# شمت — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D8%AA/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شمت

الشَّماتة: فَرَحُ العدوّ؛ وقيل: الفَرَحُ بِبلِيَّة العَدُوِّ؛ وقيل: الفَرَحُ ببليَّة تنزل بمن تعاديه، والفعل منهما شَمِتَ به، بالكسر، يَشْمَتُ شَماتةً وشَماتاً، وأَشْمَتَه اللهُ به. وفي التنزيل العزيز: فلا تُشَمِتْ بي الأَعْداءَ؛ وقال الفراءُ: هو من الشَّمْتِ. ورُوي عن مجاهد أَنه قرأَ: فلا تُشَمِّتْ بي الأَعْداءَ؛ قال الفراءُ: لم نسمعها من العرب، فقال الكسائي: لا أَدري لعلهم أَرادوا فلا تُشْمِتْ بي الأَعْداءَ؛ فإِن تكن صحيحة، فلها نظائر. العرب تقول: فَرِغْتُ وفَرَغْتُ؛ فمن قال فَرِغْتُ، قال أَفْرَغُ، ومن قال فَرَغْتُ، قال أَفْرُغُ. وفي حديث الدعاءِ: أَعوذُ بك من شَماتة الأَعداءِ؛ قال: شَماتةُ الأَعداء فَرَح العَدُوِّ ببليَّةٍ تنزل بِمَن يعاديه. ورَجَعُوا شَماتى أَي خائبين؛ عن ابن الأَعرابي؛ قال ابن سيده: ولا أَعْرِفُ ما واحدُ الشَّماتى. وشَمَّتَه اللهُ: خَيَّبه؛ عنه أَيضاً: وأَنشد للشَّنْفَرى: وباضِعةٍ، حُمْرِ القِسِيِّ، بَعَثْتُها،
ومن يَغْزُ يَغْنَمْ مَرَّةً ويُشَمَّتِ
ويقال: خَرَجَ القوم في غَزاة، فقَفَلوا شَماتى ومتَشَمّتين؛ قال: والتَّشَمُّتُ أَن يَرجِعُوا خائبين، لم يَغْنَموا.
يقال: رجع القوم شِماتاً من مُتُوَجِّههم، بالكسر، أَي خائبين، وهو في شعر ساعدة. قال ابن بري: ليس هو في شعر ساعدة، كما ذكر الجوهري، وإِنما هو في شعر المُعَطَّل الهُذَليِّ، وهو:
فأُبْنا، لنا مَجْدُ العَلاءِ وذِكْرُه،
وآبوا، عليهم فَلُّها وشِماتُها
ويروى:
لنا رِيحُ العَلاءِ وذِكْرُه
والرِّيحُ: الدّوْلَة، هنا،ومنه قوله تعالى: وتَذْهَبَ رِيحُكم؛ ويروى: لنا مَجْدُ الحياةِ وذِكْرُها
والفَلُّ: الهَزيمةُ. والشِّماتُ: الخَيْبة؛ واسم الفاعل: شامِتٌ، وجمعُ شامِتٍ شُمَّاتٌ.
ويقال: شُمَّتَ الرجلُ إِذا نُسِبَ إِلى الخَيْبة.
والشَّوامِتُ: قوائم الدابةِ، وهو اسم لها، واحدتُها شامِتةٌ. قال أَبو عمرو: يقال لا تَرَك اللهُ لَهُ شامتَةً أَي قائمةً؛ قال النابغة: فارْتاعَ من صَوْتِ كَلاَّبٍ، فباتَ لَهُ
طَوْعَ الشَّوامِتِ، من خَوْفٍ، ومن صَرَدِ
ويروى: طَوْعُ الشَّوامِتِ، بالرفع؛ يعني باتَ له ما شَمِتَ به من أَجله شُمَّاتُه؛ قال ابن سيده: وفي بعض نسخ المُصَنَّفِ: بات له ما شَمِتَ به شُمَّاتُه. قال ابن السكيت في قوله: فباتَ له طَوْعُ الشَّوامِتِ، يقول: باتً له ما أَطاعَ شامِتَه من البَرْدِ والخَوْف أَي باتَ له ما تشْتَهي شَوامِتُه؛ قال: وسُرورُها به هو طَوْعُها، ومن ذلك يقال: اللهم لا تُطِيعَنَّ بي شامِتاً أَي لا تَفْعَلْ بي ما يُحِبُّ، فتكون كأَنك أَطَعْتَهُ؛ وقال أَبو عبيدة: من رَفَع طَوْعُ، أَراد: باتَ له ما يَسُرُّ الشَّوامِتَ اللَّواتي شَمَتْنَ به، ومن رواه بالنصب أَراد بالشَّوامِتِ القَوائمَ، واسمُها الشَّوامِتُ، الواحدة شامِتَةٌ، يقول: فباتَ له الثَّوْرُ طَوْعَ شَوامِتِه أَي قَوائمه أَي باتَ قائماً.
وبات فلانٌ بليلةِ الشَّوامِت أَي بليلةٍ تُشْمِتُ الشَّوامِتَ. وتَشْمِيتُ العاطسِ: الدُّعاءُ له. ابن سيده: شَمَّتَ العاطِسَ؛ وسَمَّتَ عليه دَعا له أَن لا يكون في حال يُشْمَتُ به فيها؛ والسين لغة، عن يعقوب.
وكل داعٍ لأَحدٍ بخير، فهو مُشَمِّت له، ومُسَمِّتٌ، بالشين والسين، والشينُ أَعلى وأَفْشَى في كلامهم.
التهذيب: كلُّ دعاءٍ بخيرٍ، فهو تَشْمِيتٌ. وفي حديث زواج فاطمة لعليّ، رضي الله عنهما: فأَتاهما، فدعا لهما، وشَمَّتَ عليهما، ثم خَرجَ. وحكي عن ثعلب أَنه قال: الأَصل فيها السين، من السَّمْتِ، وهو القَصْدُ والهَدْيُ. وفي حديث العُطاسِ: فشَمَّتَ أَحدَهما، ولم يُشَمِّت الآخرَ؛ التَّشْمِيتُ والتَّسْميتُ: الدعاءُ بالخير والبركة؛ والمعجمةُ أَعلاها. شَمَّته وشَمَّتَ عليه، وهو من الشَّوامِتِ القوائم، كأَنه دُعاءٌ للعاطس بالثبات على طاعة الله؛ وقيل: معناه أَبْعَدَك الله عن الشَّماتةِ، وجَنَّبك ما يُشْمَتُ به عليك.
والاشْتِماتُ: أَوّلُ السِّمَنِ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
أَرى إِبلي، بعد اشْتِماتٍ، كأَنما
تُصِيَتُ بسَجْعٍ، آخرَ الليلِ، نِيبُها
وإِبل مُشْتَمِتة إِذا كانتْ كذلك.

### Türkçe

**الشَّماتة**: düşmanın sevinci; ve denildi: düşmanın musibetine sevinç;
ve denildi: düşmanlık ettiğin kimseye inen bir musibete sevinç; ve fiil ikisinden: **شَمِتَ** onunla, kesre ile,
**يَشْمَتُ** **شَماتةً** ve **شَماتاً**; ve Allah onu onunla **أَشْمَتَه**. Aziz tenzilde:
“Beni düşmanlara **تُشَمِتْ** etme”; el-Ferrâ dedi: o **الشَّمْتِ**’dendir. Ve
Mücâhid’den rivayet olundu ki o okudu: “Beni düşmanlara **تُشَمِّتْ** etme”; el-Ferrâ dedi: onu
Araplardan işitmedik; bunun üzerine el-Kisâî dedi: bilmiyorum, belki onlar “Beni düşmanlara **تُشْمِتْ** etme”yi murad ettiler;
eğer sahih ise, onun benzerleri vardır. Araplar der: **فَرِغْتُ** ve **فَرَغْتُ**; kim
**فَرِغْتُ** derse, **أَفْرَغُ** der; kim **فَرَغْتُ** derse, **أَفْرُغُ** der. Dua hadîsinde:
“Düşmanların **شَماتة**’sinden sana sığınırım”; dedi: düşmanların **شَماتة**’si, düşmanlık ettiğine inen bir musibete
düşmanın sevinmesidir. Ve **شَماتى** olarak döndüler, yani ümitsizler; İbn
el-A‘râbî’den; İbn Sîde dedi: ve **الشَّماتى**’nın birilini bilmiyorum.
Ve Allah onu **شَمَّتَه**: onu ümitsiz kıldı; ondan ayrıca: ve eş-Şenferâ için inşad etti:
وباضِعةٍ، حُمْرِ القِسِيِّ، بَعَثْتُها،
ومن يَغْزُ يَغْنَمْ مَرَّةً ويُشَمَّتِ
Ve denilir: kavim bir gazvede çıktı, sonra **شَماتى** ve **متَشَمّتين** olarak döndüler; dedi:
**التَّشَمُّتُ** onların ümitsiz dönmeleridir; ganimet elde etmediler.
Denilir: kavim yöneldikleri yerden **شِماتاً** olarak döndü, kesre ile, yani ümitsizler; ve o
Sâ‘ide’nin şiirindedir. İbn Berrî dedi: el-Cevherî’nin zikrettiği gibi Sâ‘ide’nin şiirinde değildir; ancak o
el-Mu‘attal el-Hüzelî’nin şiirindedir; o da:
فأُبْنا، لنا مَجْدُ العَلاءِ وذِكْرُه،
وآبوا، عليهم فَلُّها وشِماتُها
Ve şöyle rivayet olunur:
لنا رِيحُ العَلاءِ وذِكْرُه
Ve **الرِّيحُ**: burada, devlet (üstünlük sırası); ondan Yüce Allah’ın sözü: “ve **رِيحُكم** gider”; ve şöyle rivayet olunur:
لنا مَجْدُ الحياةِ وذِكْرُها
Ve **الفَلُّ**: bozgun. Ve **الشِّماتُ**: ümitsizlik; ve fâil ismi: **شامِتٌ**; ve **شامِتٍ**’in çoğulu **شُمَّاتٌ**.
Ve denilir: adam **شُمَّتَ** oldu, ümitsizliğe nisbet olunduğu zaman.
Ve **الشَّوامِتُ**: binek hayvanının ayaklarıdır; o onun için bir isimdir; birili **شامِتةٌ**. Ebû
Amr dedi: “Allah ona bir **شامتَةً** bırakmasın” denilir, yani bir ayak; en-Nâbiga dedi:
فارْتاعَ من صَوْتِ كَلاَّبٍ، فباتَ لَهُ
طَوْعَ الشَّوامِتِ، من خَوْفٍ، ومن صَرَدِ
Ve “**طَوْعُ الشَّوامِتِ**” merfû olarak rivayet olunur; yani onun yüzünden **شُمَّاتُه**’nun onunla şematet ettiği şey ona geceledi; İbn Sîde dedi: **المُصَنَّفِ**’in bazı nüshalarında: “ona, **شُمَّاتُه**’nun onunla şematet ettiği şey geceledi.” İbn es-Sikkît “**فباتَ له طَوْعُ الشَّوامِتِ**” sözünde dedi ki:
ona, soğuk ve korkudan **شامِتَه**’sinin itaat ettiği şey geceledi, yani ona, **شَوامِتُه**’nun arzuladığı şey geceledi; dedi: ve onunla sevinçleri onun **طَوْعُ**’udur; bundan dolayı denilir: “Allah’ım, benimle bir **شامِتاً**’ı itaat ettirme”, yani onun sevdiği şeyi benim hakkımda yapma; böylece sanki onu itaat ettirmiş olursun; Ebû Ubeyde dedi: kim **طَوْعُ**’u ref ederse, muradı: onunla şematet eden **الشَّوامِتَ**’ı sevindiren şey ona geceledi; kim onu nasb ile rivayet ederse, **الشَّوامِتِ** ile ayakları murad etti; onun adı **الشَّوامِتُ**’tir; birili **شامِتَةٌ**; der ki: öküz ona **شَوامِتِه**’nin **طَوْعَ**’ı olarak geceledi, yani ayakları, yani ayakta olarak geceledi.
Falan kimse **بليلةِ الشَّوامِت** ile geceledi, yani **الشَّوامِتَ**’ı şematet ettiren bir gecede.
Ve aksırana **تَشْمِيتُ**: ona duadır. İbn Sîde: aksıranı **شَمَّتَ**;
ve ona **سَمَّتَ**: ona, kendisiyle şematet edilecek bir hâlde olmaması için dua etti; ve **السين** bir lehçedir, Ya‘kûb’dan.
Ve her kim birine hayırla dua ederse, o onun için **مُشَمِّت**’tir ve **مُسَمِّتٌ**’tir; şîn ve sîn ile;
ve **الشينُ** onların sözünde daha üstün ve daha yaygındır.
**التهذيب**: her hayırla dua, o bir **تَشْمِيتٌ**’tir. Fâtıma’nın Ali ile evlenmesi hadîsinde,
Allah ikisinden razı olsun: onlara geldi, onlara dua etti, ve onların üzerine **شَمَّتَ** etti, sonra çıktı. Ve
Sa‘leb’den nakledildi ki o dedi: aslında onda sîn vardır, **السَّمْتِ**’ten; o da kasıt
ve yol ve gidiştir. Aksırma hadîsinde: ikisinden birini **شَمَّتَ** etti, ötekini **يُشَمِّت** etmedi;
**التَّشْمِيتُ** ve **التَّسْميتُ**: hayır ve bereketle duadır; ve mu‘ceme (noktalı) daha üstündür. Onu **شَمَّته**
ve onun üzerine **شَمَّتَ** etti; ve o, ayaklar olan **الشَّوامِتِ**’dendir; sanki aksırana
Allah’a itaate sebat için bir duadır; ve denildi: manası, Allah seni **الشَّماتةِ**’den uzaklaştırsın ve seni,
senin aleyhine kendisiyle şematet edilecek şeyden uzak tutsun.
Ve **الاشْتِماتُ**: semizliğin başlangıcıdır; İbn el-A‘râbî inşad etti:
أَرى إِبلي، بعد اشْتِماتٍ، كأَنما
تُصِيَتُ بسَجْعٍ، آخرَ الليلِ، نِيبُها
Ve **مُشْتَمِتة** develer, böyle oldukları zaman.
