# شمخ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AE/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D8%AE/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شمخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AE.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: شمخ

خ ش م
خشم ، خمش ، شخم ، شمخ ، مخش : مستعملة .
خشم : قال الليث : الْخَشْمُ : كَسْرُ الْخَيْشُوم ،
والْخُشَامُ : داءٌ يأخذ فيه ، وسُدَّةٌ .
ويقال : خَشِمَ فلانٌ ، فهو أَخْشمُ ، وفلانٌ
ظاهرُ الْخَيْشُومِ _ أي : واسعُ الأَنْفِ
وأنشد :
أَخْشَمُ بَادِي النَّعْوِ وَالْخَيْشُومِ
قال : والْخَيْشُومُ : سلائِلُ سُودٌ ، ونَغَفٌ في
الْعَظْم ، والسَّلِيلَةُ هَنَةٌ رقيقة _ كاللحم _
لَيِّنَةٌ ، وفي الأنف ثَلاَثَةُ أَعْظُم ، فإذا انكسر
منها عَظْمٌ تَخَشَّمَ الْخَيْشُومُ ، فصار
مَخْشُوماً ، وَالأَخْشَمُ : الذي لا يجد ريح
طِيبٍ ولا نَتْنٍ ، والتَّخَشُّمُ : من السُّكْرِ
وذلك أنَّ ريح الشراب تَسُورُ في خَيْشُومِ
الشارب ، ثم تُخالط الدماغ فَيَذْهَبُ
العقلُ ، فيقالُ : تَخَشَّمَ وخَشَّمَ الشراب ،
وأنشد :
فَأَرْغَمَ الله الأُنَوفَ الرُّغَّمَا
مَجْدُوعَهَا وَالْعَنِتَ الْمُخَشَّمَا
أي : المكَسَّرَ ، وَخَياشِيمُ الجِبَالِ : أُنُوفُها .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الْخُشَامُ :
العظيمُ من الجبال ، وأنشد غيرُه :
ويُضْحِي بِهِ الرَّعْنُ الْخُشَامُ كَأَنَّهُ
وَرَاءَ الثَّنَايَا شَخْصُ أَكْلَفَ مُرْقِلِ
وقال أبو عمرو : الْخُشَامُ : الطويل _ من
الجبال _ الذي له أَنْفٌ ، ويقال : إنَّ أَنْفَ
فلان لَخُشَامٌ _ إذا كان عظيماً .
خمش : شَمِر : قال ابن شُمَيْل : ما دون الدِّية :
فهي خُمَاشَاتٌ ، مثلُ قَطْع يد ، أو رجل ،
أو أُذُن أو عَين ، أو لَطْمَة ، أو ضَرْبة ،
بالعصا .
كُلُّ هذا خُمَاشَةٌ .
وقد أخذتُ خُمَاشَتي من فلان وقد
خَمَشَني فلان _ أي : ضرَبَني أو لَطَمَني أو
قَطَع عُضْواً مِنِّي ، وأخذ خُمَاشَتَهُ _ إذا
أقْتَصَّ .
وفي حديث قيس بن عاصم : ( أَنَّهُ جَمَعَ
بنيه عند موته _ وقال : كان بيني وبين بني
فلان خُمَاشَاتٌ في الجاهلية .
قال أبو عبيد : أراد بها جِنَاياتٍ
وجِرَاحَاتٍ .
وأنشد قول ذِي الرُّمَّة :
رَبَاعٌ لَهَا مُذْ أَوْرَقَ الْعُودُ عِنْدَهُ
خُمَاشَاتُ ذَخْلٍ ما يُرَادُ امْتِثَالُهَا
يصف عَيْراً وأُتُنَهُ وَرَمْحَهُنَّ إيَّاهُ _ إذا أراد
سِفَادَهُنَّ .
وأراد بقوله : ) ( رَبَاعٌ
) _ عَيْراً قد طلعت
رَبَاعِيَتَاهُ ، والامتثالُ : الاقتصاص .
وقال الليث : الْخامِشةُ وجَمْعُهَا الْخَوامِشُ _
وهي صغار المسَايِل والدوافع ، قلت :
سُمِّيَتْ خَامِشَةً لأنها تَخْمِشُ الأرض _ أي :
تَخُدُّ فيها بما تحمل من ماء السَيْل ،
والْحَوافِشُ : مدافع السيل _ الواحدة :
حَافِشةٌ .
ابن الأعرابي : الْخَمُوشُ : البعوض _ بلغة
هُذَيْلٍ ، واحدتها خَمُوشة ، وأنشد :
كَأَنَّ وَغَى الْخَمُوشِ بِجَانبَيْهِ
مَآتِم يَلْتَدِمْنَ عَلَى قتِيلِ
وفي الحديث : ) ( مَنْ سَأَلَ وَهُوَ غَنيٌّ _ جَاءَتْ
مَسْأَلَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خُمُوشاً أو كُدُوحاً ) ( .
قال أبو عبيد : الْخُمُوشُ مثل الْخدُوشِ
يقال : خَمَشَتِ امرأةٌ وجْهَهَا تَخمِشُهُ خَمْشاً
وخُمُوشاً .
قال لَبِيدٌ _ يذْكُر نساءً قُمن يَنُحْنَ على عمه
أبي بَرَاءٍ :
يَخْمِشْنَ حُرَّ أَوْجُهٍ صِحَاحِ
فِي السُّلُبِ السُّودِ وَفِي الأَمْسَاحِ
شمخ : قال الليث : شَمَخَ فلانٌ بأَنْفِهِ ، وشمخَ
أنفُه لِيَ _ إذا رفع رأسَه عِزّاً وكِبْراً ، وجَبل
شَامِخٌ : طويلٌ في السماء ، وقد شَمَخَ
شُمُوخاً ، والجميع شَوَامِخُ .
قلت : ومن هذا قيل للمتكَبِّر : شَامِخٌ
وَشَمَّاخُ ، وشَمْخُ بْنُ فَزَارَة : بَطْنٌ منهم .
وقال أبو تراب : قال عَرَّامٌ : _ نِيّةٌ زَمَخٌ ،
وَشَمَخٌ وزَمُوخُ وشَمُوخٌ . وقد زَمَخ بأنفه ،
وَشَمَخَ .
شخم : أبو عبيد _ عن الفراء _ قال : أَشْخَمَ
اللحمُ إشْخَاماً _ إذا تغيَّرَتْ رِيحُه لا مِنْ
نَتِنٍ ولكن كراهةً .
وقال أبو زيد : يقال : أَشْخَمَ فُوهُ إِشْخَاماً
_ إذا تغيَّرت رِيحُه ، ولحمٌ فيه تَشْخِيمٌ _ إذا
تغيَّرتْ ريحه .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ الشُّخُمُ هُمُ
المسْتَدُّو الأُنُوفِ من الرَّوائح الطِّيِّبةِ أو
الخَبيثة .
قال : والشُّخُمُ : الْبِيضُ من الرجال ،
والشُّجُمُ _ بالجيم _ : الطِّوال الأعْفَارُ .
وقال : شَعَرٌ أَشْخَمُ _ إذا ابيضَّ ، وروضٌ
أَشْخَمُ : لا نبت فيه .
وفي ) ( النوادر ) ( حمار أَطْخَمُ ، وأَشْخَمُ
وأَدْغَمُ _ بمعنى واحد .

### Türkçe

خ ش م
**خشم** , **خمش** , **شخم** , **شمخ** , **مخش** : kullanımdadır.

**خشم** : Leys dedi: **الْخَشْمُ** : **الْخَيْشُوم**’un kırılmasıdır,
ve **الْخُشَامُ** : onda tutan bir hastalıktır, ve bir tıkanıklıktır.
Ve denilir: falan **خَشِمَ** oldu, o hâlde o **أَخْشمُ**’dur; ve falan
**ظاهرُ الْخَيْشُومِ**’dur; yani: burnu geniştir.
Ve inşad etti:
**أَخْشَمُ بَادِي النَّعْوِ وَالْخَيْشُومِ**
Dedi: ve **الْخَيْشُومُ** : siyah zar parçalarıdır, ve kemikte bir kurtçuktur; ve **السَّلِيلَةُ** ince bir şeydir _et gibi_ yumuşaktır; ve burunda üç kemik vardır; onlardan bir kemik kırılınca **الْخَيْشُومُ** **تَخَشَّمَ** olur; böylece **مَخْشُوماً** olur. Ve **الأَخْشَمُ** : güzel koku da pis koku da bulmayan kimsedir. Ve **التَّخَشُّمُ** : sarhoşluktandır; bu da şudur ki içkinin kokusu içenin **خَيْشُوم**’unda dolaşır, sonra beyinle karışır da akıl gider; böylece “**تَخَشَّمَ**” ve “içki **خَشَّمَ** etti” denilir.
Ve inşad etti:
**فَأَرْغَمَ الله الأُنَوفَ الرُّغَّمَا
مَجْدُوعَهَا وَالْعَنِتَ الْمُخَشَّمَا**
Yani: kırılmış olan. Ve **خَياشِيمُ الجِبَالِ** : onların burunlarıdır.
Ebû Ubeyd _Asmaî’den_ : **الْخُشَامُ** : dağlardan büyük olandır. Ve başkası inşad etti:
**ويُضْحِي بِهِ الرَّعْنُ الْخُشَامُ كَأَنَّهُ
وَرَاءَ الثَّنَايَا شَخْصُ أَكْلَفَ مُرْقِلِ**
Ve Ebû Amr dedi: **الْخُشَامُ** : uzun olandır _dağlardan_; onun bir burnu olan. Ve denilir: “Falanın burnu elbette **لَخُشَامٌ**’dur” _eğer büyük ise_.

**خمش** : Şemir: İbn Şümeyl dedi: diyetin altı: işte onlar **خُمَاشَاتٌ**tır; elin yahut ayağın kesilmesi gibi, yahut kulak yahut göz, yahut tokat, yahut sopa ile bir vurmadır.
Bütün bunlar **خُمَاشَةٌ**’dır.
Ve ben falandan **خُمَاشَتي**mi aldım; ve falan beni **خَمَشَ** etti; yani: beni vurdu yahut tokatladı yahut benden bir uzuv kesti. Ve onun **خُمَاشَتَهُ**’sini aldı; yani: kısas yaptı.
Kays b. Âsım hadîsinde: “Ölümü sırasında oğullarını topladı _ve dedi ki_: benimle falanoğulları arasında cahiliyede **خُمَاشَاتٌ** vardı.”
Ebû Ubeyd dedi: bununla cinayetler ve yaralamalar kastetti.
Ve Zü’r-Rumme’nin sözünü inşad etti:
**رَبَاعٌ لَهَا مُذْ أَوْرَقَ الْعُودُ عِنْدَهُ
خُمَاشَاتُ ذَخْلٍ ما يُرَادُ امْتِثَالُهَا**
Bir yaban eşeğini, dişi eşeklerini ve onların ona mızraklamasını tasvir eder _onların çiftleşmesini istediği zaman_.
Ve şu sözüyle kastetti: “**رَبَاعٌ**”: iki **رَبَاعِيَتَاهُ**’ı çıkmış bir yaban eşeği. Ve **الامتثالُ** : kısastır.
Ve Leys dedi: **الْخامِشةُ** ve onun çoğulu **الْخَوامِشُ**; ve o, küçük sel yatakları ve itici akıntılardır. Dedim: ona **خَامِشَةً** adı verildi; çünkü o yeri **تَخْمِشُ** eder; yani: sel suyundan taşıdığı şeyle onda yarık açar. Ve **الْحَوافِشُ** : selin itici akıntılarıdır; tekili: **حَافِشةٌ**.
İbnü’l-A‘râbî: **الْخَمُوشُ** : sivrisinektir _Hüzeyl diliyle_; tekili **خَمُوشة**. Ve inşad etti:
**كَأَنَّ وَغَى الْخَمُوشِ بِجَانبَيْهِ
مَآتِم يَلْتَدِمْنَ عَلَى قتِيلِ**
Ve hadîste: “Kim zengin olduğu hâlde isterse, kıyamet gününde onun isteği **خُمُوشاً** yahut **كُدُوحاً** olarak gelir.”
Ebû Ubeyd dedi: **الْخُمُوشُ** **الْخدُوشِ** gibidir. Denilir: bir kadın yüzünü **خَمَشَتِ**; onu **تَخمِشُهُ**; **خَمْشاً** ve **خُمُوشاً**.
Lebîd dedi _amcası Ebû Berâ’ üzerine ağıt yakan kadınları anarak_:
**يَخْمِشْنَ حُرَّ أَوْجُهٍ صِحَاحِ
فِي السُّلُبِ السُّودِ وَفِي الأَمْسَاحِ**

**شمخ** : Leys dedi: falan burnuyla **شَمَخَ** etti; ve burnu bana karşı **شمخَ** etti; yani: izzet ve kibirle başını kaldırdı. Ve **جَبل شَامِخٌ** : gökte uzun olandır. Ve o, **شَمَخَ شُمُوخاً** etmiştir; ve hepsi **شَوَامِخُ**tur.
Dedim: bundan dolayı mütekebbire **شَامِخٌ** ve **شَمَّاخُ** denildi. Ve **شَمْخُ بْنُ فَزَارَة** : onlardan bir koldur.
Ve Ebû Turâb dedi: Arrâm dedi: _**نِيّةٌ زَمَخٌ**_, ve **شَمَخٌ** ve **زَمُوخُ** ve **شَمُوخٌ**. Ve burnuyla **زَمَخَ** etti, ve **شَمَخَ** etti.

**شخم** : Ebû Ubeyd _Ferrâ’dan_ dedi: et **أَشْخَمَ** olur **إشْخَاماً**; kokusu değiştiği zaman; pis kokudan değil, fakat tiksindiricilikten.
Ve Ebû Zeyd dedi: denilir: ağzı **أَشْخَمَ** oldu **إِشْخَاماً**; kokusu değiştiği zaman. Ve içinde **تَشْخِيمٌ** olan et; kokusu değiştiği zaman.
Sa‘leb _İbnü’l-A‘râbî’den_: **الشُّخُمُ** onlar, güzel yahut kötü kokulardan burunları tıkanan kimselerdir.
Dedi: ve **الشُّخُمُ** : erkeklerden beyaz olanlardır. Ve **الشُّجُمُ** _**الجيم** ile_: uzun, tozlu olanlardır.
Ve dedi: **شَعَرٌ أَشْخَمُ** : beyazladığı zaman. Ve **روضٌ أَشْخَمُ** : onda bitki olmayan.
Ve **( النوادر )**’de: **حمار أَطْخَمُ** ve **أَشْخَمُ** ve **أَدْغَمُ** _tek bir mânâda_.
