# شمخر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D8%AE%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شمخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AE%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: شمخر

الخاء والشين
شمخر: الشُّمَّخْرُ والشَّمِّخْرُ، والضُّمَّخْرُ والضِّمَّخْرُ: الجسيم من الفحول، قال روبة:
أَبناءُ كل مصعبٍ شِمَّخُرِ
سامٍ على رغم العدى ضِمَّخُرِ
ويقال: الشِّمَّخُر: العزيز النَّفسُ، والضِّمِّخُرُ: المُشَدِّخُ الضَّخْم، يَشْدَخُ كل شيء.
شندخ: الشُّنْدُخُ من الخيل: الوقاد المستقبل.
خشرم: الخَشْرَمُ: مأوى الزنابير والنحل، وبيتها ذو النخاريب.
وفي الحديث: لَتَرْكَبُنَّ سَنَنَ من كان قَبْلكم ذِراعاً بِذراعٍ وبَاعاً بِباعٍ حتى لو سلَكُوا خَشْرَم دَبْرٍ لَسَلَكْتُموهُ".
وقد جاء في الشعر الخَشْرَمُ اسماً لجماعة الزنابير، قال:
وكأنها خَلْفَ الطري?دَةِ خَشْرَمٌ متبددُ
يصف الكلاب.
والخَشْرمةُ: قُفٌّ حِجارتُها رَضْراضٌ حُمْرٌ مَنُثورةٌ، فِيها وُعورةٌ، غَيرُ جِدِّ غليظةٍ، وتحتها طين، وربما كانت بظهور الجبال. وحيثما كانت فإنها لا تطولُ ولا تعرضُ، وهي مركومٌ بعضها على بعضٍ.
فإن كانت الخَشْرمةُ مستويةً مع الأرض فهي من القفافِ، غير أن الإسم لها لازمٌ لما خالطها من اللبن والطين.
والإسم اللازم القف إذا كانت حجارةً مترادفةً، بعضها إلى بعض، ذاهبةٌ في الأرض، وبعضها منقلع عظامق. وحجارة الخَشْرَمَة أصغر منها، وأعظم حجارتها مثل قامة الرجل.
وغذا علا الرجل ظهر القف كانت فيه رايض وقيعان، إنما يعرف أنه قف للحجارة العظام المنقلعة فيه، وإنما قففته كثرة حجارته.
فإما الخَشْرمةُ، إذا كانت تحت التراب، فقد سقط عنها هذا الإسم، وهي في ذلك قف، وكل ذلك من الجبل.
خرشم: الخُرشُومُ: أنف الجبل المُشْرِفُ على وادٍ أو قاعٍ.
خرفش: والمُخرْنَفِش والمُخْرَنْشِمُ هو كالمغتاظ.
خرمش: الخَرْمَشَةُ: إفساد الكتاب والعَمَل ونحوه.
شمرخ: الشِّمْراخُ من الجبل مُستَدِقٌّ، طويل في أعلاه.
والشِّمْراخُ: عسقبة من عذق أو عنقود.
والشِّمْراخُ من الغُرَّة: ما سال على الأنْفِ.
والشُّمْرُوخُ: غصن دقيق في أعلى الغصن الغليظ، خرج من سنته دقيقا رخصا.
خنبش: والخُنابِشةُ من الأسود التي قد استبان حملها، والجميع الخُنابِشاتُ.
خنشل: ورجل خَنْشَلٌ وخَنْشَليلٌ أي: مُسِنٌّ قوي، وكذلك من الجمال والنوق، قال:
قد عَلِمَتْ جارية عطبـولُ		أني بنصل السيف خَنْشَليلُ
شخلب: مُشَخْلَبةٌ كلمة عرافية، ليس على بنائها شيء من العربية. وهو الذي يتخذ من الليف والخرز أمثال الحلي. وبدء هذا الاسم أن جارية كانت تتحلى به.
ومُشَخْلَبةُ اسم الجارية، رآها رجل، وعليها ذلك الحلي، وكانت ذات جمال، واسم الرجل حرملة، فقال لها: هل تباعين? فقالت: نعم، أنا وحدي بعشرة آلاف، ومعي مولاتي بألفين، فتزوج حرملة بمولاتها، فذهب حديثا في الناس، فقالوا: يا مُشَخْلَبَة ماذا الجَلَبَة، تزوج حَرْمَلَة بعجوز أرْمَلة. فتسمى الجارية مُشَخْلَبةً بما عليها من الحلي والخرز.
شمخر: الشَمَخْتَر: معرب، قال:
والأزذ أمسى نحبهم شَمَخْتَرا
شنخب: الشُّنْخُوبُ: رأس دهق من الجبل، وجمعه: شَناخيبُ، قال:
وأبْصَرَتْ شَخْصَه من رأس مرقبة		ودون موضعها منه شَنـاخـيبُ
أي عظيم الجسم والصدر.

الخاء والشين
شمخر: الشُّمَّخْرُ والشَّمِّخْرُ، والضُّمَّخْرُ والضِّمَّخْرُ: الجسيم من الفحول، قال روبة:
أَبناءُ كل مصعبٍ شِمَّخُرِ
سامٍ على رغم العدى ضِمَّخُرِ
ويقال: الشِّمَّخُر: العزيز النَّفسُ، والضِّمِّخُرُ: المُشَدِّخُ الضَّخْم، يَشْدَخُ كل شيء.
شندخ: الشُّنْدُخُ من الخيل: الوقاد المستقبل.
خشرم: الخَشْرَمُ: مأوى الزنابير والنحل، وبيتها ذو النخاريب.
وفي الحديث: لَتَرْكَبُنَّ سَنَنَ من كان قَبْلكم ذِراعاً بِذراعٍ وبَاعاً بِباعٍ حتى لو سلَكُوا خَشْرَم دَبْرٍ لَسَلَكْتُموهُ".
وقد جاء في الشعر الخَشْرَمُ اسماً لجماعة الزنابير، قال:
وكأنها خَلْفَ الطري?دَةِ خَشْرَمٌ متبددُ
يصف الكلاب.
والخَشْرمةُ: قُفٌّ حِجارتُها رَضْراضٌ حُمْرٌ مَنُثورةٌ، فِيها وُعورةٌ، غَيرُ جِدِّ غليظةٍ، وتحتها طين، وربما كانت بظهور الجبال. وحيثما كانت فإنها لا تطولُ ولا تعرضُ، وهي مركومٌ بعضها على بعضٍ.
فإن كانت الخَشْرمةُ مستويةً مع الأرض فهي من القفافِ، غير أن الإسم لها لازمٌ لما خالطها من اللبن والطين.
والإسم اللازم القف إذا كانت حجارةً مترادفةً، بعضها إلى بعض، ذاهبةٌ في الأرض، وبعضها منقلع عظامق. وحجارة الخَشْرَمَة أصغر منها، وأعظم حجارتها مثل قامة الرجل.
وغذا علا الرجل ظهر القف كانت فيه رايض وقيعان، إنما يعرف أنه قف للحجارة العظام المنقلعة فيه، وإنما قففته كثرة حجارته.
فإما الخَشْرمةُ، إذا كانت تحت التراب، فقد سقط عنها هذا الإسم، وهي في ذلك قف، وكل ذلك من الجبل.
خرشم: الخُرشُومُ: أنف الجبل المُشْرِفُ على وادٍ أو قاعٍ.
خرفش: والمُخرْنَفِش والمُخْرَنْشِمُ هو كالمغتاظ.
خرمش: الخَرْمَشَةُ: إفساد الكتاب والعَمَل ونحوه.
شمرخ: الشِّمْراخُ من الجبل مُستَدِقٌّ، طويل في أعلاه.
والشِّمْراخُ: عسقبة من عذق أو عنقود.
والشِّمْراخُ من الغُرَّة: ما سال على الأنْفِ.
والشُّمْرُوخُ: غصن دقيق في أعلى الغصن الغليظ، خرج من سنته دقيقا رخصا.
خنبش: والخُنابِشةُ من الأسود التي قد استبان حملها، والجميع الخُنابِشاتُ.
خنشل: ورجل خَنْشَلٌ وخَنْشَليلٌ أي: مُسِنٌّ قوي، وكذلك من الجمال والنوق، قال:
قد عَلِمَتْ جارية عطبـولُ		أني بنصل السيف خَنْشَليلُ
شخلب: مُشَخْلَبةٌ كلمة عرافية، ليس على بنائها شيء من العربية. وهو الذي يتخذ من الليف والخرز أمثال الحلي. وبدء هذا الاسم أن جارية كانت تتحلى به.
ومُشَخْلَبةُ اسم الجارية، رآها رجل، وعليها ذلك الحلي، وكانت ذات جمال، واسم الرجل حرملة، فقال لها: هل تباعين? فقالت: نعم، أنا وحدي بعشرة آلاف، ومعي مولاتي بألفين، فتزوج حرملة بمولاتها، فذهب حديثا في الناس، فقالوا: يا مُشَخْلَبَة ماذا الجَلَبَة، تزوج حَرْمَلَة بعجوز أرْمَلة. فتسمى الجارية مُشَخْلَبةً بما عليها من الحلي والخرز.
شمخر: الشَمَخْتَر: معرب، قال:
والأزذ أمسى نحبهم شَمَخْتَرا
شنخب: الشُّنْخُوبُ: رأس دهق من الجبل، وجمعه: شَناخيبُ، قال:
وأبْصَرَتْ شَخْصَه من رأس مرقبة		ودون موضعها منه شَنـاخـيبُ
أي عظيم الجسم والصدر.

### Türkçe

**الخاء والشين**
شمخر: **الشُّمَّخْرُ** ve **الشَّمِّخْرُ**, ve **الضُّمَّخْرُ** ve **الضِّمَّخْرُ**: aygırlardan iri olan; Rûbe dedi ki:
أَبناءُ كل مصعبٍ **شِمَّخُرِ**
سامٍ على رغم العدى **ضِمَّخُرِ**
Ve denilir: **الشِّمَّخُر**: nefsi aziz olan; ve **الضِّمِّخُرُ**: iri, ezip-parçalayan; her şeyi ezer.

شندخ: Atlardan **الشُّنْدُخُ**: ateşli, ileri atılan.

خشرم: **الخَشْرَمُ**: eşek arılarının ve bal arılarının barınağı; ve evi oyuklar sahibidir.
Ve hadiste: “Sizden öncekilerin yoluna mutlaka bineceksiniz; arşın arşına ve kulaç kulaça; hatta onlar bir eşeğin **خَشْرَم**’ına girseler, siz de mutlaka ona gireceksiniz.”
Ve şiirde **الخَشْرَمُ**, eşek arılarının bir topluluğunun adı olarak gelmiştir; dedi ki:
وكأنها خَلْفَ الطري?دَةِ **خَشْرَمٌ** متبددُ
Köpekleri vasfeder.
Ve **الخَشْرمةُ**: taşları saçılmış kırmızı çakıl olan bir kayalık; onda bir pürüzlülük vardır, pek kalın değildir; ve altında çamur vardır; ve bazen dağların sırtlarında olur. Nerede olursa olsun, ne uzar ne genişler; ve o, bir kısmı bir kısmı üzerine yığılmıştır.
Eğer **الخَشْرمةُ** yerle düz olursa, o kayalıklardandır; ancak süt ve çamurdan ona karışmış olan şey sebebiyle isim ona lâzım olmuştur.
Ve kayalığa lâzım olan isim, taşlar birbirine bitişik, bir kısmı bir kısmına (yakın), yere doğru giden, ve bir kısmı büyükçe kopmuş olduğu zaman (verilir). **الخَشْرَمَة**’nin taşları ondan daha küçüktür; ve taşlarının en büyüğü erkeğin boyu gibidir.
Ve adam kayalığın sırtına çıktığında, onda düzlükler ve çukurlar olur; ancak içindeki kopmuş büyük taşlardan onun kayalık olduğu bilinir; ve onu kayalık yapan ancak taşlarının çokluğudur.
Ama **الخَشْرمةُ**, eğer toprağın altında olursa, bu isim ondan düşmüştür; ve o hâlde o bir kayalıktır; ve bütün bunlar dağdandır.

خرشم: **الخُرشُومُ**: bir vadiye yahut bir düzlüğe nazır olan dağın burnu.

خرفش: **المُخرْنَفِش** ve **المُخْرَنْشِمُ**, öfkelenmiş gibi olandır.

خرمش: **الخَرْمَشَةُ**: yazıyı ve işi ve benzerini bozmak.

شمرخ: Dağdan **الشِّمْراخُ**: incecik, üst tarafında uzun.
Ve **الشِّمْراخُ**: bir hurma salkımından yahut bir üzüm salkımından bir dalcık.
Ve **الشِّمْراخُ** (alındaki beyazlıktan): burun üzerine akan şey.
Ve **الشُّمْرُوخُ**: kalın dalın üst tarafında ince bir dal; o, o yılından ince, yumuşak olarak çıkmıştır.

خنبش: Ve **الخُنابِشةُ**, hamileliği artık belli olmuş aslanlardandır; ve hepsi **الخُنابِشاتُ**’tır.

خنشل: Ve bir adam **خَنْشَلٌ** ve **خَنْشَليلٌ**, yani: yaşlı, güçlü; ve develerden ve dişi develerden de böyledir; dedi ki:
قد عَلِمَتْ جارية عطبـولُ		أني بنصل السيف **خَنْشَليلُ**

شخلب: **مُشَخْلَبةٌ** bir kâhinlik kelimesidir; onun yapısı üzere Arapçadan hiçbir şey yoktur. Ve o, liften ve boncuktan takı benzerleri yapılan şeydir. Ve bu ismin başlangıcı, bir cariyenin onunla süsleniyor olmasıdır.
Ve **مُشَخْلَبةُ**, cariyenin adıdır; bir adam onu gördü; üzerinde o takı vardı; ve o güzellik sahibiydi; ve adamın adı Harmele idi; ona dedi ki: “Satılır mısın?” O dedi ki: “Evet; ben tek başıma on bin(e), ve benimle birlikte hanımım iki bin(e).” Bunun üzerine Harmele hanımıyla evlendi; böylece onun haberi insanlar içinde yayıldı; dediler ki: “Ey **مُشَخْلَبَة**! bu gürültü nedir; Harmele dul bir kocakarıyla evlendi.” Böylece cariye, üzerindeki takı ve boncuk sebebiyle **مُشَخْلَبةً** diye adlandırıldı.

شمخر: **الشَمَخْتَر**: Arapçalaştırılmıştır; dedi ki:
والأزذ أمسى نحبهم **شَمَخْتَرا**

شنخب: **الشُّنْخُوبُ**: dağdan bir tepenin başı; ve onun çoğulu: **شَناخيبُ**; dedi ki:
وأبْصَرَتْ شَخْصَه من رأس مرقبة		ودون موضعها منه **شَنـاخـيبُ**
Yani: beden ve göğüsçe büyük.

**الخاء والشين**
شمخر: **الشُّمَّخْرُ** ve **الشَّمِّخْرُ**, ve **الضُّمَّخْرُ** ve **الضِّمَّخْرُ**: aygırlardan iri olan; Rûbe dedi ki:
أَبناءُ كل مصعبٍ **شِمَّخُرِ**
سامٍ على رغم العدى **ضِمَّخُرِ**
Ve denilir: **الشِّمَّخُر**: nefsi aziz olan; ve **الضِّمِّخُرُ**: iri, ezip-parçalayan; her şeyi ezer.

شندخ: Atlardan **الشُّنْدُخُ**: ateşli, ileri atılan.

خشرم: **الخَشْرَمُ**: eşek arılarının ve bal arılarının barınağı; ve evi oyuklar sahibidir.
Ve hadiste: “Sizden öncekilerin yoluna mutlaka bineceksiniz; arşın arşına ve kulaç kulaça; hatta onlar bir eşeğin **خَشْرَم**’ına girseler, siz de mutlaka ona gireceksiniz.”
Ve şiirde **الخَشْرَمُ**, eşek arılarının bir topluluğunun adı olarak gelmiştir; dedi ki:
وكأنها خَلْفَ الطري?دَةِ **خَشْرَمٌ** متبددُ
Köpekleri vasfeder.
Ve **الخَشْرمةُ**: taşları saçılmış kırmızı çakıl olan bir kayalık; onda bir pürüzlülük vardır, pek kalın değildir; ve altında çamur vardır; ve bazen dağların sırtlarında olur. Nerede olursa olsun, ne uzar ne genişler; ve o, bir kısmı bir kısmı üzerine yığılmıştır.
Eğer **الخَشْرمةُ** yerle düz olursa, o kayalıklardandır; ancak süt ve çamurdan ona karışmış olan şey sebebiyle isim ona lâzım olmuştur.
Ve kayalığa lâzım olan isim, taşlar birbirine bitişik, bir kısmı bir kısmına (yakın), yere doğru giden, ve bir kısmı büyükçe kopmuş olduğu zaman (verilir). **الخَشْرَمَة**’nin taşları ondan daha küçüktür; ve taşlarının en büyüğü erkeğin boyu gibidir.
Ve adam kayalığın sırtına çıktığında, onda düzlükler ve çukurlar olur; ancak içindeki kopmuş büyük taşlardan onun kayalık olduğu bilinir; ve onu kayalık yapan ancak taşlarının çokluğudur.
Ama **الخَشْرمةُ**, eğer toprağın altında olursa, bu isim ondan düşmüştür; ve o hâlde o bir kayalıktır; ve bütün bunlar dağdandır.

خرشم: **الخُرشُومُ**: bir vadiye yahut bir düzlüğe nazır olan dağın burnu.

خرفش: **المُخرْنَفِش** ve **المُخْرَنْشِمُ**, öfkelenmiş gibi olandır.

خرمش: **الخَرْمَشَةُ**: yazıyı ve işi ve benzerini bozmak.

شمرخ: Dağdan **الشِّمْراخُ**: incecik, üst tarafında uzun.
Ve **الشِّمْراخُ**: bir hurma salkımından yahut bir üzüm salkımından bir dalcık.
Ve **الشِّمْراخُ** (alındaki beyazlıktan): burun üzerine akan şey.
Ve **الشُّمْرُوخُ**: kalın dalın üst tarafında ince bir dal; o, o yılından ince, yumuşak olarak çıkmıştır.

خنبش: Ve **الخُنابِشةُ**, hamileliği artık belli olmuş aslanlardandır; ve hepsi **الخُنابِشاتُ**’tır.

خنشل: Ve bir adam **خَنْشَلٌ** ve **خَنْشَليلٌ**, yani: yaşlı, güçlü; ve develerden ve dişi develerden de böyledir; dedi ki:
قد عَلِمَتْ جارية عطبـولُ		أني بنصل السيف **خَنْشَليلُ**

شخلب: **مُشَخْلَبةٌ** bir kâhinlik kelimesidir; onun yapısı üzere Arapçadan hiçbir şey yoktur. Ve o, liften ve boncuktan takı benzerleri yapılan şeydir. Ve bu ismin başlangıcı, bir cariyenin onunla süsleniyor olmasıdır.
Ve **مُشَخْلَبةُ**, cariyenin adıdır; bir adam onu gördü; üzerinde o takı vardı; ve o güzellik sahibiydi; ve adamın adı Harmele idi; ona dedi ki: “Satılır mısın?” O dedi ki: “Evet; ben tek başıma on bin(e), ve benimle birlikte hanımım iki bin(e).” Bunun üzerine Harmele hanımıyla evlendi; böylece onun haberi insanlar içinde yayıldı; dediler ki: “Ey **مُشَخْلَبَة**! bu gürültü nedir; Harmele dul bir kocakarıyla evlendi.” Böylece cariye, üzerindeki takı ve boncuk sebebiyle **مُشَخْلَبةً** diye adlandırıldı.

شمخر: **الشَمَخْتَر**: Arapçalaştırılmıştır; dedi ki:
والأزذ أمسى نحبهم **شَمَخْتَرا**

شنخب: **الشُّنْخُوبُ**: dağdan bir tepenin başı; ve onun çoğulu: **شَناخيبُ**; dedi ki:
وأبْصَرَتْ شَخْصَه من رأس مرقبة		ودون موضعها منه **شَنـاخـيبُ**
Yani: beden ve göğüsçe büyük.
