتٌ**
**شَامِتٌ** **ذ** Düşmanın musibetine sevinen kimse: [müennesi ة ile; müzekker çoğulu **شُمَّاتٌ** ve müennes çoğulu **شَوَامِتُ**; yahut ikincisi, **فَوَارِسُ** vb. gibi, kıyas dışı olarak müzekker olabilir; ve bu şekilde L’de bir yerde açıkça kullanılmıştır; fakat başka bir yerde, AO’dan bir açıklama naklettiği yerde, müennes olarak: ikisi de M ve L ve TA’da zikredilmiştir; ve ikincisi S ve A’da da.] Şöyle denir: **اَللّٰهُمَّ لَا تُطِيعَنَّ لِى شَامِتًا** [Allah’ım, benim için musibetime sevinen birini memnun etme]; anlamı: musibetime sevinenin hoşlandığı yahut uygun gördüğü şeyi benim hakkımda yapma; çünkü o durumda, sanki ona itaat etmiş olurdun. (ISk, L, TA.) Ve **بَاتَ فُلَانٌ بَلَيْلَةِ الشَّوَامِتِ** Falanca, düşmanın musibetine sevinecek olanları yahut o kadınları sevindirecek bir gece geçirdi; (S, A, L, TA;) yani, sıkıntılı bir gece. (A.) [Ve bir sonraki paragrafta zikredilen bir beyit, bazılarınca okunduğu üzere, **الشَّوَامِت** için benzer bir örnek sunar.] -A2- Ayrıca **شِمَاتٌ**’a bak.

**شَامِتَةٌ**
**شَامِتَةٌ** **ذ** [**شَامِتٌ**’in müennesi, bk. -A2- Ayrıca], isim olarak, “bir hayvanın bacakları” anlamına gelen **شَوَامِتُ**’un tekilidir. (S, TA) (S, A, K, TA.) Şöyle denir: **لَا تَرَكَ اللّٰهُ لَهُ شَامِتَةً**, yani [Allah ona bırakmasın] bir hayvan bacağını. (AA, S, A, TA.) En-Nâbiğah [Edh-Dhubyânî] şöyle der:
فَارْتَاعَ مِنْ صَوْتِ كَلَّابٍ فَبَاتَ لَهُ
طَوْعَ الشَّوَامِتِ مِنْ خَوْفٍ وَمِنْ صَرَدِ
[Ve bir avcı ile köpeklerinin sesinden ürkmüş,] bunun sonucunda geceyi ayakta geçirmiştir, (lafzen, bacaklara itaat ederek,) korkudan ve [ayrıca] soğuktan dolayı; şair bir [yabanî] boğayı tasvir eder: (AO, L, TA:) fakat bazıları **طَوْعُ** ( **طَوْعَ** yerine) okur; ve bu okuyuşa göre anlam şudur: ve geceyi, korku ve soğuktan, onun musibetine sevinecek kimselerin arzusuna uygun olan şeyle geçirdi; ibare, bir önceki paragrafta açıklandığı üzere **اَللّٰهُمَّ لَا تُطِيعَنَّ لِى شَامِتًا** sözündeki gibidir: (ISk, L, TA:) yahut o, geceyi, bundan haberdar olan **شَوَامِت**’i sevindirecek [korku ve soğuk] ile geçirdi: (AO, L, TA:) [ve aynı şekilde, Z der ki,] **بَاتَ طَوْعَ الشَّوَامِتِ** [**لَهُ** olmaksızın, ve **طوع** mansup hâlde; lafzen, musibetine sevinenlere yahut o kadınlara itaat ederek geceyi geçirdi] demektir: musibetine sevinenlerin hoşlandığı yahut uygun gördüğü şekilde. (A.)

**مُشَمَّتٌ**
**مُشَمَّتٌ** **ذ** Krallar için edilen dualarla kendisi için dua edilen bir kral. (K, TA) (TA.) -A2- Ayrıca **شِمَاتٌ**’a bak, son cümle.

**مُشَمِّتٌ**
**مُشَمِّتٌ** **ذ** Hayır için dua eden, yahut dua eden herhangi biri; **مُسَمِّتٌ** de böyledir. (S.)

**اـِبِلٌ مُشْتَمِتَةٌ**
**اـِبِلٌ مُشْتَمِتَةٌ** **ذ** Semirmeye başlayan develer. (TA.)

**مُتَشَمِّتٌ**
**مُتَشَمِّتٌ** **ذ**: çoğulu için **شِمَاتٌ** maddesine bak, son cümle.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَمِتَ
شَمِتَ A ( n. ac. شَمَاْت 22 ,  شَمَاْتَة 22t )
a.  [ Bi ], Rejoiced at, gloated over the misfortunes of.

شَمَّتَ
شَمَّتَ II ,
a.  Uttered a prayer for, said "Praise be to God" to ( one sneezing ).

b.  Disappointed, frustrated the hopes of.

أَشْمَتَ
أَشْمَتَ IV
a.  [ acc. &  Bi ], Avenged of ( his enemies ).

تَشَمَّتَ
تَشَمَّتَ V ,
a.  Was disappointed, frustrated.

شَاْمِتَة
شَاْمِتَة 21t , ( pl. شَوَاْمِتُ 41 ),
a.  Foot, paw.

شَمَاْتَة
شَمَاْتَة 22t ,
a.  Joy caused by another's misfortunes.

شَمَاْتَى
شَمَاْتَى 22ya ,  شِمَاْت 23 , ( pl. )
a.  Disappointed.

##### Türkçe

**شَمِتَ**
**شَمِتَ** A ( n. ac. **شَمَاْت** 22 , **شَمَاْتَة** 22t )
a. [ Bi ], Birinin musibetlerine sevindi, onun başına gelen felaketler üzerine sevinç duydu.

**شَمَّتَ**
**شَمَّتَ** II ,
a. Birine dua etti; (aksıran kimseye) “Allah’a hamd olsun” dedi.

b. Ümitlerini boşa çıkardı, umutlarını kırdı.

**أَشْمَتَ**
**أَشْمَتَ** IV
a. [ acc. & Bi ], (düşmanlarından) intikam aldı.

**تَشَمَّتَ**
**تَشَمَّتَ** V ,
a. Ümitleri boşa çıktı, hayal kırıklığına uğradı.

**شَاْمِتَة**
**شَاْمِتَة** 21t , ( pl. **شَوَاْمِتُ** 41 ),
a. Ayak, pençe.

**شَمَاْتَة**
**شَمَاْتَة** 22t ,
a. Başkasının musibetlerinden doğan sevinç.

**شَمَاْتَى**
**شَمَاْتَى** 22ya , **شِمَاْت** 23 , ( pl. )
a. Hayal kırıklığına uğramış.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

شمت
شَمِتَ - يَشْمَتُ - أَشْمَتَ - يُشْمِتُ
شَمِتَ - يَشْمَتُ + كائن + بـِ كائن: يَفْرَح ويُظهر الفرح بمصيبة تصيب آخر وخاصة عدوه، تعبيراً عن سخطه وغضبه الشديد منه
أَشْمَتَ - يُشْمِتُ + كائن + كائناً + بثالث: على وزن " أفعل " من " شَمِتَ - يَشْمَتُ ": جعله " يَشْمَتُ " به: جعل كائناً عدواً لكائن آخر يفرح ويظهر فرحه بمصيبة تصيبه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " السخط والغضب والنقمة وعدم الرضى  لانتهاء أمر بعكس المراد والمتمنى"، وهي:
نَقَمَ - يَنْقِمُ، غَضِبَ - يَغْضَبُ، شَمِتَ - يَشْمَتُ، لَعَنَ - يَلْعَنُ، سَخِطَ - يَسْخَطُ، حَدَّ - يَحِدُ
أشْمَتَ - يُشْمِتُ
 	﴿وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِي الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ(150)﴾ الأعراف
مختار الصحاح
● [شمت] ش م ت: الشَّماتَةُ الفرح ببلية العدو وبابه سلِم و تَشْمِيتُ العاطس الدعاء له وكل داعٍ بخير فهو مُشَمِّتٌ ومسَمِّت بالسين
معجم الفرائد القرآنية
ش م ت
"تُشْمِتْ" فـي قولـه تعالـى :" فَلا تُشْمِتْ بِـيَ الأَعْـدَاء " (150) الأعراف .
الشَّماتة:  إظهار الفرح ببلية تصيب من  يعاديك وتعاديه .
الراغب
شمت
- الشماتة: الفرح ببلية من تعاديه ويعاديك، يقال: شمت به فهو شامت، وأشمت الله به العدو، قال عز وجل: }فلا تشمت بي الأعداء{ [الأعراف/ 150]، والتشميت: الدعاء للعاطس، كأنه إزالة الشماتة عنه بالدعاء له، فهو كالتمريض في إزالة المرض، وقول الشاعر: - 272 - فبات له *** طوع الشوامت  (البيت:
فارتاع من صوت كلاب فبات له *** طوع الشوامت من خوف ومن صرد
وهو للنابغة الذبياني في ديوانه ص 32؛ وأساس البلاغة ص 241؛ والبصائر 3/344)...
أي: علىحسب ما تهواه اللاتي تشمت به، وقيل: أراد بالشوامت: القوائم، وفي ذلك نظر إذ لا حجة له في هذا البيت (انظر: أساس البلاغة ص 241).
ملخص اللسان
1.    الشَّماتة: فَرَحُ العدوّ؛ وقيل: الفَرَحُ بِبلِيَّة العَدُوِّ؛وقيل:الفَرَحُ ببليَّة تنزل بمن تعاديه،شَمِتَ به، يَشْمَتُ شَماتةً وشَماتاً،
2.    ورَجَعُوا شَماتى أَي خائبين؛ وشَمَّتَه اللهُ: خَيَّبه؛ والشِّماتُ: الخَيْبة؛
3.    وتَشْمِيتُ العاطسِ: الدُّعاءُ له.
4.    التَّشْمِيتُ والتَّسْميتُ: الدعاءُ بالخير والبركة؛ والمعجمةُ أَعلاها.
5.    وهو من الشَّوامِتِ القوائم،
6.    والاشْتِماتُ: أَوّلُ السِّمَنِ
لسان العرب
● -   شمت: الشَّماتة: فَرَحُ العدوّ؛ وقيل: الفَرَحُ بِبلِيَّة العَدُوِّ؛  وقيل: الفَرَحُ ببليَّة تنزل بمن تعاديه، والفعل منهما شَمِتَ به، بالكسر،  يَشْمَتُ شَماتةً وشَماتاً، وأَشْمَتَه اللهُ به. وفي التنزيل العزيز:  فلا تُشَمِتْ بي الأَعْداءَ؛ وقال الفراءُ: هو من الشَّمْتِ. ورُوي عن  مجاهد أَنه قرأَ: فلا تُشَمِّتْ بي الأَعْداءَ؛ قال الفراءُ: لم نسمعها من  العرب، فقال الكسائي: لا أَدري لعلهم أَرادوا فلا تُشْمِتْ بي الأَعْداءَ؛  فإِن تكن صحيحة، فلها نظائر. العرب تقول: فَرِغْتُ وفَرَغْتُ؛ فمن قال  فَرِغْتُ، قال أَفْرَغُ، ومن قال فَرَغْتُ، قال أَفْرُغُ. وفي حديث  الدعاءِ: أَعوذُ بك من شَماتة الأَعداءِ؛ قال: شَماتةُ الأَعداء فَرَح العَدُوِّ  ببليَّةٍ تنزل بِمَن يعاديه. ورَجَعُوا شَماتى أَي خائبين؛ عن ابن  الأَعرابي؛ قال ابن سيده: ولا أَعْرِفُ ما واحدُ الشَّماتى.  وشَمَّتَه اللهُ: خَيَّبه؛ عنه أَيضاً: وأَنشد للشَّنْفَرى:  وباضِعةٍ، حُمْرِ القِسِيِّ، بَعَثْتُها،  ومن يَغْزُ يَغْنَمْ مَرَّةً ويُشَمَّتِ  ويقال: خَرَجَ القوم في غَزاة، فقَفَلوا شَماتى ومتَشَمّتين؛ قال:  والتَّشَمُّتُ أَن يَرجِعُوا خائبين، لم يَغْنَموا.  يقال: رجع القوم شِماتاً من مُتُوَجِّههم، بالكسر، أَي خائبين، وهو في  شعر ساعدة. قال ابن بري: ليس هو في شعر ساعدة، كما ذكر الجوهري، وإِنما هو  في شعر المُعَطَّل الهُذَليِّ، وهو:  فأُبْنا، لنا مَجْدُ العَلاءِ وذِكْرُه،  وآبوا، عليهم فَلُّها وشِماتُها  ويروى:  لنا رِيحُ العَلاءِ وذِكْرُه  والرِّيحُ: الدّوْلَة، هنا،ومنه قوله تعالى: وتَذْهَبَ رِيحُكم؛ ويروى:  لنا مَجْدُ الحياةِ وذِكْرُها  والفَلُّ: الهَزيمةُ. والشِّماتُ: الخَيْبة؛ واسم الفاعل: شامِتٌ، وجمعُ  شامِتٍ شُمَّاتٌ.  ويقال: شُمَّتَ الرجلُ إِذا نُسِبَ إِلى الخَيْبة.  والشَّوامِتُ: قوائم الدابةِ، وهو اسم لها، واحدتُها شامِتةٌ. قال أَبو  عمرو: يقال لا تَرَك اللهُ لَهُ شامتَةً أَي قائمةً؛ قال النابغة:  فارْتاعَ من صَوْتِ كَلاَّبٍ، فباتَ لَهُ  طَوْعَ الشَّوامِتِ، من خَوْفٍ، ومن صَرَدِ  ويروى: طَوْعُ الشَّوامِتِ، بالرفع؛ يعني باتَ له ما شَمِتَ به من أَجله  شُمَّاتُه؛ قال ابن سيده: وفي بعض نسخ المُصَنَّفِ: بات له ما شَمِتَ به  شُمَّاتُه. قال ابن السكيت في قوله: فباتَ له طَوْعُ الشَّوامِتِ، يقول:  باتً له ما أَطاعَ شامِتَه من البَرْدِ والخَوْف أَي باتَ له ما تشْتَهي  شَوامِتُه؛ قال: وسُرورُها به هو طَوْعُها، ومن ذلك يقال: اللهم لا  تُطِيعَنَّ بي شامِتاً أَي لا تَفْعَلْ بي ما يُحِبُّ، فتكون كأَنك  أَطَعْتَهُ؛ وقال أَبو عبيدة: من رَفَع طَوْعُ، أَراد: باتَ له ما يَسُرُّ  الشَّوامِتَ اللَّواتي شَمَتْنَ به، ومن رواه بالنصب أَراد بالشَّوامِتِ  القَوائمَ، واسمُها الشَّوامِتُ، الواحدة شامِتَةٌ، يقول: فباتَ له الثَّوْرُ  طَوْعَ شَوامِتِه أَي قَوائمه أَي باتَ قائماً.  وبات فلانٌ بليلةِ الشَّوامِت أَي بليلةٍ تُشْمِتُ الشَّوامِتَ.  وتَشْمِيتُ العاطسِ: الدُّعاءُ له. ابن سيده: شَمَّتَ العاطِسَ؛  وسَمَّتَ عليه دَعا له أَن لا يكون في حال يُشْمَتُ به فيها؛ والسين لغة، عن  يعقوب.  وكل داعٍ لأَحدٍ بخير، فهو مُشَمِّت له، ومُسَمِّتٌ، بالشين والسين،  والشينُ أَعلى وأَفْشَى في كلامهم.  التهذيب: كلُّ دعاءٍ بخيرٍ، فهو تَشْمِيتٌ. وفي حديث زواج فاطمة لعليّ،  رضي الله عنهما: فأَتاهما، فدعا لهما، وشَمَّتَ عليهما، ثم خَرجَ. وحكي  عن ثعلب أَنه قال: الأَصل فيها السين، من السَّمْتِ، وهو القَصْدُ  والهَدْيُ. وفي حديث العُطاسِ: فشَمَّتَ أَحدَهما، ولم يُشَمِّت الآخرَ؛  التَّشْمِيتُ والتَّسْميتُ: الدعاءُ بالخير والبركة؛ والمعجمةُ أَعلاها. شَمَّته  وشَمَّتَ عليه، وهو من الشَّوامِتِ القوائم، كأَنه دُعاءٌ للعاطس  بالثبات على طاعة الله؛ وقيل: معناه أَبْعَدَك الله عن الشَّماتةِ، وجَنَّبك ما  يُشْمَتُ به عليك.  والاشْتِماتُ: أَوّلُ السِّمَنِ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  أَرى إِبلي، بعد اشْتِماتٍ، كأَنما  تُصِيَتُ بسَجْعٍ، آخرَ الليلِ، نِيبُها  وإِبل مُشْتَمِتة إِذا كانتْ كذلك.
مقاييس اللغة:
(شمت) الشين والميم والتاء أصلٌ صحيح، ويشذُّ عنه بعضُ ما فيه إشكالٌ وغموض. فالأصل فرَحُ عدوٍّ ببليّةٍ تصيبُ مَنْ يعاديهِ. يقال: شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً، وأشمَتَه الله عزّ وجلّ بعدوِّه. وفي كتاب الله تعالى: ﴿فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ﴾  [الأعراف 149]،. ويقال بات فلانٌ بليلةِ الشَّوامت، أي بليلة سَوء تُشمت به الشَّوامت. قال:
فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه *** طَوعَُ الشَّوامتِ مِنْ خوفٍ ومن صَرَدِ([1])
ويقال: رجع القوم شَمَاتَى أو شِمَاتاً من متوجَّههم، إِذا رَجَعُوا خائبين. قال ساعدة في شعره([2]).
والذي ذكرتُ أنَّ فيه غموضاً واشتباهاً فقولهم في تشميت العاطس، وهو أَنْ يقالَ عند عُطاسه: يرحُمُك الله. وفي الحديث: "أنَّ رجُلين عَطَسا عند رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، فشمَّتَ أحدَهما ولم يشمِّت الآخر، فقيل لـه في ذلك، فقال: إنَّ هذا حمِدَ الله عزَّ وجلَّ وإنَّ الآخرَ لم يَحمَد الله عزَّ وجلَّ". قال الخليل: تشميت العاطِس دعاءٌ لـه، وكلُّ داعٍ لأحدٍ بخير فهو مشمِّتٌ لـه. هذا أكثرُ ما بلَغَنَا في هذه الكلمة، وهو عِندي من الشّيء الذي خفيَ عِلْمُهُ، ولعلّه كانَ يُعلَم قديماً ثمَّ ذَهَبَ بذهاب أهله.
وكلمة أخرى، وهو تسْمِيَتهم قوائم الدّابّة: شوامت. قال الخليل: هو اسمٌ لها. قال أبو عمرو: يقال: لا ترك الله لـه شامِتة: أي قائمة. وهذا أيضاً من المشِكل؛ لأنَّه لا قياس يقتضي أن تسمَّى قائمةُ ذي القوائم شامتة. والله أعلم.
القاموس المحيط:
شمِتَ، كفَرِحَ، شماتاً وشَماتةً فَرِحَ بِبَلِيَّة العَدُوِّ. وأشْمَتَهُ الله به. والشَّماتى والشِّماتُ الخائبونَ، بِلا واحِدٍ. والشَّوامِتُ قوائِمُ الدابَّةِ. والتَّشْميتُ التَّسْميتُ، والجَمْعُ، والتَّخْييبُ.
والاشْتِماتُ: أوَّلُ السِّمَنِ. والتَّشَمُّتُ: أن يَرْجِعُوا خائبينَ بِلا غَنِيمةٍ. ومَلِكٌ مُشَمَّتٌ: مُحَيَئ.
تاج العروس:
ش م ت
شمت العدو كفرح وزنا ومعنى شماتا وشماتة بالفتح فيهما أو شمت الرجل : إذا فرح ببلية العدو . وقيل : البلية تنزل بمن يعاديه . وفي حديث الدعاء : " أعوذ بك من شماتة الأعداء " قالوا : شماتة الأعداء : فرح العدو ببلية تنزل بمن يعاديه . وأشمته الله تعالى به وفي التنزيل العزيز : " فلا تشمت بي الأعداء " قال الفراء : هو من : أشمت وروي عن مجاهد أنه قرأ : فلا تشمت بي الأعداء . قال الفراء : لم نسمعها من العرب . وقال الكسائي : لا أدري ولعلهم أرادوا فلا تشمت بي الأعداء فإن تكن صحيحة فلها نظائر . العرب تقول : فرغت وفرغت فمن قال فرغت قال أفرغ ومن قال فرغت قال : أفرغ كذا في اللسان . والشماتى بالفتح والشمات بالكسر هكذا مضبوط عندنا ومثله في غير نسخ : الخائبون بلا غنيمة . قال ابن الأعرابي : رجعوا شماتى : أي خائبين . قال ابن سيده : ولا أعرف ما واحد الشماتى . وفي الصحاح : رجع القوم شماتا من متوجههم بالكسر أي : خائبين ؛ وهو في شعر ساعدة قال ابن بري : ليس هو في شعر ساعدة كما ذكر الجوهري وإنما هو في شعر المعطل الهذلي :
فأبنا لنا مجد العلاء وذكره ... وآبوا عليهم فلها وشماتها وقال : والفل : الهزيمة . والشمات : الخيبة . واسم الفاعل : شامت وجمع شامت : شمات . والشوامت : قوائم الدابة وهو اسم لها واحدتها : شامتة . قال أبو عمرو : يقال : لا ترك الله له شامتة أي قائمة . قال النابغة
فارتاع من صوت كلاب فبات له ... طوع الشوامت من خوف ومن صرد
ويُرْوَى : طَوْعُ الشَّوامِتِ بالرَّفْع يعني باتَ له ماشَمِتَ به من أَجلِه شَمَّاتُهُ . قال ابْن سِيدَهْ : وفي بعضِ نُسَخ المُصَنِّف : باتَ له ما شَمِتَ به شَمّاتُه . قال ابنُ السِّكِّيت في قوله " فباتَ لهُ طوْعُ الشَّوامِتِ " : يقول : باتَ له ما أطاعَ شامِتَهُ من البردِي والخوْف أي : باتَ لهُ ما تَشْتهِي شوَامِتُهُ ؛ قال : وسُرُورُهَا به هو طوْعُها ومن ذلك يُقال : اللّهُمَّ لا تُطِيعَنَّ بي شامتاً أَي : لا تَفعَلْ بي ما يُحِبُّ فيكون كأَنَّك أَطَعْتَهُ . وقال أَبو عُبَيْدَة : من رَفع " طوْعُ " أَرادَ : بات له ما يَسُّرُّ الشَّوامِتَ اللَّوَاتِي سَمِعْن بِه . ومن رواه بالنَّصْب : أَراد بالشَّوامِتِ القوَائِمَ يقولُ : فبات له الثَّوْرُ طوْعَ شوَامِتِهِ أَي : قوائِمِه أَي : بات قائِماً . وبات فُلانٌ بلَيلة الشَّوامِت : أَي بليلةٍ تُشْمِتُ الشَّوامِت . كلُّ ذلك في لسان العرب . والتَّشْمِيتُ : التَّسْمِيتُ وَتشميتُ العاطِس دُعاءٌ . وقال ابنُ سِيدَهْ : شَمَّتَ العاطسَ وشَمَّتَ عليه : دعَا له أَن لا يكون في حال يُشْمَتُ به فيها والسّين لغة عن يعقوبَ . وكلُّ داعٍ لأَحدٍ بخَير فهو مَشمِّتٌ له ومُسَمِّتٌ بالشّين والسّين والشِّينُ أَعلى في كلامهم وأَفْشَى . وفي التَّهذيت : كلُّ دعاءٍ بخيرٍ فهو تَشميتٌ . وفي حديث زواجِ فاطمة لعليٍّ رضي الله عنهما : " فأَتَاهُما فدعَا لهما وشَمَّتَ عليهما ثُمَّ خرَجَ " . وحُكي عن ثعلب أَنّه قال : الأَصل فيها السّين من السَّمْت وهو القَصْد والهَدْيُ وفي حديث العُطَاس : " فشَمَّتَ أَحدَهُما ولم يُشَمِّتِ الآخَرَ " التَّشْمِيتُ والتَّسْميتُ الدّعاءُ بالخَير والبرَكة والمُعْجمَةُ أَعلاهُما وشَمَّت عليه ؛ وهو من الشَّوامِتِ : القوائم كأَنّه دُعَاءٌ للعاطس بالثَّبَات على طاعةِ الله . وقيل : معناه أَبعدَك اللهُ عن الشَّمَاتة وجَنَّبك ما يُشْمَتُ به عليك وقد تقدّم طَرَفٌ من ذلك في السِّين مع التّاءِ فراجعْه . والّذي ذكرْناهُ خُلاصةُ ما في اللّسان والفائق وغيرِهما . التَّشمِيتُ : الجَمْعُ يقال : اللّهُمَّ شَمِّتْ بينهُمَا . نقله الصّاغانيُّ . التَّشْمِيتُ : التَّخْيِيبُ . وشَمَّتَهُ فلانٌ : خَيَّبَه . عنه ؛ وأَنشد للشَّنْفرَى :
وباضِعَةٍ حُمْرٍ القِسِيِّ بَعَثْتُها ... وَمَنْ يَغْزُ يَغْنَمْ مَرَّةً ويُشَمَّتِ والاسْمُ : الشِّمَاتُ . والاشْتِمَاتُ : أَوَّلُ السِّمَنِ أَنشد ابنُ الأَعرابيّ :
أَرى إِبِلي بَعْدَ اشْتِمات كأَنَّما ... تُصِيتُ بسَجْعٍ آخِرِ اللَّيْلِ نِيبُها وإِبِلٌ مُشْتَمِتةٌ : إِذا كانت كذلك يُقالُ : خرَجَ القومُ في غَزَاةٍ فَقَفَلُوا شمَاتي ومُتَشَمِّتِين . قال : والتَّشّمُّتُ : أَنْ يَرْجِعُوا خائِبِين بلا غَنِيمَةٍ . والعَجَبُ من المُصَنِّف كيف فرَّقَ المادَّةَ الواحدةَ في ثلاثةِ مواضعَ فلو قال : ورَجَعُوا شَمَاتَى ومُشَمَّتِين ومُتَشّمِّتِين : أَي خائِبينَ بلا غَنيمةٍ ولا واحدَ للأَوْل كان أَنسبَ لطريقته كما لا يَخفَى . وَملِكٌ مُشَمَّتٌ كمُعَظَّمٍ : مُحَيًّا وَزْناً ومعنىً من : حيَّاهُ إِذا دَعَا له بالتَّحِيَّة أَي : مَدْعُوٌّ : مَدْعُوٌّ له بتحَايَا الملُوكِ . وممّا يُستدرَك عليه : الحُصَيْنُ بنُ مُشْمِت من بني حِمّانَ ثمّ من بني تمِيمٍ وَفَدَ على النّبيِّ صلَّى الله عليه وسلّم مُسْلِماً وأَقْطعَهُ عَيْنَ الأُصَيْهِبِ

##### Türkçe

شمت
**شَمِتَ** - **يَشْمَتُ** - **أَشْمَتَ** - **يُشْمِتُ**
Cuma, 11 Şubat/Şubat 2011 06:23 yazar: Administrator
**شَمِتَ** - **يَشْمَتُ** + bir varlık + بـِ bir varlık: sevinir ve bir başkasına, özellikle de düşmanına isabet eden bir musibetle sevinci açığa vurur; ona karşı şiddetli hoşnutsuzluğunu ve öfkesini ifade olarak.
**أَشْمَتَ** - **يُشْمِتُ** + bir varlık + bir varlığı + üçüncü ile: **"أفعل"** vezninde, **"شَمِتَ - يَشْمَتُ"**’tan: onu, onunla **"يَشْمَتُ"** kıldı: bir varlığı, başka bir varlığa düşman kıldı; ona isabet eden bir musibetle sevinip sevincini açığa vurur.
Ve lafız, "istenen ve temenni edilenin tersine bir işin sona ermesi sebebiyle hoşnutsuzluk, öfke, intikam alma ve razı olmama" lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَقَمَ** - **يَنْقِمُ**، **غَضِبَ** - **يَغْضَبُ**، **شَمِتَ** - **يَشْمَتُ**، **لَعَنَ** - **يَلْعَنُ**، **سَخِطَ** - **يَسْخَطُ**، **حَدَّ** - **يَحِدُ**
**أشْمَتَ** - **يُشْمِتُ**
 	﴿Ve Musa kavmine öfkeli, kederli olarak dönünce dedi ki: “Benden sonra bana ne kötü halef oldunuz! Rabbinizin işini acele mi ettiniz?” Ve levhaları attı ve kardeşinin başından tutup onu kendine doğru çekiyordu. Dedi ki: “Anamın oğlu! Şüphesiz kavim beni zayıf gördü ve neredeyse beni öldüreceklerdi; artık düşmanları benimle sevindirme ve beni zalimler topluluğuyla kılma.”(150)﴾ **الأعراف**
Muhtâr es-Sıhâh
● [**شمت**] ش م ت: **الشَّماتَةُ** düşmanın belâsıyla sevinmektir; kapısı **سلِم**’dir. Ve **تَشْمِيتُ العاطس** aksırana dua etmektir; ve her kim bir hayırla dua ederse o, **مُشَمِّتٌ**’tir; ve **مسَمِّت** (س ile).
Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi
ش م ت
**"تُشْمِتْ"** Yüce sözünde: **" فَلا تُشْمِتْ بِـيَ الأَعْـدَاء "** (150) **الأعراف**.
**الشَّماتة**: sana düşmanlık eden ve senin de ona düşmanlık ettiğin kimseye isabet eden bir belâyla sevinci açığa vurmaktır.
Râgıb
شمت
- **الشماتة**: sana düşmanlık ettiğin ve sana düşmanlık eden kimsenin belâsıyla sevinmektir; denir: **شمت به**; o hâlde o **شامت**’tir. Ve Allah, düşmanı onunla **أشمت** etti. Aziz ve celil buyurdu: }**فلا تشمت بي الأعداء**{ [**الأعراف/ 150**]. Ve **التشميت**: aksırana dua etmektir; sanki ona dua ederek ondan **الشماتة**’yi gidermektir; o hâlde hastalığı gidermede tedavi ettirme gibidir. Ve şairin sözü: - 272 -
فبات له *** طوع الشوامت  (beyit:
فارتاع من صوت كلاب فبات له *** طوع الشوامت من خوف ومن صرد
Ve o, divanında s. 32’de Nâbiga ez-Zübyânî’nindir; ve **أساس البلاغة** s. 241; ve **البصائر** 3/344)...
Yani: onunla alay eden kadınların hevasına göre. Ve denildi: **الشوامت** ile muradı: ayaklar (bacaklar)dır. Ve bunda nazar vardır; zira bu beyitte onun için bir hüccet yoktur (bkz.: **أساس البلاغة** s. 241).
Lisân özeti
1.    **الشَّماتة**: düşmanın sevinci; ve denildi: düşmanın belâsıyla sevinç; ve denildi: düşmanlık ettiğin kimseye inen bir belâyla sevinç; **شَمِتَ به**، **يَشْمَتُ** **شَماتةً** ve **شَماتاً**,
2.    Ve **ورَجَعُوا شَماتى** yani hüsrana uğramış olarak; ve **شَمَّتَه اللهُ**: onu hüsrana uğrattı; ve **الشِّماتُ**: hüsran,
3.    Ve **تَشْمِيتُ العاطسِ**: ona dua etmektir.
4.    **التَّشْمِيتُ** ve **التَّسْميتُ**: hayır ve bereketle dua etmektir; ve mu‘ceme (noktalı harf) üstündür.
5.    Ve o, ayaklar (bacaklar) olan **الشَّوامِتِ**’tendir,
6.    Ve **الاشْتِماتُ**: semizliğin başlangıcıdır.
Lisânü’l-‘Arab
● -   **شمت**: **الشَّماتة**: düşmanın sevinci; ve denildi: düşmanın belâsıyla sevinç; ve denildi: düşmanlık ettiğin kimseye inen bir belâyla sevinç. Ve fiil, ikisinden: **شَمِتَ به** (kesre ile) **يَشْمَتُ** **شَماتةً** ve **شَماتاً**; ve Allah onu onunla **أَشْمَتَه**. Ve aziz tenzilde: **فلا تُشَمِتْ بي الأَعْداءَ**. Ve Ferrâ dedi: o, **الشَّمْتِ**’tendir. Ve Mücâhid’den rivayet edildi ki o okudu: **فلا تُشَمِّتْ بي الأَعْداءَ**. Ferrâ dedi: onu Araplardan işitmedik. Bunun üzerine Kisâî dedi: bilmiyorum; belki muratları **فلا تُشْمِتْ بي الأَعْداءَ** idi; eğer sahih ise onun benzerleri vardır. Araplar der: **فَرِغْتُ** ve **فَرَغْتُ**; kim **فَرِغْتُ** derse **أَفْرَغُ** der; kim **فَرَغْتُ** derse **أَفْرُغُ** der. Dua hadîsinde: “Düşmanların **شَماتة**’sinden sana sığınırım.” dedi: düşmanların **شَماتة**’si, düşmanlık ettiğine inen bir belâyla düşmanın sevinmesidir. Ve **ورَجَعُوا شَماتى** yani hüsrana uğramış olarak; İbnü’l-A‘râbî’den. İbn Sîde dedi: **الشَّماتى**’nın tekilini bilmiyorum. Ve **شَمَّتَه اللهُ**: onu hüsrana uğrattı; ondan da: Şenferâ’dan şu beyit okundu:
وباضِعةٍ، حُمْرِ القِسِيِّ، بَعَثْتُها،
ومن يَغْزُ يَغْنَمْ مَرَّةً ويُشَمَّتِ
Ve denilir: kavim bir gazvede çıktı; sonra **شَماتى** ve **متَشَمّتين** olarak döndüler. Dedi: **التَّشَمُّتُ**, ganimet elde etmeden hüsrana uğramış olarak dönmeleridir. Denilir: kavim, yöneldikleri yerden **شِماتاً** olarak döndü (kesre ile), yani hüsrana uğramış olarak; ve o, Sâ‘ide’nin şiirindedir. İbn Berrî dedi: Cevherî’nin zikrettiği gibi Sâ‘ide’nin şiirinde değildir; ancak Mu‘attal el-Hüzelî’nin şiirindedir; o da:
فأُبْنا، لنا مَجْدُ العَلاءِ وذِكْرُه،
وآبوا، عليهم فَلُّها وشِماتُها
Ve rivayet edilir:
لنا رِيحُ العَلاءِ وذِكْرُه
Ve **الرِّيحُ**: burada devlet (güç) demektir; ondan Yüce sözü: **وتَذْهَبَ رِيحُكم**. Ve rivayet edilir:
لنا مَجْدُ الحياةِ وذِكْرُها
Ve **الفَلُّ**: bozgun. Ve **الشِّماتُ**: hüsran; ve ism-i fâil: **شامِتٌ**; ve **شامِتٍ**’in çoğulu **شُمَّاتٌ**. Ve denilir: adam **شُمَّتَ** oldu; hüsrana nispet edildiği zaman. Ve **الشَّوامِتُ**: binek hayvanının ayaklarıdır; o, onun için bir isimdir; tekili **شامِتةٌ**’dir. Ebû Amr dedi: denilir: Allah ona bir **شامتَةً** bırakmasın; yani bir ayak. Nâbiga dedi:
فارْتاعَ من صَوْتِ كَلاَّبٍ، فباتَ لَهُ
طَوْعَ الشَّوامِتِ، من خَوْفٍ، ومن صَرَدِ
Ve rivayet edilir: **طَوْعُ الشَّوامِتِ** (ref‘ ile); yani, onun sebebiyle **شُمَّاتُه**’nun onunla sevindiği şey ona geceledi. İbn Sîde dedi: **المُصَنَّف**’in bazı nüshalarında: “onunla **شُمَّاتُه**’nun sevindiği şey ona geceledi.” İbnü’s-Sikkît, “**فباتَ له طَوْعُ الشَّوامِتِ**” sözünde dedi ki: soğuk ve korkudan, onunla alay edeninin itaat ettiği şey ona geceledi; yani **شَوامِتُه**’nun arzuladığı şey ona geceledi. Dedi: onunla sevinçleri, onların **طَوْعُ**’udur. Bundan dolayı denilir: “Allah’ım, benimle bir **شامِتاً**’i itaat ettirme”; yani onun sevdiği şeyi benim hakkımda yapma; böylece sanki onu itaat etmiş olursun. Ebû Ubeyde dedi: kim **طَوْعُ**’u ref‘ ederse muradı: onunla alay eden kadınları sevindiren şey ona geceledi. Kim onu nasb ile rivayet ederse **الشَّوامِتِ** ile muradı ayaklardır; onun adı **الشَّوامِتُ**’tir; tekili **شامِتَةٌ**’dir; der ki: öküz, ayaklarının **طَوْعَ**’ı üzere geceledi; yani ayakları üzere; yani ayakta geceledi. Ve falan kimse **بليلةِ الشَّوامِت**’te geceledi; yani **الشَّوامِتَ**’i sevindiren bir gecede. Ve **تَشْمِيتُ العاطسِ**: ona dua etmektir. İbn Sîde: **شَمَّتَ العاطِسَ**; ve **سَمَّتَ عليه**: ona, kendisiyle alay edilecek bir hâlde olmaması için dua etti; ve **السين** bir lehçedir; Yakub’dan. Ve her kim birine hayırla dua ederse o, ona **مُشَمِّت**’tir ve **مُسَمِّتٌ**’tir; şin ve sin ile; ve **الشين** onların كلامında daha üstün ve daha yaygındır. **التهذيب**: her hayır duası **تَشْمِيتٌ**’tir. Fâtıma’nın Ali ile evlenmesi hadîsinde, Allah ikisinden razı olsun: “Onlara geldi; onlara dua etti; ve onların üzerine **شَمَّتَ** etti; sonra çıktı.” Sa‘leb’den nakledildi ki dedi: aslında o, **السين**’dir; **السَّمْتِ**’ten; o da kasıt ve hidayettir. Aksırma hadîsinde: “İkisinden birini **شَمَّتَ** etti, diğerini **يُشَمِّت** etmedi.” **التَّشْمِيتُ** ve **التَّسْميتُ**: hayır ve bereketle dua etmektir; ve mu‘ceme (noktalı harf) ikisinin de üstünü. **شَمَّته** ve **شَمَّتَ عليه**; ve o, ayaklar olan **الشَّوامِتِ**’tendir; sanki aksırana Allah’a itaate sebat için bir duadır. Ve denildi: manası: Allah seni **الشَّماتة**’den uzak kılsın ve senin aleyhine kendisiyle alay edilecek şeyden seni uzak tutsun. Ve **الاشْتِماتُ**: semizliğin başlangıcıdır. İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
أَرى إِبلي، بعد اشْتِماتٍ، كأَنما
تُصِيَتُ بسَجْعٍ، آخرَ الليلِ، نِيبُها
Ve **إِبل مُشْتَمِتة**: böyle olduğu zaman.
Mekâyîsü’l-Luğa:
(**شمت**) şin, mîm ve tâ, sahih bir asıldır; onda müşkil ve kapalılık bulunan bazı şeyler ondan şâz olur. Asıl: düşmanın, düşmanlık ettiğine isabet eden bir belâyla sevinmesidir. Denilir: **شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً**; ve Allah azze ve celle onu düşmanıyla **أشمَتَه** etti. Ve Allah’ın kitabında: ﴿**فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ**﴾ [**الأعراف 149**]. Ve denilir: falan kimse **بليلةِ الشَّوامت**’te geceledi; yani **الشَّوامت**’in onunla sevindiği bir kötülük gecesinde. Dedi:
فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه *** طَوعَُ الشَّوامتِ مِنْ خوفٍ ومن صَرَدِ([1])
Ve denilir: kavim, yöneldikleri yerden **شَمَاتَى** yahut **شِمَاتاً** olarak döndü; döndükleri zaman hüsrana uğramış olarak. Sâ‘ide şiirinde dedi([2]).
Kapalılık ve karışıklık bulunduğunu zikrettiğim şey ise, aksıranın **تشميت**’i hakkındaki sözleridir; o da aksırdığı zaman şöyle denmesidir: “Allah sana merhamet etsin.” Ve hadîste: “İki adam, Resûlullah sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem’in yanında aksırdı; ikisinden birini **شمَّتَ** etti, diğerini **يشمِّت** etmedi; bunun hakkında ona denildi; o da dedi ki: ‘Şüphesiz bu, Allah azze ve celle’ye hamd etti; diğeri ise Allah azze ve celle’ye hamd etmedi.’” Halîl dedi: aksıranın **تشميت**’i ona bir duadır; ve her kim birine hayırla dua ederse o, ona **مشمِّتٌ**’tir. Bu kelimede bize ulaşan en çoğu budur; ve o, bende ilmi gizli kalan şeydendir; belki eskiden biliniyordu, sonra ehlinin gitmesiyle gitti.
Ve başka bir kelime: onların binek hayvanının ayaklarını adlandırmaları: **شوامت**. Halîl dedi: o, onun için bir isimdir. Ebû Amr dedi: denilir: Allah ona bir **شامِتة** bırakmasın; yani bir ayak. Bu da müşkildendir; çünkü kıyas, ayaklı bir şeyin ayağının **شامتة** diye adlandırılmasını gerektirmez. Allah daha iyi bilir.
**القاموس المحيط**:
**شمِتَ**، **كفَرِحَ**: **شماتاً** ve **شَماتةً**; düşmanın belâsıyla sevindi. Ve Allah onu onunla **أشْمَتَهُ** etti. Ve **الشَّماتى** ve **الشِّماتُ**: hüsrana uğrayanlar; tekili olmaksızın. Ve **الشَّوامِتُ**: binek hayvanının ayakları. Ve **التَّشْميتُ**: **التَّسْميتُ**; ve toplama; ve hüsrana uğratma.
Ve **الاشْتِماتُ**: semizliğin başlangıcıdır. Ve **التَّشَمُّتُ**: ganimetsiz hüsrana uğramış olarak dönmeleridir. Ve **مَلِكٌ مُشَمَّتٌ**: **مُحَيَئ**.
**تاج العروس**:
ش م ت
**شمت** düşman, **كفرح** gibi; vezin ve mana olarak **شماتا** ve **شماتة** (ikisi de fetha ile); yahut adam **شمت** etti: düşmanın belâsıyla sevindiği zaman. Ve denildi: düşmanlık ettiğine inen belâ. Dua hadîsinde: “Düşmanların **شماتة**’sinden sana sığınırım.” Dediler: düşmanların **شماتة**’si, düşmanlık ettiğine inen bir belâyla düşmanın sevinmesidir. Ve Allah Teâlâ onu onunla **أشمته** etti. Ve aziz tenzilde: “**فلا تشمت بي الأعداء**”. Ferrâ dedi: o, **أشمت**’tendir. Mücâhid’den rivayet edildi ki o okudu: **فلا تشمت بي الأعداء**. Ferrâ dedi: onu Araplardan işitmedik. Kisâî dedi: bilmiyorum; belki muratları **فلا تشمت بي الأعداء** idi; eğer sahih ise onun benzerleri vardır. Araplar der: **فرغت** ve **فرغت**; kim **فرغت** derse **أفرغ** der; kim **فرغت** derse **أفرغ** der; lisanda böyle. Ve **الشماتى** (fetha ile) ve **الشمات** (kesre ile): bizde böyle ضبط edilmiştir; ve başka nüshalarda da böyledir: ganimetsiz hüsrana uğrayanlar. İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجعوا شماتى**: yani hüsrana uğramış olarak. İbn Sîde dedi: **الشماتى**’nın tekilini bilmiyorum. **الصحاح**’ta: kavim, yöneldikleri yerden **شماتا** olarak döndü (kesre ile), yani hüsrana uğramış olarak; ve o, Sâ‘ide’nin şiirindedir. İbn Berrî dedi: Cevherî’nin zikrettiği gibi Sâ‘ide’nin şiirinde değildir; ancak Mu‘attal el-Hüzelî’nin şiirindedir:
فأبنا لنا مجد العلاء وذكره ... وآبوا عليهم فلها وشماتها
Ve dedi: **الفل**: bozgun. Ve **الشمات**: hüsran. Ve ism-i fâil: **شامت**; ve **شامت**’in çoğulu: **شمات**. Ve **الشوامت**: binek hayvanının ayaklarıdır; o, onun için bir isimdir; tekili: **شامتة**. Ebû Amr dedi: denilir: Allah ona bir **شامتة** bırakmasın; yani bir ayak. Nâbiga dedi:
فارتاع من صوت كلاب فبات له ... طوع الشوامت من خوف ومن صرد
Ve rivayet edilir: **طَوْعُ الشَّوامِتِ** ref‘ ile; yani, onun sebebiyle **شَمَّاتُهُ**’nun onunla sevindiği şey ona geceledi. İbn Sîde dedi: **المُصَنِّف**’in bazı nüshalarında: “onunla **شَمّاتُه**’nun sevindiği şey ona geceledi.” İbnü’s-Sikkît, “**فباتَ لهُ طوْعُ الشَّوامِتِ**” sözünde dedi ki: soğuk ve korkudan, onunla alay edeninin itaat ettiği şey ona geceledi; yani **شوَامِتُه**’nun arzuladığı şey ona geceledi. Dedi: onunla sevinçleri, onların **طوْعُ**’udur. Bundan dolayı denilir: “Allah’ım, benimle bir **شامتاً**’i itaat ettirme”; yani onun sevdiği şeyi benim hakkımda yapma; böylece sanki onu itaat etmiş olursun. Ebû Ubeyde dedi: kim **طوْعُ**’u ref‘ ederse muradı: onunla alay eden kadınları sevindiren şey ona geceledi. Kim onu nasb ile rivayet ederse **الشَّوامِتِ** ile muradı ayaklardır; der ki: öküz, ayaklarının **طوْعَ**’ı üzere geceledi; yani ayakları üzere; yani ayakta geceledi. Ve falan kimse **بلَيلة الشَّوامِت**’te geceledi: yani **الشَّوامِت**’i sevindiren bir gecede. Bütün bunlar **لسان العرب**’dadır. Ve **التَّشْمِيتُ**: **التَّسْمِيتُ**; ve aksıranın **تشميت**’i bir duadır. İbn Sîde dedi: **شَمَّتَ العاطسَ** ve **شَمَّتَ عليه**: kendisiyle alay edilecek bir hâlde olmaması için ona dua etti; ve **السّين** Yakub’dan bir lehçedir. Ve her kim birine hayırla dua ederse o, ona **مَشمِّتٌ**’tir ve **مُسَمِّتٌ**’tir; şin ve sin ile; ve **الشِّينُ** onların كلامında daha üstündür ve daha yaygındır. **التَّهذيت**’te: her hayır duası **تَشميتٌ**’tir. Fâtıma’nın Ali ile evlenmesi hadîsinde, Allah ikisinden razı olsun: “Onlara geldi; onlara dua etti; ve onların üzerine **شَمَّتَ** etti; sonra çıktı.” Sa‘leb’den nakledildi ki dedi: aslında o, **السّين**’dir; **السَّمْت**’ten; o da kasıt ve hidayettir. Aksırma hadîsinde: “İkisinden birini **فشَمَّتَ** etti, diğerini **يُشَمِّتِ** etmedi.” **التَّشْمِيتُ** ve **التَّسْميتُ**: hayır ve bereketle dua etmektir; ve mu‘ceme (noktalı harf) ikisinin de üstünü. Ve **شَمَّت عليه**; ve o, ayaklar olan **الشَّوامِتِ**’tendir; sanki aksırana Allah’a itaate sebat için bir duadır. Ve denildi: manası: Allah seni **الشَّمَاتة**’den uzak kılsın ve senin aleyhine kendisiyle alay edilecek şeyden seni uzak tutsun; bunun bir tarafı daha önce **السِّين** ile **التّاءِ** içinde geçti; ona müracaat et. Zikrettiğimiz, **اللّسان** ve **الفائق** ve başkalarında olanın özüdür. **التَّشمِيتُ**: toplama; denilir: “Allah’ım, onların ikisi arasında **شَمِّتْ** et.” Sâğânî nakletti. **التَّشْمِيتُ**: hüsrana uğratmadır. Ve falan kimse onu **شَمَّتَهُ**: onu hüsrana uğrattı; ondan. Şenferâ’dan şu beyit okundu:
وباضِعَةٍ حُمْرٍ القِسِيِّ بَعَثْتُها ... وَمَنْ يَغْزُ يَغْنَمْ مَرَّةً ويُشَمَّتِ
Ve isim: **الشِّمَاتُ**. Ve **الاشْتِمَاتُ**: semizliğin başlangıcıdır. İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
أَرى إِبِلي بَعْدَ اشْتِمات كأَنَّما ... تُصِيتُ بسَجْعٍ آخِرِ اللَّيْلِ نِيبُها
Ve **إِبِلٌ مُشْتَمِتةٌ**: böyle olduğu zaman. Denilir: kavim bir gazvede çıktı; sonra **شمَاتي** ve **مُتَشَمِّتِين** olarak döndüler. Dedi: **التَّشّمُّتُ**: ganimetsiz hüsrana uğramış olarak dönmeleridir. Ve musanniften şaşılır: tek bir maddeyi üç yerde ayırdı; eğer şöyle deseydi: **ورَجَعُوا شَمَاتَى ومُشَمَّتِين ومُتَشّمِّتِين**: yani ganimetsiz hüsrana uğramış olarak; ve ilkinin tekili yoktur; onun yöntemine daha uygun olurdu; gizli olmadığı üzere. Ve **وَملِكٌ مُشَمَّتٌ** ( **كمُعَظَّمٍ** gibi): **مُحَيًّا**; vezin ve mana olarak **حيَّاهُ**’dan; ona tahiyye ile dua ettiği zaman; yani: kendisine kralların tahiyyeleriyle dua edilmiş olan: kendisine dua edilmiş.
Ve ona ilâve olarak: Benî Himmân’dan, sonra Benî Temîm’den **الحُصَيْنُ بنُ مُشْمِت**; Müslüman olarak Peygamber’e sallallahu aleyhi ve sellem vefdetti; ve ona **عَيْنَ الأُصَيْهِبِ**’i iktâ etti.
