# شمر (ش-م-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - م - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والراء والميم معهما
ش ر م، ش م ر، ر ش م، ر م ش، م ش ر، م ر ش كلُّهنّ مستعملات شرم: الشّرمُ: قَطْعٌ من الأَرْنَبة، وقَطْعٌ من ثَفَرِ الناقة، قيل ذلك فيهما خاصّة.
وناقةٌ شَرْماءُ مَشْرومةٌ. ورجلٌ مَشْرومُ الأنف أشْرَمُ. وكان أبْرَهةُ صاحبُ الفيل جاءه حَجَرٌ فَشَرَمَ أنفه، ونجا ليُخبِرُ قومه، فسُمّيَ الأشْرَم.
وربّما قيل: اشْتُرِمَ ثغرها.
والشَّرْمُ: لُجّةُ البَحْر.
شمر: شَمِر: اسم ملكٍ من اليَمَن، غزا مدينة السُّغد فهدّمها فسُمِّيَتْ شَمْرْ كّنْد، ويقال: بل هو بناها. فأُعْرِبت بسَمَرْقند.
والشَّمْرُ: تَشْميرُ الثوب. تقول: شَمَّرتُ الثوب، إذا رَفَعْتَه. وكلّ شيءٍ قالِص فإنه مُتَشَمِّر، حتى يقال: لَثَةٌ مُتَشَمِّرة، أي: لازقة بأسناخ الأسنان. ويقال: لَثَةٌ وشَفَةٌ شامرة. وشاة شامرة، أي: انضَمَّ ضَرْعها إلى بطنها من غير فِعْل.
ورجلٌ مُنَشَمَِر: ماضٍ في الحوائج، وهو شَمَّريٌّ أيضاً، ويقال: شِمِّريٌّ بكسر الشين، قال:
ليس أخو الحاجات إلاّ الشِّمري
والجّمل البازِلَ والطِّرْفَ القَوِيّ
وتقول: أصابهم شَرٌّ شِمِرٌّ، أي: شديدٌ شاملٌ.
وقدِ انشَمَرَ لهذا الأمر، وشَمَّر: إزاره. وشَمَّرَ الشيء، أي: أرسله في السهم ونحوه، وقال:
أَرِقْتُ له في القوم والصُّبح ساطعٌ		كما سَطَع المِرِّيخُ شَمَّره الغالـي
المريخ: السهم.
رشم: الرَّشمُ: أن تُرشمَ يدُ الكُرديّ أو العِلج، كما تُرشمُ يد المرأة، يجعل بالنيل، ليُعرف بها وهو كالوشم.. والرَّشم: خاتم البُرّ، والرَّوشمُ لغة فيه، سوادية.. رشمتُ البرَّ رشما، وهو وضعُ الخاتم على كُدس البرّ فيبقى فيه أثره.
والأرشم: الذي يتشمَّمُ الطَّعام، ويحرص عليه، قال:
لقىً حملته أمُّه وهي ضيفةٌ		فجادت بِنزِّ للضِّيافة أرشما
رمش:
الرَّمشُ: تفتُّلُ في الشَّفر وحُمرةٌ في الجفون مع ماءٍ يسيل، والنَّعتُ: أرمشُ والعين: رمشاءُ.
مشر:
المشرةُ: شبهُ خُوصةٍ تخرجُ في العِضاه. وفي كثير من الشَّجر أيّام الخريف، لها ورق وأغصان رخصة. يقال: أمشرت العضاهُ.
ومشرتُ اللَّحم: قسمته، قال:
فقلت: أشِيعا مشراً القِدرَ حولنا		وأيّ زمانٍ قدرُنا لم تُمـشـرِ
مرش:
المرش: شبهُ القرص من الجلد بأطراف الأظافير، يُقال: قد ألطف مرشاً وخرشاً، والخرش أشدّ. والمرش: أرضٌ إذا وقع عليها ماءُ المطر رأيتها كلَّها تسيل، يمرُش الماء من وجهها في مواضع لا يبلغ أن يحفر حفر السَّيل، والجميع: أمراش.
يقال: انتهينا إلى مرش من الأمراش، اسم للأرض مع الماء، وبعد الماء إذا أثر فيه.
والإنسانُ يمترشُ الشَّيءَ من ههنا وهنا، ثمَّ يجمعه.
وسيلٌ مارش: يمرش وجه الأرض. ومَرشتِ الأكمة،. أي: سالت.
ويقال: سيلٌ مارشٌ وخاوشٌّ. فأما الخارشُ فأضعفُ من المارِش.

##### Türkçe

باب **الشين** ve **الراء** ve **الميم** onlarla birlikte

**ش ر م**، **ش م ر**، **ر ش م**، **ر م ش**، **م ش ر**، **م ر ش**: hepsinin hepsi kullanımdadır. **شرم**: **الشّرمُ**: **الأَرْنَبة**’den bir kesik, ve dişi devenin **ثَفَر**’inden bir kesik; denildi ki bu ikisinde özellikle böyledir.

Ve **شَرْماءُ** **مَشْرومةٌ** bir dişi deve. Ve burnu **مَشْرومُ** olan bir adam: **أشْرَمُ**. Ve fil sahibi **أبْرَهةُ**’ye bir taş geldi de burnunu **فَشَرَمَ**; ve kavmine haber vermek için kurtuldu; böylece **الأشْرَم** diye adlandırıldı.

Ve bazen denilir: **اشْتُرِمَ** onun **ثغر**’u.

Ve **الشَّرْمُ**: denizin derin yeri.

**شمر**: **شَمِر**: Yemen’den bir kralın adıdır; **السُّغد** şehrine gazâ etti de onu yıktı; böylece **شَمْرْ كّنْد** diye adlandırıldı; ve denilir: bilakis onu o bina etti. Böylece **سَمَرْقند** olarak Arapçalaştırıldı.

Ve **الشَّمْرُ**: elbisenin **تَشْميرُ**’i. Dersin ki: **شَمَّرتُ** elbiseyi, onu kaldırdığın zaman. Ve her **قالِص** olan şey **مُتَشَمِّر**’dir; hatta denilir: **لَثَةٌ مُتَشَمِّرة**; yani dişlerin köklerine yapışık. Ve denilir: **لَثَةٌ** ve **شَفَةٌ** **شامرة**. Ve **شامرة** bir koyun; yani bir fiil olmaksızın memesi karnına toplanmıştır.

Ve **مُنَشَمَِر** bir adam: ihtiyaçlarda ilerleyip giden; ve o ayrıca **شَمَّريٌّ**’dir; ve denilir: **شِمِّريٌّ** ( **الشين**’in kesresiyle), dedi ki:
ليس أخو الحاجات إلاّ الشِّمري
والجّمل البازِلَ والطِّرْفَ القَوِيّ

Ve dersin: onlara **شَرٌّ شِمِرٌّ** isabet etti; yani şiddetli, kuşatıcı.

Ve bu iş için **انشَمَرَ**; ve **شَمَّر**: izârını. Ve **شَمَّرَ** şeyi; yani onu okta ve benzerinde salıverdi; ve dedi ki:
أَرِقْتُ له في القوم والصُّبح ساطعٌ		كما سَطَع المِرِّيخُ شَمَّره الغالـي
**المريخ**: ok.

**رشم**: **الرَّشمُ**: Kürdînin yahut **العِلج**’in elinin **تُرشمَ** edilmesidir; kadının eli **تُرشمُ** edildiği gibi; çivit ile yapılır; onunla tanınsın diye; ve o, dövme gibidir.. Ve **الرَّشم**: buğdayın mührüdür; ve **الرَّوشمُ** onda bir dildir; karaltıdır.. **رشمتُ** buğdayı **رشما**; ve o, buğday yığınının üzerine mührü koymaktır; böylece onda izi kalır.

Ve **الأرشم**: yemeği koklayan ve ona hırs gösteren kimsedir, dedi ki:
لقىً حملته أمُّه وهي ضيفةٌ		فجادت بِنزِّ للضِّيافة أرشما

**رمش**:
**الرَّمشُ**: kirpikte bükülme ve göz kapaklarında kızarıklık, akan bir su ile birlikte; ve sıfat: **أرمشُ**; ve göz: **رمشاءُ**.

**مشر**:
**المشرةُ**: **العِضاه** içinde çıkan bir **خُوصة** benzeridir. Ve sonbahar günlerinde birçok ağaçta; onun yaprak ve yumuşak dalları vardır. Denilir: **أمشرت** **العضاهُ**.

Ve **مشرتُ** eti: onu böldüm, dedi ki:
فقلت: أشِيعا مشراً القِدرَ حولنا		وأيّ زمانٍ قدرُنا لم تُمـشـرِ

**مرش**:
**المرش**: tırnakların uçlarıyla deriden bir disk benzeridir; denilir: **قد ألطف مرشاً وخرشاً**; ve **الخرش** daha şiddetlidir. Ve **المرش**: üzerine yağmur suyu düştüğünde onu bütünüyle akar görürsün; su onun yüzünden **يمرُش** eder; sel çukurlarını kazacak kadar varmadığı yerlerde; ve hepsi: **أمراش**.

Denilir: **الأمراش**’tan bir **مرش**’a vardık; su ile birlikte toprağın adı; ve su sonrasında, onda iz bıraktığı zaman.

Ve insan, şeyi buradan ve buradan **يمترشُ** eder, sonra onu toplar.

Ve **مارش** bir sel: yerin yüzünü **يمرش** eder. Ve **مَرشتِ** tepecik; yani aktı.

Ve denilir: **مارشٌ** ve **خاوشٌّ** bir sel. Amma **الخارشُ** ise **المارِش**’ten daha zayıftır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشَمْرُ: الاختيال في المشي. يقال: مَرَّ فلان يَشْمِرُ شَمْراً. وشَمَّرَ إزاره تَشْميراً: رفَعَه. يقال: شَمَّرَ عن ساقه. وشَمَّرَ في أمره، أي خَفَّ. ورجلٌ شَمَّرِيٌّ، كأنَّه منسوبٌ إليه، وقد تكسر منه الشين. والشمريَّةُ: الناقة السريعة. وانْشَمَرَ للأمر، أي تهيَّأ له. وتَشَمَّرَ مثلُه. وانْشَمَرَ الفرسُ: أسرعَ. قال الأصمعي: التَشْميرُ: الإِرسال، من قولهم شَمَّرْتُ السفينةَ: أرسلْتها. وشَمَّرْتُ السهمَ: أرسلْته. قال اشماخ يذكر أمراً نزلَ به:
أَرِقْتُ له في القومِ والصبحُ ساطعٌكما سطعَ المِرِّيخُ شَمَّرَهُ الغالـي
وناقةٌ شِمِّيرٌ، أي سريعة. وشاةٌ شامِرٌ، إذا انضمَّ ضَرعُها إلى بطنها. وشَرٌّ شِمِرٌّ، أي شديدٌ.

##### Türkçe

**الشَمْرُ**: yürüyüşte salınma. Denilir ki: falan geçti, **يَشْمِرُ** **شَمْراً**. Ve **شَمَّرَ** izârını **تَشْميراً**: onu kaldırdı. Denilir ki: baldırından **شَمَّرَ**. Ve işinde **شَمَّرَ**, yani hafifledi. Ve bir adam **شَمَّرِيٌّ**, sanki ona nisbet edilmiş gibidir; ve ondan **الشين** bazen kesrelenir. Ve **الشمريَّةُ**: hızlı dişi deve. Ve işe **انْشَمَرَ**, yani ona hazırlandı. Ve **تَشَمَّرَ** onun gibidir. Ve at **انْشَمَرَ**: hızlandı. **الأصمعي** dedi: **التَشْميرُ**: salıverme; onların “gemiyi **شَمَّرْتُ**: onu salıverdim” sözünden. Ve oku **شَمَّرْتُ**: onu salıverdim. **اشماخ** başına inen bir işi anarak dedi:
أَرِقْتُ له في القومِ والصبحُ ساطعٌكما سطعَ المِرِّيخُ شَمَّرَهُ الغالـي
Ve bir dişi deve **شِمِّيرٌ**, yani hızlı. Ve bir koyun **شامِرٌ**, memesi karnına toplandığı zaman. Ve bir şer **شِمِرٌّ**, yani şiddetli.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ش ر م
شرم ، شمر ، رشم ، رمش ، مشر ، مرش .
شرم : قال الليث : الشرْمُ : قطع ما بين الأرْنَبة ، وقَطْعٌ في ثَفَرِ النّاقة ، قيل ذلك
فِيهما خاصَّة ، وناقة شَرْمَاء ومُشَرَّمَةٌ ، ورجل أَشرَمُ ومشرُومُ الأنْف ، وكان أبرهة صاحبُ الفيل جاءَهُ حَجَرٌ فَشرَم أنفه فسُمِّيَ الأشرَم .
وفي حديث ابن عمر أنه اشتَرى ناقَةً فرأى بها تَشريمَ الظِّئارِ فَرَدَّها .
قال أبو عُبيد : التَّشريمُ : التّشقيق ، يقال لِلْجِلْد إذا تَشقَّقَ قد تَشرَّم ، ولهذا قيل للمشقُوق الشفّةِ : أَشرَم ، وهو شبِيهٌ بالْعَلَم .
وفي حديث كَعْب أنه أَتَى عُمر بكتابٍ قد تَشَرَّمتْ نَواحيه ، أي تَشقْقَتْ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : يقال للرجل المشقوق الشفة السفلى : أَفْلَج ، وفي العليا : أَعْلم ، وفي الأنْفِ : أَخْرم ، وفي الأُذُن : أَخْرَبُ ، وفي الْجَفْنِ : أَسْتَرُ ، ويقال فيه كله : أشرَمُ .
قلت : ومعنى تشرِيمُ الظِّئار الذي في حديث ابن عمر : أن الظِّئار أنْ تُعْطَف الناقَةُ على وَلَدِ غيرها فَتَرْأَمه ، يقال : ظاءَرْتُ أُظَائِرُ ظئَاراً ، وقد شاهدتُ ظِئارَ العرب النّاقَةَ على وَلَدِ غيرها ، فإذا أرادوا ذلك شدُّوا أَنْفَها وعَيْنَيْها ، وحَشْوا خَوْرَانَها بِدُرْجَةٍ قد حُشِيَتْ خِرَقاً ومُشَاقَةً ، ثم خَلُّوا الخَوْرَانَ بِخِلالَيْن ، وتُرِكَتْ كذلك يوماً ، وتَظُنُّ أنها قد مَخِضَتْ للولادة ، فإذا غَمَّها ذلك نَفّسُوا عنها ، واستخرجوا الدُّرْجَةَ من خَوْرَانِها وقد هُيِّيءَ لها حُوارٌ فَيُدْنَى منها ، فَتَظُنّ أنَّها وَلَدَته فَتَرْأَمُه وتَدُرُّ عليه . والخَوْرَان : مَجْرى خروج الطعام من الناس والدَّوابّ .
أبو عبيد ، عن الأحمر : الشَّرِيمُ : المرأةُ المُفْضَاة ، وأنشدنا :
يَوْمَ أديمِ بَقَّةَ الشَّريمِ
أَفْضَلُ من يومِ احْلِقِي وقُومِي
أراد الشدّة . والشرْمُ : لُجَّةُ البَحْر .
رشم : قال الليث : الرَّشْمُ : أن تَرْشُمَ يَدَ الكُرْدِيّ والعِلْج كما تُوشَمُ يَدُ المرأَةِ بالنِّيل لكي تُعْرَفَ بِها ، وهو كالْوَشم .
قال : والرَّشمُ : خاتمُ الْبُرِّ والحُبوب ، وهو الرَّوْشمُ بلغة أَهْلِ السَّواد .
يقال : رَشَمْتُ البُرَّ رشْماً ، وهو وَضْعُ الخاتَم على فَراءِ البُرّ فيَبْقَى أَثَرُه فيه .
وقال النّضْر : الرَّشمُ : أوَّلُ ما يَظْهَرُ من النَّبات ، يقال : فيه رَشَمٌ من النّبات .
وقال اللِّحيانيّ : بِرْذَوْنٌ أَرْشمٌ وأَرْمَشٌ ، مثل الأبْرش في لَوْنه .
قال : وأرْضٌ رَشماءُ ورَمْشاءُ ، مثل الْبَرْشاءُ ، إذا اخْتَلَفَ أَلْوانُ عُشبها .
شمر ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الأرْشم : الذي لَيْسَ يِخَالِصِ اللَّوْن ولا حُرِّه ، ومَكانٌ أَرْمَشُ وأرْشم ، وأَبْرَش وأرْبَشُ ، إذا اختلف ألْوانه .
أبو عُبيد ، عن الأُمويّ : الأرْشمُ : الذي يَتَشَمَّمُ الطعام ، ويحرصُ عَليه .
وقال جرير يَهجو الْبَعيث :
لَقاً حَمَلْتُه أُمُّهُ وهيَ ضَيفَةٌ
فجادَتْ بِنَزَ للضِّيَافَةِ أَرْشما
وقال ابن السكيت في قوله : ( أَرْشَما ) قال : في لَوْنِه بَرَش يشوبُ لَوْنَه لَوْنٌ آخر يَدُلّ على الرِّيبَة .
قال ، ويُرْوَى : مِنْ نِزَالَةِ أَرْشما ، يريد من ماءِ عَبْدٍ أرْشم .
وقال أبو تُراب : سَمِعْتُ عَرَّاماً يقول : الرَّسْمُ والرشمُ : الأثَر ، ورسَمَ على كذا ، ورَشمَ ، أي كَتَبَ . ويقال للخاتم الذي يُخْتَم به الْبُرّ : الرَّوْسَمُ ، والرَّوْشمُ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَرْشَمَ الشجر وأَرْمَش ، إذا أَوْرَق .
رمش : قال الليث : الرَّمَش : تَفَتُّلٌ في الشُّفْر ، وحُمْرَةٌ في الجفون مع ماءٍ يَسيل ، وصاحِبُهُ أَرْمَش ، والْعَيْن رَمْشاء .
وأنشد غيره :
لَهُم نَظَرٌ نَحْوِي يَكادُ يزِيلِني
وأَبصارُهُمْ نحو الْعَدُو مَرَامِش
قال : مَرامِش : غَضِيضَةٌ من الْعَدَاوَة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الْمِرماشُ : الذي يُحَرِّكُ عَيْنَيْه عند النظر تحريكاً كثيراً ، وهو الرَّأْراءُ أيضاً .
قال : والرَّمْشُ : الطَّاقَةُ من الحماحِمِ الرَّيْحانِ وغيره .
وقال اللِّحيانيّ : بِرْذدْنٌ أَرْمَش ، وبه رَمَشٌ ، أي بَرَشٌ ، وأرضٌ رَمْشاء : كثيرة العُشب .
وقال غيره : الرَّمْشُ : أَنْ تَرعَى الغَنمُ شيئاً يَسيراً ، وقد رَمَشتْ تَرْمِشُ رَمْشاً ، وأنشد :
قَدْ رَمَشتْ شيئاً يَسيراً فاعْجَلِ
مرش : قال الليث : المَرْش : شِبْهُ الْقَرْصِ من الجِلْد بأَطْرَاف الأظافير ويقال : قَدْ أَلْطَفَ مَرْشاً وخَرْشاً ، والخَرْش : أشدُّه ، قال : والمَرْشُ : أرْضٌ إذا وَقَعَ عليها ماء المطر رَأَيْتَها كلَّها تَسيلُ ويَمْرُشُ الماءُ من وَجْهها في مواضِعَ لا يبلُغُ أن يَحْفِرَ حَفْرَ المَسِيل ، وجمعه الأَمْراش .
يقال : انْتَهَينَا إلى مَرْشٍ من الأَمْراش ، اسمٌ للأَرْض مع الماءِ ، وبَعْدَ الماءِ إذا أَثَّرَ فيه ، والإنسان يَمْتَرِش الشَّيْء بَعْدَ الشيء من ها هنا ثم يَجْمعه .
وقال النضر : المَرْسُ ، والمَرْشُ : أَسْفَلُ الْجَبَل ، وحَضِيضُه يَسِيلُ منه الماء فَيَدِبُّ دَبيباً ولا يَحْفِر ، وجمعه أَمْراسٌ وأمْراش .
قال : وسمعت أبا مِحْجَن الضِّبَابيّ يقول : رأيت مَرْشاً من السَّيل ، وهو الماء الذي يجرَح وَجْهَ الأرْض جَرْحاً يَسيراً ، ويقال : لي عِنْدَ فلان مُرَاشةٌ ، ومُرَاطةٌ ، أي حَقٌّ
صَغير ، ومَرَش وَجْهَه ، إذا خَدَشه ، وامْتَرَسْتُ الشَّيء وامْتَرَشتُه ، إذا اخْتَلَسْتَه .
شمر : قال الليث : شَمِرٌ اسمُ مَلِكٍ من ملوك اليمن يقال : إنه غَزَا مدينة السُّعْد فهدَمَها ، فسميت شِمْرُكَنْذ . وقال بعضهم : بل هو بَنَاها فسميت شِمْرُكَثْ ، فأُعْرِبَتْ سَمْرَقَنْد .
قال : والشَّمْرُ : تَشْمِيرُكَ الثَّوْب إذا رَفَعْتَه وكلُّ شيءٍ قالِص ، فإنَّه مُتَشَمِّر ، حتى يقال لِثَةٌ مُتَشَمِّرَةٌ لازِقَةٌ بأَسْنَاخِ الأسْنان . ويقال أيضاً : لِثَةٌ شامِرَةٌ ، وشفَةٌ شامرَةٌ أيضاً . ورَجُلٌ مُتَشَمر : ماضٍ في الحوائج والأمور ، وهو الشَّمَّرِيُّ أَيْضاً .
وبعضهم يقول : شِمَّرِيّ ، وأنشد :
لِيْسَ أَخُو الحاجاتِ إلا الشِّمَّرِي
والجملُ البَازِلُ والطِّرفُ القَوِي
وقد انشَمرَ لهذا الأمر وشَمَّرَ إزَاره ، ويقال : شاةٌ شامِرَةٌ ، إذا انْضَمّ ضَرْعُها إلى بَطْنها من غيرِ فِعْل .
قال : وشمَّر : اسمُ نَاقَة ، وهو من الْقُلُوص والاستعداد للسير وأنشد :
فَلَمَّا رَأَيْتُ الأمْرَ عَرْشَ هُوِيَّةٍ
تَسَلَّيْتُ حاجاتِ الْفُؤَادِ بشَمَّرا
وقال الأصمعيّ : شَمَّر : اسم نَاقة . ويقال : أَصَابهم شرٌّ شمِرّ .
وقال شمر ، يقال : شَمْرَ الرجل وتشَمَّرَ ، وشَمَّر غيرَه ، إذا أَكمشْتَه في السَّيْر والإرْسَال ، وأنشد :
فشمرَتْ وانْصَاعَ شَمَّرِيّ
شَمّرَتْ : انْكمشتْ ، يعني الكِلاب ، والشَّمري : المشمَّر ، قاله الأصمعيّ ، قال : ويقال : شَمّرَ إبلَه وأَشْمَرَهَا ، إذا أَكمشها وأَعْجلها ، وأنشد :
لَمَّا ارْتَحَلنَا وأَشْمَرنَا ركائبَنَا
ودونَ وَارِدَةِ الجَوْنِيِّ تَلْفَاظُ
سلَمة ، عن الفراء : الشَّمَّرِيُّ : الكَيِّسُ في الأمور المنْكمش ، بفتح الشين والميم ، ومن أمثالهم : ( شَمَّرَ ذَيلاً وادَّرَعَ لَيْلاً ) أي قَلَّصَ ذَيْلَهُ .
وفي حديث عمر أنه قال : ( لا يُقِرّ أحدٌ أنه كانَ يَطَأُ وَلِيدَتَهُ إلاّ أَلحَقْتُ بِهِ وَلَدَهَا ، فمن شاءَ فَلْيُمْسِكْها ، ومن شاء فَلْيُسَمِّرْها ) .
قال أبو عبيد : هكذا الحديث بالسِّين ، وسمعت الأصمعيّ يقول : أعرف التشمير بالشين وهو الإرسال .
قال : وأراهُ من قول الناس : شَمّرْتُ السفينة : أرْسَلْتُها فحوِّلت الشين إلى السين .
قال أبو عُبيد : الشين كثير في الشعر وغيره .
وقال الشماخ يَذْكُرُ أَمْراً أَرِقَ له :
أَرِقْتُ له في القوْم والصُّبْحُ ساطِعُ
كما سَطَعَ المَرِّيخُ شَمَّرَهُ الغَالي
وقال شمر : تَشمِيرُ السّهم : حَفْزُه وإكماشه وإرسَالُه .
قال أبو عُبيد : وأمَّا السين فلم نَسْمعه إلا في هذا الحديث ، ولا أراها إلا تحويلاً كما قالوا : أَرشم بالشين ، وهو في الأصل بالسين ، وكما قالوا : سَمَتَ العَاطِسَ وشَمَّته .
وقال المؤرِّج : رجل شِمْرٌ ، أي زَوْلٌ بصيرٌ بالأمور ، نافِذٌ في كل شيء ، وأَنشد :
قَدْ كُنتُ سَمْسِيراً قَدُوماً شِمرا
قال : والشِّمْرُ : السَّخِيُّ الشجاع ، وانشمَرَ للأمر ، إذا خَفَّفَ فيه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الأمْرش : الرجلُ الكثير الشر ، يقال : مَرَشه ، إذا آذاه ، والأَرمَش : الحسنُ الخُلُق . والأَمْشر : النّشيط . والأرشمُ : الشَّرِه .
وقال أبو عَمْرو : الأَمْراش : مَسايِلُ الماءِ تَسْقي السُّلْقان .
مشر : قال الليث : المَشْرَةُ : شِبْه خُوصةٍ تخرج في الْعِضَاه ، وفي كثير من الشجر أَيام الخريف ، لها ورقٌ وأغصَان رَخْصَةٌ .
يقال : أمشرت الْعِضَاهُ .
أبو عُبَيد عن أبي زِياد والأحمر : أَمْشَرَت الأرض ، وما أَحْسَنَ مَشَرَتها .
وقال أبو خَيْرَة : مَشَرَتُها : وَرَقُها . ويقال : أُذُنٌ حَشْرَةٌ ومَشْرَةٌ ، أي مُؤَللَةٌ عليها مَشْرَةُ العِتْق ، أي نضارَتُه وحُسْنُه .
وقال النَّمِريّ يصف فرساً :
لها أُذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ
كأُعْليطِ مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ
وقيل : مَشْرَةٌ : إتْباعٌ لحَشِرة .
أبو عُبيد : مَشَرْتُ اللَّحمَ : قَسَمْتُه ، وأنشد :
فقُلْتُ أشِيعَا مَشَّرَ القِدْرَ حَوْلَنا
وأيَّ زَمَانٍ قَدْرُنَا لَمْ تُمَشَّرِ
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : التَّمشير : حُسنُ نَباتِ الأرض واسْتِواؤُه ، والتَّمشير : نشاطُ النَّفْسِ لِلْجماع .
وفي الحديث : ( إنِّي إذا أَكَلْتُ اللَّحم وجَدْتُ في نَفْسي تَمْشيراً ) .
والتَّمشير : الْقِسْمَةُ وتَمشَّر الشجرُ ، إذا أصابه مطر فخرجت ورقته ، وتَمَشَّرَ الرجل ، إذا اكتسَى بعد عُرْي ، وامرأة مَشرَةُ الأعْضاء ، إذا كانت رَيّا ، والْمَشْرَةُ من الْعُشب ما لم يطل .
وقال الطرماح :
عَلَى مَشْرَةٍ لَمْ تَعْتَلِقْ بالْمَحَاجِن
وتَمشَّرَ الرَّجُل ، إذا اسْتَغْنَى ، وأنشد :
ولَوْ قَدْ أَتانَا بُرُّنَا ودَقِيقُنَا
تَمشَّرَ منكمْ مَنْ رَأَيْنَاهُ مُعْدِمَا
شمر : أرضٌ ماشِرَةٌ ، وهي التي قد اهْتَزَّ نباتها ، واسْتَوَتْ ورَوِيَتْ من المطرِ .
وقال بعضهم : أرضٌ نَاشِرَةٌ بهَذَا المَعْنَى .

##### Türkçe

ش ر م
شرم ، شمر ، رشم ، رمش ، مشر ، مرش .

شرم : Leys dedi: **الشرْمُ**: **الأرْنَبة** ile arasındakini kesmek; ve dişi devenin **ثَفَرِ**’inde bir kesik; bunun ikisinde özellikle söylendi. Ve **ناقة شَرْمَاء** ve **مُشَرَّمَةٌ**; ve **رجل أَشرَمُ** ve **مشرُومُ الأنْف** (burunlu). Ve fil sahibi Ebrehe’ye bir taş geldi, burnunu kesti; bu yüzden **الأشرَم** diye adlandırıldı.

İbn Ömer hadîsinde: bir deve satın aldı; onda **تَشريمَ الظِّئارِ** gördü de onu geri verdi.

Ebû Ubeyd dedi: **التَّشريمُ**: yarma/çatlatma; deri için, çatladığı zaman “**تَشرَّم**” denir. Bundan dolayı, dudağı yarık olana: **أَشرَم** denildi; o, **الْعَلَم**’e benzer.

Ka‘b hadîsinde: Ömer’e, kenarları **تَشَرَّمتْ** bir kitap getirdi; yani çatladı.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Alt dudağı yarık adama **أَفْلَج** denir; üstte olana **أَعْلم**; burunda olana **أَخْرم**; kulakta olana **أَخْرَبُ**; göz kapağında olana **أَسْتَرُ**; bunların hepsinde de: **أشرَمُ** denir.

Dedim: İbn Ömer hadîsindeki **تشرِيمُ الظِّئار**’ın manası: **الظِّئار** şu ki, dişi deve başka birinin yavrusuna meylettirilir de onu sahiplenir. Denir: **ظاءَرْتُ أُظَائِرُ ظئَاراً**. Arapların dişi deveyi başka birinin yavrusuna **ظِئار** ettiklerini gördüm: bunu istediklerinde onun burnunu ve gözlerini bağlarlar; **خَوْرَانَها**’sını, içine bezler ve **مُشَاقَةً** doldurulmuş bir **بِدُرْجَةٍ** ile tıkarlar; sonra **الخَوْرَانَ**’ı iki **خِلال** ile açık bırakırlar; o hâlde bir gün bırakılır; doğum için sancılandığını zanneder; bu onu sıkınca onu ferahlatırlar; **خَوْرَانِها**’sından **الدُّرْجَةَ**yı çıkarırlar; ona bir **حُوارٌ** hazırlanmıştır; ona yaklaştırılır; o da onu doğurduğunu zanneder; onu sahiplenir ve ona süt verir. Ve **الخَوْرَان**: insanlardan ve binek hayvanlarından yemeğin çıkış yolunun mecrasıdır.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **الشَّرِيمُ**: **المُفْضَاة** kadın. Ve bize şu şiir okundu:
يَوْمَ أديمِ بَقَّةَ الشَّريمِ
أَفْضَلُ من يومِ احْلِقِي وقُومِي
Şiddeti kastetti. Ve **الشرْمُ**: denizin girdabı.

رشم : Leys dedi: **الرَّشْمُ**: Kürdî’nin ve **العِلْج**’in elini, kadının eli **بالنِّيل** ile tanınsın diye dövüldüğü gibi dövmendir; o, **الْوَشم** gibidir.

Dedi: ve **الرَّشمُ**: buğdayın ve hububatın mührüdür; **الرَّوْشمُ**dur, **أَهْلِ السَّواد** dilinde.

Denir: **رَشَمْتُ البُرَّ رشْماً**; o, buğdayın yığını üzerine mührü koymaktır; izi onda kalır.

Nadr dedi: **الرَّشمُ**: bitkiden görünen ilk şey; denir: onda bitkiden bir **رَشَمٌ** vardır.

Lihyânî dedi: **بِرْذَوْنٌ أَرْشمٌ** ve **أَرْمَشٌ**; renginde **الأبْرش** gibidir.

Dedi: ve **أرْضٌ رَشماءُ** ve **رَمْشاءُ**; **الْبَرْشاءُ** gibi; otu renkleri farklılaştığında.

Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأرْشم**: rengi ne saflaşan ne de harareti saflaşan; ve **مَكانٌ أَرْمَشُ** ve **أرْشم**; ve **أَبْرَش** ve **أرْبَشُ**; renkleri farklılaştığında.

Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den: **الأرْشمُ**: yemeği koklayıp duran ve ona hırs gösteren.

Cerîr, el-Ba‘îs’i hicvederek dedi:
لَقاً حَمَلْتُه أُمُّهُ وهيَ ضَيفَةٌ
فجادَتْ بِنَزَ للضِّيَافَةِ أَرْشما

İbnü’s-Sikkît, ( **أَرْشَما** ) sözü hakkında dedi: renginde, rengine başka bir rengin karıştığı bir **بَرَش** vardır; şüpheye delâlet eder.

Dedi; ve şöyle rivayet edilir: **مِنْ نِزَالَةِ أَرْشما**; yani **عَبْدٍ أرْشم**’in suyundan demek ister.

Ebû Turâb dedi: Arrâm’ı işittim, diyordu: **الرَّسْمُ** ve **الرشمُ**: izdir; “şuna **ورسَمَ**” ve “**ورَشمَ**”; yani yazdı. Buğdayın mühürlendiği mühüre: **الرَّوْسَمُ** ve **الرَّوْشمُ** denir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Ağaç **أَرْشَمَ** ve **أَرْمَش** etti; yapraklandığında.

رمش : Leys dedi: **الرَّمَش**: kirpiklerde bükülme; ve göz kapaklarında, akan bir su ile beraber kızarıklık; sahibi **أَرْمَش**; göz **رَمْشاء**.

Başkası şu şiiri okudu:
لَهُم نَظَرٌ نَحْوِي يَكادُ يزِيلِني
وأَبصارُهُمْ نحو الْعَدُو مَرَامِش
Dedi: **مَرامِش**: düşmanlıktan bir **غَضِيضَةٌ**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الْمِرماشُ**: bakışta gözlerini çok hareket ettiren; o, **الرَّأْراءُ** da.

Dedi: ve **الرَّمْشُ**: reyhan ve başkasından **الحماحِمِ** demetidir.

Lihyânî dedi: **بِرْذدْنٌ أَرْمَش**; onda **رَمَشٌ** vardır; yani **بَرَشٌ**. Ve **أرضٌ رَمْشاء**: otu çok.

Başkası dedi: **الرَّمْشُ**: koyunun az bir şey otlamasıdır; **رَمَشتْ تَرْمِشُ رَمْشاً**. Ve şu şiiri okudu:
قَدْ رَمَشتْ شيئاً يَسيراً فاعْجَلِ

مرش : Leys dedi: **المَرْش**: deriden, tırnak uçlarıyla yapılan, **الْقَرْصِ**a benzer şey; ve denir: “**قَدْ أَلْطَفَ مَرْشاً وخَرْشاً**”; **الخَرْش**: onun daha şiddetlisidir. Dedi: ve **المَرْشُ**: bir arazi ki, üzerine yağmur suyu düştüğünde onu bütünüyle akıyor görürsün; su, yüzünden, **حَفْرَ المَسِيل** kazmaya varmayacak yerlerde **يَمْرُشُ** eder. Çoğulu: **الأَمْراش**.

Denir: **مَرْشٍ من الأَمْراش**’a vardık; su ile beraber arazi için bir isimdir; ve suyun ardından, onda iz bıraktığında. İnsan, buradan sonra buradan, şeyden sonra şeyi **يَمْتَرِش** eder; sonra onu toplar.

Nadr dedi: **المَرْسُ** ve **المَرْشُ**: dağın altı ve eteğidir; ondan su akar, sürünür gibi sürünür; kazmaz. Çoğulu: **أَمْراسٌ** ve **أمْراش**.

Dedi: Ebû Mihcen ed-Dıbâbî’yi işittim, diyordu: selden bir **مَرْشاً** gördüm; o, yerin yüzünü az bir yarma ile yaran sudur. Ve denir: falanın yanında benim bir **مُرَاشةٌ**m ve bir **مُرَاطةٌ**m var; yani küçük bir hak. Ve “yüzünü **مَرَش** etti”; onu çizdiğinde. Ve **امْتَرَسْتُ** şeyi ve **امْتَرَشتُه**; onu kapıp aldığında.

شمر : Leys dedi: **شَمِرٌ** Yemen krallarından bir kralın adıdır; denir ki **مدينة السُّعْد**’e gazâ etti de onu yıktı; bu yüzden **شِمْرُكَنْذ** diye adlandırıldı. Bazıları dedi: bilakis onu inşa etti; bu yüzden **شِمْرُكَثْ** diye adlandırıldı; sonra **سَمْرَقَنْد** diye Arapçalaştırıldı.

Dedi: ve **الشَّمْرُ**: elbiseyi, kaldırdığında, **تَشْمِيرُكَ الثَّوْب**’dur. Ve her **قالِص** şey, o **مُتَشَمِّر**dir; hatta dişlerin köklerine yapışık **لِثَةٌ مُتَشَمِّرَةٌ** denir. Yine denir: **لِثَةٌ شامِرَةٌ**; ve **شفَةٌ شامرَةٌ** da. Ve **رَجُلٌ مُتَشَمر**: ihtiyaçlarda ve işlerde ilerleyendir; o, **الشَّمَّرِيُّ** de.

Bazıları **شِمَّرِيّ** der. Ve şu şiiri okudu:
لِيْسَ أَخُو الحاجاتِ إلا الشِّمَّرِي
والجملُ البَازِلُ والطِّرفُ القَوِي
Bu iş için **انشَمرَ** etti ve izârını **شَمَّرَ** etti. Ve denir: **شاةٌ شامِرَةٌ**; memesi, bir fiil olmaksızın karnına toplandığında.

Dedi: ve **وشمَّر**: bir devenin adıdır; o, büzülmeden ve yürüyüşe hazırlanmadandır. Ve şu şiiri okudu:
فَلَمَّا رَأَيْتُ الأمْرَ عَرْشَ هُوِيَّةٍ
تَسَلَّيْتُ حاجاتِ الْفُؤَادِ بشَمَّرا
Asma‘î dedi: **شَمَّر**: bir devenin adıdır. Ve denir: onlara **شرٌّ شمِرّ** isabet etti.

Şemr dedi: denir: adam **شَمْرَ** etti ve **تشَمَّرَ** etti; ve başkasını **شَمَّر** etti; yürüyüşte ve salıvermede onu sıkıştırıp hızlandırdığında. Ve şu şiiri okudu:
فشمرَتْ وانْصَاعَ شَمَّرِيّ
**شَمّرَتْ**: büzüldü; yani köpekler. Ve **الشَّمري**: **المشمَّر**; Asma‘î söyledi. Dedi: ve denir: develerini **شَمّرَ** etti ve onları **أَشْمَرَهَا**; onları sıkıştırıp acele ettirdiğinde. Ve şu şiiri okudu:
لَمَّا ارْتَحَلنَا وأَشْمَرنَا ركائبَنَا
ودونَ وَارِدَةِ الجَوْنِيِّ تَلْفَاظُ

Seleme, Ferrâ’dan: **الشَّمَّرِيُّ**: işlerde akıllı, büzülüp çevik olan; şîn ve mîm’in fethiyle. Ve mesellerindendir: ( **شَمَّرَ ذَيلاً وادَّرَعَ لَيْلاً** ) yani eteğini kısalttı.

Ömer hadîsinde: dedi ki: ( **لا يُقِرّ أحدٌ أنه كانَ يَطَأُ وَلِيدَتَهُ إلاّ أَلحَقْتُ بِهِ وَلَدَهَا ، فمن شاءَ فَلْيُمْسِكْها ، ومن شاء فَلْيُسَمِّرْها** ) .

Ebû Ubeyd dedi: hadîs sîn ile böyledir. Asma‘î’yi işittim, diyordu: şîn ile **التشمير**i bilirim; o, salıvermedir.

Dedi: onu, insanların sözü olan “**شَمّرْتُ السفينة**: onu salıverdim”den görüyorum; şîn sîn’e çevrildi.

Ebû Ubeyd dedi: şîn şiirde ve başkasında çoktur.

Şemmâh, uykusuz kaldığı bir şeyi anarak dedi:
أَرِقْتُ له في القوْم والصُّبْحُ ساطِعُ
كما سَطَعَ المَرِّيخُ شَمَّرَهُ الغَالي

Şemr dedi: okun **تَشمِيرُ**i: onu dürtmek, büzmek ve salıvermektir.

Ebû Ubeyd dedi: sîn’e gelince, onu ancak bu hadîste işittik; onu, “**أَرشم**”i şîn ile söyledikleri gibi bir çevirme görüyorum; aslında sîn iledir. Ve “**سَمَتَ العَاطِسَ**” ve “**شَمَّته**” dedikleri gibi.

Müerric dedi: **رجل شِمْرٌ**; yani işlerde çevik, basiretli; her şeyde nüfuz edici. Ve şu şiiri okudu:
قَدْ كُنتُ سَمْسِيراً قَدُوماً شِمرا
Dedi: ve **الشِّمْرُ**: cömert yiğittir. Ve iş için **انشمَرَ** etti; onda hafiflediğinde.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأمْرش**: şerri çok olan adam; “onu **مَرَشه** etti” denir; ona eziyet ettiğinde. Ve **الأَرمَش**: güzel huylu. Ve **الأَمْشر**: atik. Ve **الأرشمُ**: obur.

Ebû Amr dedi: **الأَمْراش**: su yollarıdır; **السُّلْقان**’ı sular.

مشر : Leys dedi: **المَشْرَةُ**: **الْعِضَاه**’da çıkan, **خُوصةٍ**a benzer şey; ve sonbahar günlerinde birçok ağaçta; onun yaprağı ve yumuşak dalları vardır.

Denir: **أمشرت الْعِضَاهُ**.

Ebû Ubeyd, Ebû Ziyâd ve el-Ahmer’den: yer **أَمْشَرَت** etti; onun **مَشَرَتها** ne güzeldir.

Ebû Hayra dedi: onun **مَشَرَتُها**’sı: onun yaprağıdır. Ve denir: **أُذُنٌ حَشْرَةٌ** ve **مَشْرَةٌ**; yani sivri; üzerinde **مَشْرَةُ العِتْق** vardır; yani onun tazeliği ve güzelliği.

Nemirî, bir atı vasfederek dedi:
لها أُذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ
كأُعْليطِ مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ
Ve denildi: **مَشْرَةٌ**: **حَشِرة**’ye tâbî kılmadır.

Ebû Ubeyd: **مَشَرْتُ اللَّحمَ**: onu paylaştırdım. Ve şu şiiri okudu:
فقُلْتُ أشِيعَا مَشَّرَ القِدْرَ حَوْلَنا
وأيَّ زَمَانٍ قَدْرُنَا لَمْ تُمَشَّرِ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّمشير**: yerin bitkisinin güzelliği ve düzgünleşmesi; ve **التَّمشير**: nefsin cinsî birleşmeye canlılığı.

Hadîste: ( **إنِّي إذا أَكَلْتُ اللَّحم وجَدْتُ في نَفْسي تَمْشيراً** ) .

Ve **التَّمشير**: paylaştırmadır. Ve ağaç **تَمشَّر** etti; ona yağmur isabet edip yaprağı çıktığında. Ve adam **تَمَشَّرَ** etti; çıplaklıktan sonra giyindiğinde. Ve **امرأة مَشرَةُ الأعْضاء**; yani dolgun olduğunda. Ve **الْمَشْرَةُ**: ottan, uzamamış olan.

Tırmâh dedi:
عَلَى مَشْرَةٍ لَمْ تَعْتَلِقْ بالْمَحَاجِن

Ve adam **تَمشَّرَ** etti; zenginleştiğinde. Ve şu şiiri okudu:
ولَوْ قَدْ أَتانَا بُرُّنَا ودَقِيقُنَا
تَمشَّرَ منكمْ مَنْ رَأَيْنَاهُ مُعْدِمَا

Şemr: **أرضٌ ماشِرَةٌ**; o, bitkisi kabarıp yükselmiş, düzgünleşmiş ve yağmurdan suya kanmış olandır.

Bazıları dedi: bu manada **أرضٌ نَاشِرَةٌ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والميم وما يثلثهما)
(شمت) الشين والميم والتاء أصلٌ صحيح، ويشذُّ عنه بعضُ ما فيه إشكالٌ وغموض. فالأصل فرَحُ عدوٍّ ببليّةٍ تصيبُ مَنْ يعاديهِ. يقال: شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً، وأشمَتَه الله عزّ وجلّ بعدوِّه. وفي كتاب الله تعالى: ﴿فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ﴾  [الأعراف 149]،. ويقال بات فلانٌ بليلةِ الشَّوامت، أي بليلة سَوء تُشمت به الشَّوامت. قال:
فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه *** طَوعَُ الشَّوامتِ مِنْ خوفٍ ومن صَرَدِ([1])ويقال: رجع القوم شَمَاتَى أو شِمَاتاً من متوجَّههم، إِذا رَجَعُوا خائبين. قال ساعدة في شعره([2]).
والذي ذكرتُ أنَّ فيه غموضاً واشتباهاً فقولهم في تشميت العاطس، وهو أَنْ يقالَ عند عُطاسه: يرحُمُك الله. وفي الحديث: "أنَّ رجُلين عَطَسا عند رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، فشمَّتَ أحدَهما ولم يشمِّت الآخر، فقيل لـه في ذلك، فقال: إنَّ هذا حمِدَ الله عزَّ وجلَّ وإنَّ الآخرَ لم يَحمَد الله عزَّ وجلَّ". قال الخليل: تشميت العاطِس دعاءٌ لـه، وكلُّ داعٍ لأحدٍ بخير فهو مشمِّتٌ لـه. هذا أكثرُ ما بلَغَنَا في هذه الكلمة، وهو عِندي من الشّيء الذي خفيَ عِلْمُهُ، ولعلّه كانَ يُعلَم قديماً ثمَّ ذَهَبَ بذهاب أهله.
وكلمة أخرى، وهو تسْمِيَتهم قوائم الدّابّة: شوامت. قال الخليل: هو اسمٌ لها. قال أبو عمرو: يقال: لا ترك الله لـه شامِتة: أي قائمة. وهذا أيضاً من المشِكل؛ لأنَّه لا قياس يقتضي أن تسمَّى قائمةُ ذي القوائم شامتة. والله أعلم.
(شمج) الشين والميم والجيم أصلٌ يدل على الخلْط وقلّة ائتلافِ الشيء. يقال شَمَجه يَشْمُجُه شَمْجاً، إذا خلطه. وما ذاق شَمَاجاً، أي شيئاً من طعام. ويقولون: شَمَجوا، إذا اختبزوا خبزاً غِلاظاً، ويستعار هذا حتَّى يقال للخياطة المتباعدة شَمْج. يقال شمج الثوبَ شَمْجَاً يَشْمُج. وقياس ذلك كله واحد.
(شمخ) الشين والميم والخاء أصلٌ صحيح يدل على تعظُّم وارتفاع. يقال جَبَلٌ شامخٌ، أي عالٍ. وشَمَخَ فلانٌ بأنفه، وذلك إذا تَعَظَّمَ في نفسه. وشَمْخٌ: اسم رجل.
(شمر) الشين والميم والراء أصلان متضادّان، يدلُّ أحدُهما على تقلّص وارتفاع، ويدلُّ الآخر على سَحْبٍ وإِرسال.
فالأوّل قولهم: شمَّر للأمر أذياله. ورجل شَمّرِيٌّ: خفيف في أمره جادٌّ قد تشمَّرَ له. ويقال شاةٌ شامرٌ([3]): انضمَّ ضَرْعُها إلى بَطْنها. وناقة شِمِّير: مشمِّرة سريعة، في شعر حُميد([4]).
والأصل الآخر: يقال شَمَرَ يَشْمُر، إِذا مَشَى بخُيَلاء. ومَرَّ يَشْمُر. ويقال منه: شَمَّرَ الرَّجُل السَّهمَ، إِذا أَرسَلَه.
(شمس) الشين والميم والسين أصلٌ يدلُّ على تلوُّنٍ وقِلَّة استقرار. فالشَّمس معروفة، وسمِّيت بذلك لأنَّها غير مستقرّة، هي أبداً متحرّكة. وقُرئَ:﴿والشَّمْسُ تَجْرِي لاَ مُسْتَقَرَّ لَهَا([5])﴾  [يس 38]. ويقال شَمَسَ يومُنا، وأشمس، إذَا اشتدّت شمسُهُ. والشَّموس من الدوابّ: الذي لا يكاد يستقرّ. يقال شَمَسَ شِماساً. وامرأةٌ شَموسٌ، إِذا كانت تنفر من الرِّيبَة([6]) ولا تستقرُّ عندها؛ والجمع شُمُس. قال:
شمُسٌ مَوَانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ *** يُخْلِفْن ظنَّ الفاحش المِغيارِ([7])ورجلٌ شموسٌ، إِذا كان لا يستقرُّ على خُلُق، وهو إلى العُسْر ما هو. ويقال شمِسَ لي فلانٌ، إِذا أبدَى لك عداوتَهُ. وهذا محمولٌ على ما ذكرناهُ من تغيُّر الأخلاق. فهذا قياسُ هذا الاسم، وأمَّا ما سمَّت العرب به فقال ابن دريد: "وقد سمَّت العرب عَبد شمسٍ". قال: "وقال ابنُ الكلبيّ: الشّمس صَنَمٌ قديم. ولم يذكرْه غيره". قال: "وقال قوم: شَمْسُ: عين *ماءٍ معروفة. وقد سمت العرب عَبْشَمس، وهم بنو تميم، وإليهم يُنسَب عبشمِيّ"([8]).
(شمص) الشين والميم والصاد كلمةٌ واحدة. يقال شَمَصْتُ الفَرس، إِذا نَزَّقْتَه([9]) ليتحرَّك. ويقال شمَّص إبلَه، إذا طردها طرداً عنيفاً.
(شمط) [وأما] الشين والميم والطاء فقياس صحيحٌ يدلُّ على الخُلْطَة. من ذلك الشَّمَط، وهو اختلاطُ الشَّيب بسَواد الشّباب.
ويقال لكل خليطين خلطتهما: قد شَمَطتُهما، وهما شَمِيط([10]). وقال : وبِهِ([11]) سُمّي الصّباح شَمِيطاً لاختلاطه بباقي ظُلمة اللَّيل. وقالوا: قال أبو عمرو: يقال أشمَطُوا حديثاً مرّة وشِعراً مَرّة.
ومن الباب: الشَّمَاطيط: الفِرق؛ يقال جاء([12]) الخَيل شَماطِيطَ. ويقولون: هذه القدر تَسَعُ شاةً بشَمْطِها وَبِشِمْطِها([13])، أي بما خُلِطَ معها من تَوابلها.
(شمع) الشين والميم والعين أصلٌ واحد وقياسٌ مطّرد في المِزاح وطِيب الحديث والفَكاهة وما قاربَ ذلك، وأصلُهُ قولهم: جاريةٌ شَموع، إِذا  كانت حسنةَ الحديثِ طَيِّبة النَّفْس مَزَّاحة. وفي الحديث: "مَنْ تَتَبَّع المَشمَعة يُشَمِّع الله به". وقال بعض أهل العلم: المَشْمَعَة: المِزاحُ والضّحك، ومعنى ذلك أنَّ من كانت هذه حالَه وشأنَه؛ لا أنَّه كرِهَ المِزاح والضَّحك جملةً إذا كانا في غير باطلٍ وتهزُّؤ. قال الهذليُّ وذكر ضَيْفَهُ:
سَأَبْدَؤُهُمْ بِمَشْمَعَةٍ وآتِي *** بِجُهْدِي مِنْ طعامٍ أو بِساطِ([14])يريد أنَه يبدأ ضِيفَانَه عند نزولهم بالمزاح والمضاحكة؛ ليُؤنسَهم بذلك.
ومن الباب: أَشْمَعَ السِّرَاجُ، إِذا سَطَعَ نورُه. قال:
* كَلَمعِ بَرقٍ أو سِرَاجٍ أَشْمَعا([15]) *
وأمَّا الشَّمَْعُ فيقال بسكون الميم وفتحها، وهو معروف، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرته.
(شمق) الشين والميم والقاف يقولون إِنَّه أصلٌ صحيح، ويذكرون فيه الشَّمَق، وهو إما النَّشَاط، وإِمَّا الوَلوع بالشيء.
(شمل) الشين والميم واللام أصلان منقاسان مطّردان، كل واحدٍ منهما في معناه وبابه.
فالأوّل يدلُّ على دَوَران الشيء بالشيء وأخْذِهِ إيّاه من جوانبه. من ذلك قولهم: شَمَِلَهم الأمرُ([16])، إذا عمَّهم. وهذا أمرٌ شاملٌ. ومنه الشَّملَة، وهي كساءٌ يُؤتَزَرُ به ويُشْتَمَل. وجمع الله شَمْله، إِذا دَعَا له بتألُّف أموره، وإِذا تألَّفَتْ اشتمل كلُّ واحدٍ منهما بالآخر([17]).
ومن الباب: شملت الشاة، إِذا جعلتَ لها شِمالاً، وهو وعاء كالكيس يدُخَل فيه ضرعُها فيشتمل عليه. وكذلك شَمَلْتُ النَّخلَة، إِذا كانت تنفضُ حَمْلَها فشُدَّت أعذاقُها بقِطَع الأكسية.
ومن الباب: المِشْمل: سيفٌ صغير يَشْتَمِل الرَّجُل عليه بثوبه.
والأصل الثاني يدلُّ على الجانب الذي يخالف اليمين. من ذلك: اليد الشِّمال، ومنه الرِّيح الشِّمال لأنها تأتي عن شمال القِبلة إذا استند المستنِد إليها من ناحية قِبلة العراق. وفي الشمول، وهي الخمر، قولان: أحدهما أنَّ لها عَصْفَةً كعَصْفَة الريح الشمال. والقول الثّاني: أنّها تَشمَل العقل. وجمع شِمال أَشْمُل. قال أبو النجم:
* يأتي لها من أَيْمُنٍ وأَشْمُلِ([18]) *
ويقال غديرٌ مشمول: تضرِبُهُ ريحُ الشِّمال حتى يبرُد. ولذلك تسمَّى الخمر مشمولة، أي إِنَّها باردة الطَّعم. فأمَّا قول ذي الرُّمَّة:
وبالشَّمائل من جَِلاّنَ مُقتِنصٌ *** رَذْل الثِّياب خفيُّ الشَّخصِ مُنْزَرِبُ([19])فيقال إنَّه أراد القُتَر([20])، واحدتها شمالة. فإن كان أراد هذا فكَأنَّه شَبَّه القُتْرَة بالشِّمالة([21]) التي تُجعَل للضَّرع. وقد ذكرناها. ويقال: إنَّه أراد بناحية الشِّمال.
وممّا شذَّ عن هذين البابين، الشَّمَلةَ: ما بقي في النَّخلة من رُطَبها. يقال: ما بقي فيها إلاَّ شماليل. ويقال: إنَّ الشَّماليل ما تشعَّبَ من الأغصان. و*الشَّمْلَلَة: السرعة، ومنه الناقة الشِّملال والشِّمْليل. قال:
حرفٌ أخُوها أبوها من مُهجَّنةٍ *** وعمُّها خَالُها قَوْداءُ شِمليلُ([22])--------------ـــــ
([1]) للنابغة، في ديوانه 19 واللسان (شمت).
([2]) في المجمل وصحاح الجوهري: "وهو في شعر ساعدة". قال ابن بري: ليس هو في شعر ساعدة كما ذكر الجوهري، وإنما هو في شعر المعطل الهذلي، وهو:
فأبنا لنا مجد العلاء وذكره *** وآبوا علينا فلها وشماتها
    قلت: وقصيدته هذه في شرح السكري للهذليين 277 ونسخة الشنقيطي 109. لكن هذا البيت روي أيضاً منسوباً لساعدة بن جؤية في ملحق القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 45.
([3]) يقال شامر وشامرة أيضاً، كما في القاموس، واقتصر في اللسان على "شامرة".
([4]) زاد في المجمل: "والشماخ".
([5]) هي قراءة ابن مسعود، وابن عباس، وعكرمة، وعطاء، وزين العابدين، والباقر، وابنه الصادق، وابن أبي عبلة. قرؤوا جميعاً بالنفي وبناء "مستقر" على الفتح، ما عدا ابن أبي عبلة فقرأها بالرفع على إعمال "لا" عمل ليس، كقوله:
تعز فلا شيء على الأرض باقيا *** ولا وزر مما قضى الله واقيا
    انظر تفسير أبي حيان (7: 336).
 ([6]) في الأصل: "الزينة"، تحريف.
([7]) للنابغة في ديوانه 36، وقد سبق في (2: 6).
([8]) هذه النصوص الثلاثة من الجمهرة (3: 23).
([9]) وكذا في المجمل. وعبارة اللسان: "وشمص الفرس: نخسه أو نزقه ليتحرك"، مع ضبط "شمص" بالتشديد. والفعل يقال بالتخفيف وبالتشديد، كما في القاموس: ويقال نزق الفرس بالتشديد، وأنزقه أيضاً، إذا ضربه حتى ينْزو وينْزق.
([10]) في الأصل: "شمط" مع ضبط الميم بالكسر، صوابه في المجمل واللسان.
([11]) في الأصل: "رؤية" صوابه في المجمل.
([12]) في المجمل: "جاءت".
([13]) في اللسان: "الناس كلهم على فتح الشين من شمطها إلا العكلي فإنه يكسر الشين".
([14]) للمتنخل الهذلي، كما في اللسان (شمع). وقصيدته في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 89 ونسخة الشنقيطي 47.
([15]) في اللسان: "كلمح برق". وفي المخصص (11: 39): "كمثل برق".
([16]) يقال من بابي نصر وفرح.
([17]) في الأصل: "إذا تألف اشتمل كل واحد منهما بالآخر"، تحريف.
([18]) البيت في اللسان (13: 387) وأمالي ابن الشجري (1: 306).
([19]) ديوان ذي الرمة 14 واللسان (زرب، شمل). و"جلان" ضبط في اللسان والقاموس بفتح الجيم، وفي الديوان والاشتقاق 196 والمجمل بالكسر.
([20]) القتر : جمع قترة، كغرف وغرفة، وهي حفرة يكمن فيها الصائد.
([21]) لم يذكر في المعاجم المتداولة إلا "الشمال" بدون هاء.
([22]) لكعب بن زهير كما سبق في (أشر، حرف).

ـ

##### Türkçe

(باب **الشين** ve **الميم** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**شمت**) **الشين** ve **الميم** ve **التاء** sahih bir asıldır; ve ondan, içinde işkâl ve kapalılık bulunan bazı şeyler şâz olur. Asıl şudur: kendisine düşmanlık ettiği kimseye isabet eden bir musibete bir düşmanın sevinmesi. Denir: **شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً**; ve Allah عزّ وجلّ onu düşmanına karşı sevindirdi: **وأشمَتَه الله عزّ وجلّ بعدوِّه**. Ve Allah تعالى’nın kitabında: ﴿**فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ**﴾ [الأعراف 149]. Ve denir: falan kimse **بليلةِ الشَّوامت** gecesinde geceledi; yani, **الشَّوامت**’in onunla sevinç duyacağı bir kötülük gecesinde. Dedi ki:
فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه *** طَوعَُ الشَّوامتِ مِنْ خوفٍ ومن صَرَدِ([1])
Ve denir: kavim, yöneldikleri yerden **شَمَاتَى** yahut **شِمَاتاً** olarak döndü; geri döndüklerinde, başarısız olarak. Sa‘ide şiirinde dedi([2]).

Benim, onda kapalılık ve karışıklık bulunduğunu zikrettiğim şey ise, onların hapşıranı **تشميت** etmeleri hakkındaki sözleridir; o da, hapşırması sırasında “Allah sana rahmet etsin” denmesidir. Ve hadiste: “İki adam, رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم yanında hapşırdı; birini **شمَّتَ** etti, ötekini **يشمِّت** etmedi; bu hususta ona soruldu; dedi ki: ‘Şu, Allah عزّ وجلّ’i hamdetti; öteki ise Allah عزّ وجلّ’i hamdetmedi.’” Halîl dedi: Hapşıranı **تشميت** etmek, onun için bir duadır; ve her kim birine hayırla dua ederse, o, onun için **مشمِّتٌ**’tir. Bu kelime hakkında bize ulaşan en çoğu budur; ve o, benim yanımda ilmi gizli kalmış şeydendir; belki eskiden biliniyordu, sonra ehlinin gitmesiyle gitti.

Ve başka bir kelime: onların, binek hayvanının ayaklarını **شوامت** diye adlandırmaları. Halîl dedi: bu, onun için bir isimdir. Ebû ‘Amr dedi: denir: “Allah ona **شامِتة** bırakmasın”; yani bir ayak. Bu da müşkildendir; çünkü ölçü, ayakları olanın ayağının **شامتة** diye adlandırılmasını gerektirmez. Allah daha iyi bilir.

(**شمج**) **الشين** ve **الميم** ve **الجيم**, karıştırmaya ve şeyin uyuşmasının azlığına delâlet eden bir asıldır. Denir: **شَمَجه يَشْمُجُه شَمْجاً**; onu karıştırdığında. Ve **شَمَاجاً** tatmadı; yani yemekten bir şey. Ve derler: **شَمَجوا**; kalın ekmek pişirdiklerinde. Ve bu, ödünç alınır; ta ki, seyrek dikişe de **شَمْج** denir. Denir: **شمج الثوبَ شَمْجَاً يَشْمُج**. Bunun hepsinin kıyası birdir.

(**شمخ**) **الشين** ve **الميم** ve **الخاء**, büyüklüğe ve yükselmeye delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: **جَبَلٌ شامخٌ**; yani yüksek. Ve falan kimse burnuyla **شَمَخَ** etti; bu, kendi nefsinde büyüklendiğinde olur. Ve **شَمْخٌ**: bir adam adıdır.

(**شمر**) **الشين** ve **الميم** ve **الراء** iki zıt asıldır: birisi büzülmeye ve yükselmeye delâlet eder; öteki ise sürüklemeye ve salıvermeye delâlet eder.

Birincisi, onların şu sözüdür: “iş için eteklerini **شمَّر** etti.” Ve **شَمّرِيٌّ** adam: işinde hafif, ciddi; onun için **تشمَّرَ** etmiştir. Ve denir: **شاةٌ شامرٌ**([3]): memesi karnına doğru toplanmıştır. Ve **ناقة شِمِّير**: toplanmış, hızlı bir dişi deve; Humeyd’in şiirinde([4]).

Öteki asıl: denir: **شَمَرَ يَشْمُر**; kibirle yürüdüğünde. Ve geçti: **يَشْمُر**. Ve ondan denir: adam oku **شَمَّرَ** etti; onu salıverdiğinde.

(**شمس**) **الشين** ve **الميم** ve **السين**, renk değiştirmeye ve istikrarın azlığına delâlet eden bir asıldır. **الشَّمس** bilinir; ve ona bu ad verilmiştir, çünkü o istikrarlı değildir; daima hareketlidir. Ve şöyle okunmuştur: ﴿**والشَّمْسُ تَجْرِي لاَ مُسْتَقَرَّ لَهَا**([5])﴾ [يس 38]. Ve denir: günümüz **شَمَسَ** etti ve **أشمس**; güneşi şiddetlendiğinde. Ve binek hayvanlarından **الشَّموس**: neredeyse istikrar bulmayan. Denir: **شَمَسَ شِماساً**. Ve **امرأةٌ شَموسٌ**: şüpheden (**الرِّيبَة**)([6]) ürküp ondan yana istikrar bulmadığında; çoğulu **شُمُس**. Dedi ki:
شمُسٌ مَوَانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ *** يُخْلِفْن ظنَّ الفاحش المِغيارِ([7])
Ve **رجلٌ شموسٌ**: bir huy üzerinde istikrar bulmadığında; ve zorluğa meyli ne ise odur. Ve denir: falan kimse bana **شمِسَ** etti; sana düşmanlığını açığa vurduğunda. Bu, ahlâkların değişmesi diye zikrettiğimiz şeye hamledilmiştir. İşte bu ismin kıyası budur. Arapların onunla adlandırdığı şeye gelince: İbn Düreyd dedi: “Araplar **عَبد شمسٍ** diye adlandırmıştır.” Dedi: “İbnü’l-Kelbî dedi: **الشّمس** eski bir puttur. Ondan başkası onu zikretmedi.” Dedi: “Bir kavim dedi ki: **شَمْسُ**: bilinen bir su gözesidir. Ve Araplar **عَبْشَمس** diye adlandırmıştır; onlar Benû Temîm’dir; ve onlara nisbetle **عبشمِيّ** nisbet edilir”([8]).

(**شمص**) **الشين** ve **الميم** ve **الصاد** tek bir kelimedir. Denir: **شَمَصْتُ الفَرس**; onu hareket etsin diye **نَزَّقْتَه**([9]) ettiğinde. Ve denir: develerini **شمَّص** etti; onları şiddetli bir kovalamayla kovduğunda.

(**شمط**) [Ama] **الشين** ve **الميم** ve **الطاء** ise, karışmaya delâlet eden sahih bir kıyastır. Ondan: **الشَّمَط**; o, ihtiyarlık beyazının gençlik siyahıyla karışmasıdır.

Ve denir: iki karışık şeyin her biri için, ikisini karıştırdınsa: “ikisini **شَمَطتُهما** ettim”; ve ikisi **شَمِيط**’tir([10]). Ve dedi: ve onunla([11]) sabah, gecenin kalan karanlığıyla karıştığı için **شَمِيطاً** diye adlandırıldı. Ve dediler: Ebû ‘Amr dedi: denir: “bir kere hadis olarak **أشمَطُوا** edin, bir kere de şiir olarak.”

Babdan: **الشَّمَاطيط**: fırkalar; denir: atlar **شَماطِيطَ** geldi([12]). Ve derler: “bu kazan, bir koyunu **بشَمْطِها وَبِشِمْطِها**([13]) ile alır”; yani onunla karıştırılmış baharatlarıyla.

(**شمع**) **الشين** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır ve şaka, hoş sohbet, latife ve buna yakın şeylerde düzenli bir kıyastır. Aslı, onların şu sözüdür: **جاريةٌ شَموع**; güzel konuşan, nefsi hoş, şakacı olduğunda. Ve hadiste: “Kim **المَشمَعة**’yi takip ederse, Allah onunla **يُشَمِّع** eder.” Ve ilim ehlinden bazıları dedi: **المَشْمَعَة**: şaka ve gülmektir; bunun manası, hâli ve şe’ni bu olan kimse hakkındadır; yoksa, şaka ve gülmeyi bütünüyle kerih görmüş değildir; ikisi batıl ve alay içinde olmadığında. Hüzeylî, misafirini zikrederek dedi:
سَأَبْدَؤُهُمْ بِمَشْمَعَةٍ وآتِي *** بِجُهْدِي مِنْ طعامٍ أو بِساطِ([14])
Onların inişlerinde misafirlerine şaka ve gülüştürmeyle başladığını kasteder; bununla onları ünsiyet ettirmek için.

Babdan: **أَشْمَعَ السِّرَاجُ**; nuru parladığında. Dedi ki:
* كَلَمعِ بَرقٍ أو سِرَاجٍ أَشْمَعا([15]) *
Ama **الشَّمَْعُ** ise, mimin sükûnu ve fethiyle söylenir; o bilinir; ve zikrettiğim asıldan şâzdır.

(**شمق**) **الشين** ve **الميم** ve **القاف** hakkında derler ki: sahih bir asıldır; ve onda **الشَّمَق**’ı zikrederler; o ya canlılıktır, yahut bir şeye düşkünlüktür.

(**شمل**) **الشين** ve **الميم** ve **اللام** iki ölçülü, düzenli asıldır; her biri kendi manasında ve babındadır.

Birincisi, şeyin şeyle dönmesine ve onu yanlarından almasına delâlet eder. Ondan, onların şu sözü: “iş onları **شَمَِلَهم** etti”([16]); onları kuşattığında. Ve bu, kuşatıcı bir iştir: **أمرٌ شاملٌ**. Ve ondan **الشَّملَة**: o, onunla bel bağlanan ve **يُشْتَمَل** olunan bir örtüdür. Ve “Allah onun **شَمْله**’ini toplasın”; yani işlerinin birleşmesi için ona dua ettiğinde; ve birleştiğinde, ikisinden her biri ötekiyle **اشتمل** eder([17]).

Babdan: koyunu **شملت** ettin; ona **شِمالاً** yaptığında; o, kese gibi bir kaptır, memesi onun içine sokulur da onu kuşatır. Ve aynı şekilde: hurma ağacını **شَمَلْتُ** ettim; yükünü silkeleyip döküyorsa, salkımları örtü parçalarıyla bağlandığında.

Babdan: **المِشْمل**: küçük bir kılıç; adam onu elbisesiyle kuşanır: **يَشْتَمِل**.

İkinci asıl, sağın karşıtı olan yana delâlet eder. Ondan: **اليد الشِّمال**. Ve ondan: **الرِّيح الشِّمال**; çünkü Irak kıblesi yönünden ona yaslanan kimse için kıblenin solundan gelir. Ve **الشمول** hakkında—ki o şaraptır—iki söz vardır: birincisi, onda kuzey rüzgârının esintisi gibi bir esinti bulunmasıdır. İkinci söz: onun aklı **تَشمَل** etmesidir. **شِمال**’ın çoğulu **أَشْمُل**’dür. Ebû’n-Necm dedi:
* يأتي لها من أَيْمُنٍ وأَشْمُلِ([18]) *
Ve denir: **غديرٌ مشمول**; kuzey rüzgârı ona vurur da soğutur. Bundan dolayı şaraba **مشمولة** denir; yani tadı soğuktur. Ama Zü’r-Rumme’nin sözü:
وبالشَّمائل من جَِلاّنَ مُقتِنصٌ *** رَذْل الثِّياب خفيُّ الشَّخصِ مُنْزَرِبُ([19])
denir ki: o, **القُتَر**’i kastetmiştir([20]); onun teki **شمالة**’dır. Eğer bunu kastetmişse, sanki **القُتْرَة**’yi, memeye yapılan **الشِّمالة**’ye benzetmiştir([21]). Onu zikrettik. Ve denir ki: kuzey tarafını kastetmiştir.

Bu iki babdan şâz olan şeylerden: **الشَّمَلةَ**; hurma ağacında yaş hurmasından kalan şey. Denir: onda **شماليل**’den başka kalmadı. Ve denir: **الشَّماليل** dallardan çatallanıp ayrılan şeydir. Ve **الشَّمْلَلَة**: sürattir; ve ondan **الناقة الشِّملال** ve **الشِّمْليل**. Dedi ki:
حرفٌ أخُوها أبوها من مُهجَّنةٍ *** وعمُّها خَالُها قَوْداءُ شِمليلُ([22])
--------------ـــــ
([1]) Nâbiga’nındır; divanında 19 ve Lisân (**شمت**).
([2]) el-Mücmel ve Cevherî’nin Sıhâh’ında: “ve o Sa‘ide’nin şiirindedir.” İbn Berrî dedi: Cevherî’nin zikrettiği gibi Sa‘ide’nin şiirinde değildir; ancak Mu‘attal el-Hüzeylî’nin şiirindedir; o da:
فأبنا لنا مجد العلاء وذكره *** وآبوا علينا فلها وشماتها
Dedim: bu kasidesi, es-Sukkerî’nin Hüzeylîler şerhinde 277 ve Şenkîtî nüshasında 109’dadır. Lakin bu beyit, Sa‘ide b. Cüveyye’ye nisbetle de rivayet edilmiştir; Hüzeylîler şiirleri mecmuasının ikinci kısmı zeylinde 45.
([3]) Kâmûs’ta olduğu gibi **شامر** ve **شامرة** de denir; Lisân’da “**شامرة**” ile yetinmiştir.
([4]) el-Mücmel’de şu ziyade vardır: “ve **الشماخ**”.
([5]) Bu, İbn Mes‘ûd’un, İbn Abbâs’ın, İkrime’nin, Atâ’nın, Zeynü’l-Âbidîn’in, el-Bâkır’ın, onun oğlu es-Sâdık’ın ve İbn Ebî ‘Able’nin kıraatidir. Hepsi nefiy ile ve **مستقر**’ı fetha üzere okudular; İbn Ebî ‘Able müstesna, o onu ref‘ ile, “**لا**”yı “ليس” gibi amel ettirerek okudu; şu söz gibi:
تعز فلا شيء على الأرض باقيا *** ولا وزر مما قضى الله واقيا
Ebû Hayyân tefsirine bak (7: 336).
([6]) Asılda: “**الزينة**”; tahriftir.
([7]) Nâbiga’nındır; divanında 36; ve daha önce (2: 6)’da geçti.
([8]) Bu üç metin, el-Cumhara’dan (3: 23).
([9]) el-Mücmel’de de böyledir. Lisân’ın ibaresi: “**وشمص الفرس**: onu dürtmesi yahut ürkütmesi; hareket etsin diye”; ve **شمص** şeddeli ضبط ile. Fiil, hafif ve şeddeli söylenir; Kâmûs’ta olduğu gibi: ve atı şeddeli olarak **نزق** etti denir; ve **أنزقه** da; onu, sıçrayıp ürkene dek vurduğunda.
([10]) Asılda: “**شمط**” mimin kesriyle; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([11]) Asılda: “**رؤية**”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([12]) el-Mücmel’de: “**جاءت**”.
([13]) Lisân’da: “insanların hepsi **شمطها**’daki şîni fetha üzere okur; ancak el-‘Aklî şîni kesre eder.”
([14]) el-Mütenahhil el-Hüzeylî’nindir; Lisân (**شمع**)’da olduğu gibi. Kasidesi, Hüzeylîler şiirleri mecmuasının ikinci kısmında 89 ve Şenkîtî nüshasında 47.
([15]) Lisân’da: “**كلمح برق**”. el-Muhassas’ta (11: 39): “**كمثل برق**”.
([16]) Nasr ve Fereh bablarından söylenir.
([17]) Asılda: “**إذا تألف اشتمل كل واحد منهما بالآخر**”; tahriftir.
([18]) Beyit Lisân’da (13: 387) ve İbnü’ş-Şecerî’nin Emâlî’sinde (1: 306).
([19]) Zü’r-Rumme divanı 14 ve Lisân (**زرب**، **شمل**). Ve “**جلان**” Lisân ve Kâmûs’ta cîmin fethasıyla ضبط edilmiştir; divanda, el-İştiqâq 196’da ve el-Mücmel’de kesreyle.
([20]) **القتر**: **قترة**’nin çoğuludur; **غرف** ve **غرفة** gibi; o, avcının gizlendiği çukurdur.
([21]) Yaygın sözlüklerde, hâ’sız “**الشمال**”dan başkası zikredilmemiştir.
([22]) Ka‘b b. Züheyr’indir; daha önce (**أشر**، **حرف**)’ta geçti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش م ر
شمر أذياله‏.‏
وتشمر للعمل‏.‏
ونزف ماء البئر وانشمر‏:‏ ذهب‏.‏
ولثة منشمرة‏:‏ لازقة بأسنـاخ الأسنـان‏.‏
وأجـاءه الخـوف إلـى شـر شمر أي خاف شراً فرده الخوف إلى شر منه‏.‏
قال طلق بن حنظلة‏:‏ والهقل قـد أيقـن بالشـر الشمـر يفري بهن في الخبـار والصحـر يدف بين الطيران والحضر ومن المجاز‏:‏ شمر للأمر وشمر له أذياله ومنه‏:‏ رجل شمـري‏.‏
وشمـر هـذا الشـيء‏:‏ أرسلـه‏.‏
وشمرت السهم‏:‏ أرسلته‏.‏
قال الشماخ‏:‏ كما سطع المريخ شمّـره الغالـي وشمر الملاح السفينة‏.‏
ونجاء مشمر‏:‏ جاد‏.‏
قال النمر‏:‏ وقـال أخو جرم ألا لا هوادة ولا وزر إلا النجاء المشمر وقال النابغة‏:‏ مشمرين على خوص مزممة ترجو الإله وترجو البر والطعما الأرزاق مشمرين‏:‏ جادين‏.‏
وشمرت الحرب وشمرت عن ساقها‏.‏
قال بشر‏:‏ إذا ما شمرت حرب عوان يخاف الناس عرتها كفاها وشمر النخل‏:‏ صرمه‏.‏
وشمر الصقر‏:‏ أرسله‏.‏

##### Türkçe

ش م ر
**شمر أذياله**: eteklerini topladı.
Ve **تشمر للعمل**: iş için kollarını sıvadı.
Ve **نزف ماء البئر وانشمر**: kuyu suyu çekildi ve gitti.
Ve **لثة منشمرة**: dişlerin köklerine yapışık.
Ve onu korku **إلى شر شمر**’e getirdi; yani bir şerden korktu da korku onu ondan daha şerli olana geri çevirdi.
Talaq b. Hanzala dedi: Ve **الهقل** şerre yakînen kanaat getirmiştir; **الشر الشمر** onunla (dişileri) haberlerde ve sahralarda yarar; uçuş ile yerleşiklik arasında sürer. Ve mecazdan: **شمر للأمر** ve **شمر له أذياله**; ve ondan: **رجل شمري**.
Ve **شمر هذا الشيء**: onu salıverdi.
Ve **شمرت السهم**: onu (oku) salıverdim.
Eş-Şammâh dedi: Müşteri nasıl parladıysa, pahalı olan onu **شمّـره**; ve gemici gemiyi **شمر** etti.
Ve **نجاء مشمر**: iyi oldu.
En-Nemir dedi: Ve Cürm’ün kardeşi dedi ki: Dikkat edin, ne gevşeklik vardır ne de sığınak; ancak **النجاء المشمر** vardır. Ve en-Nâbiga dedi: **مشمرين على خوص مزممة**; Allah’ı umar ve iyiliği ve yemeği umar. **الأرزاق مشمرين**: iyi olanlar.
Ve **وشمرت الحرب** ve **شمرت عن ساقها**.
Bişr dedi: **إذا ما شمرت حرب عوان يخاف الناس عرتها كفاها**. Ve **شمر النخل**: onu (hurma ağacını) budadı.
Ve **شمر الصقر**: onu salıverdi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش م ر * * الشَّمْرُ * الاختيال في المشي وبابه ضرب و * شَمَّرَ * إزاره * تَشْميراً * رفعه يقال * شَمَّر * عن ساقه وشمر في أمره أي خفّ و * انْشَمَر * للأمر و * تَشضمَّر * أي تهيأ و * التَّشْمِيرُ * الإرسال من قولهم * شَمَّر * السفينة أي أرسلها وشمر السهم أي أرسله

##### Türkçe

* ش م ر * * **الشَّمْرُ** * yürüyüşte çalım satmadır; babı **ضرب**’dır. Ve **شَمَّرَ** izârını **تَشْميراً**: onu kaldırdı; **شَمَّر** عن ساقه denir; ve işinde **شمر** yani hafifledi. Ve **انْشَمَر** للأمر; ve **تَشضمَّر** yani hazırlandı. Ve **التَّشْمِيرُ** salıvermedir; onların “**شَمَّر** السفينة” sözünden, yani onu salıverdi; ve “**شمر** السهم” yani onu salıverdi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

شمر يشمر شمرا، وشمر تشميرا، وانشمر وتشمر، مر جادا. والشمر والتشير في الأمر: الجد فيه والاجتهاد. مر فلان يشمر شمرا، إذا مشى مختالا. يقال: تشمر للأمر وانشمر له، إذا تهيأ. رجل شمر، بالكسر، وشمير، كسكيت، وهو من أبنية المغالبة. وشمري، بفتح الشين والميم المشددة، وشمري، بكسرهما مع شد الميم، وشمري، بضمها مع شد الميم، وشمري، كقنبي، أي بكسر الشين وتشديد الميم المفتوحة، ومشمر، كمحدث، أي ماض في الأمور والحوائج مجرب، وأكثر ذلك في السفر، وهو مجاز، وفي حديث سطيح:
  شمر فإنك ماضي العزم شمير. وقال الفراء: الشمري: الكيس في الأمور المنكمش، وأنشد:
  ليس أخو الحاجات إلا الشمـري                      والجمل البازل والطرف القوي. وقال أبو بكر: في الشمري ثلاثة أقوال: قال قوم: الشمري: الحاد النحرير، وأنشد:
  ولين الشيمة شمـري                      ليس بفحاش ولا بذي. وقال أبو عمرو: الشمري: المنكمش في الشر والباطل، والمتجرد لذلك، وهو مأخوذ من التشمير، وهو الجد والانكماش. وقيل: الشمري: الذي يمضي لوجهه، ويركب رأسه لا يرتدع. وقد انشمر لهذا الأمر، وشمر إزاره. والشمر: تقليص الشيء، كالتشمير، وشمر الشئ، فتشمر: قلصه فتقلص، وكل قالص فإنه متشمر. من المجاز: الشمر: صرام النخل، وشمرت النخل: صرمته. وشمر الثوب تشميرا: رفعه، ومن أمثالهم  شمر ذيلا، وادرع ليلا  ، أي قلص ذيله. من المجاز: شمر للأمر، وفي الأمر، وكذا شمر له ذياله، وشمر عن ساقه، أي خف ونهض. من المجاز: شمر الملاح السفينة وغيرها، كالسهم والصقر: أرسلها، قال الأصمعي: التشمير: الإرسال، من قولهم: شمرت السفينة: أرسلتها، وشمرت السهم: أرسلته. وقال ابن سيده: شمر الشيء: أرسله. وخص ابن الأعرابي به السفينة والسهم، قال الشماخ يذكر أمرا نزل به:
  أرقت له في القوم والصبح ساطع                      كما سطع المريخ شمره الغالي. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، أنه قال  لا يقر أحد أنه كان يطأ وليدته إلا لحقت به ولدها فمن شاء فليمسكها، ومن شاء فليسمرها  قال أبو عبيد: هكذا الحديث بالسين، قال :سمعت الأصمعي يقول: أعرف التشمير بالشين، وهو الإرسال. قال: وأراه من قول الناس: شمرت السفينة أرسلتها، فحولت الشين إلى السين. وقال أبو عبيد: الشين كثير في الشعر وغيره، وأما السين فلم أسمعه في شيء من الكلام إلا في هذا الحديث، قال: ولا أراها إلا تحويلا، كما قالوا: شمت العطس وسمعته. من أمثالهم: ألجأه الخوف إلى شر، كفلز، أي شديد يتشمر فيه عن الساعدين. وشمر بن أفريقش، ككتف: أحد تبابعة اليمن، وفي الروض: هو شمر بن الأملوك، واسمه مالك، وهو غير أبي شمر الغساني، والد الحارث بن أبي شمر، يقال: إنه غزا مدينة السغد بالضم، وقد تقدم في الدال المهملة، فقلعها وأباد أهلها، فقيل: شمر كند، ومعناه مهدوم شمر ومقلوعه، وأبناها بعد ما خرجت، فقيل: شمر كنت، ومعناه: قرية شمر، وهي، أي كنت بالتركية القرية، كما أن كند بالفارسية قلع، ولعل هذا في التركية القديمة التي لم ىتستعمل اليوم، فإن القرية بلسانهم الآن هي كوى، بضم الكاف الممالة، فعربت سمرقند، فجعلت الشين المعجمة سينا مهملة، من فتح السين والميم وسكون الراء، وجعلت الكاف قافا، وأبدلت التاء على القول الثاني دالا، لتجاورها مخرجيهما، قاله الصاغاني. وإسكان الميم وفتح الراء على ما لهج به عامة علماء العصر لحن، قال شيخنا: وقد تعقبه الشهاب في شرح الشفاء، وزاده إيضاحا في شفاء الغليل. وشمر بن حمدويه لغوي، مثال كتف، قال الصاغاني: والعامة تقول شمر. والشمر، بالكسر: الخي الشجاع.

  قال المؤرخ: الشمر: الزول البصير الناقد، هكذا بالقاف والدال في سائر النسخ، والذي في التكملة وغيرها: النافذ في كل شيء، بالفاء والذال المعجمة، وأنشد المؤرخ:
  وقد كنت سفسيرا قذوما شمرا. القذوم، بالذال المعجمة: السخي. شمر :اسم رجل. الشمرة، بهاء، مشية الرجل الفاسد، وقال ابن الأعرابي: الرجل العيار. الشمار كسحاب: الرازيانج، لغة مصرية، يقال أيضا: شمر، بغير ألف. شمير، كأمير: جبل باليمن قريب من زبيد. شمير: ع بأرمينية، والذي في التكملة ومعجم أبي عبيدما نصه شمير أم حصن موضع بأرمينية. وشميران، د، بها أي بأرمينية. شميران: ة، بمرو الشاهجان منها: أبو المظفر محمد بن العباس ابن جعفر بن عبد الله الشميراني، عن أبي بكر النسوي الحافظ، وعنه أبو جعفر الهمداني، مات سنة 494. بنو الشمير: بطن من خولان، وهم شميريون، باليمن، بفتح الشين. وفي حديث في قصة عوج بن عنق مع موسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام:  أن الهدهد جاء بالشمور، فجاب الصخرة على قدر رأسه هو كتنور، قال ابن الأثير: قال الخطابي: لم أسمع فيه شيئا أعتمده، وأراه الماس، يعني الذي يثقب به الجوهر، وهو فعول من الانشمار والاشتمار: المضي والنفوذ. شمر، كبقم: اسم فرس جد جميل بن عبد الله بن معمر الشاعر، قال جميل:
  أبوك حباب سارق الضيف برده                      وجدي يا حجاج فارس شمرا. ويروى شمرا، بكسر الشين، رواه أحمد المرزوقي، قاله الصاغاني. شمر أيضا: اسم ناقة للشماخ، قال الشماخ:
  ولما رأيت الأمر عرش هوية                      تسليت حاجات الفؤاد بشمرا ويروى عرش هونه أي أبطأ قال الأصمعي، وكراع: شمر: اسم ناقة، وروى ابن دريد: بزيمرا، وقال: زيمر: اسم ناقة. شمر أيضا: اسم رجل، قال امرؤ القيس:
  فهل أنا ماش بين شـوط وحـية                      وهل أنا لاق حي قيس بن شمرا. قال الصاغاني: قال ابن الكلبي: عم جذيمة بن زهير بن ثعلبة بن سلامان الطائي. والشمير، كسكيت من أبنية المبالغة، هو المشمر المجد الماضي في الأمور. الشمير: الناقة السريعة في السير، كالشمرية، بكسر الشين وكسر الميم المشددة وتفتح الميم، وتضمان وتفتحان، فهي أربع لغات. وأشمره بالسيف: أدرجه، قاله الصاغاني. أشمر الإبل، وشمرها تشميرا، إذا أكمشها وأعجلها، وأنشد الأصمعي:
  لما ارتحلنا وأشمرنا ركائبنا                      ودون دارك للجوني تلغاط. أشمر الجمل طروقته: ألحقها، قاله الصاغاني. وشاة شامر، وشامرة: انضم ضرعها إلى بطنها، من غير فعل. ولثة شامرة ومتشمرة: لا زقة بأسناخ الأسنان، وكذلك شفة شامرة ومشمرةل، إذا كانت قالصة. ومما يستدرك عليه: نزف ماء البئر، وانشمر، أي ذهب. ونجاء مشمر، أي جاد. وشمرت الحرب، وشمرت عن ساقيها. وشمر الصقر: أرسله. وشمر ذو الجناح: من حمير، وفي حمير أيضا شمر، بكسر الميم مخففا. قلت: وهو شمر أبو كرب الذي يقول:
  أنا شمر أبو كرب اليماني                      جلبت الخيل من يمن وشام

  والأشمور، بالضم: موضع قرب حصن ثلا. والشمريون، بالفتح مشددا: نسبة إلى شمر بن عبد بن جذيمة، بطن من طيء، منهم الحريفش بن عبد بن امرئ القيس بن زيد بن عبد رضا الطائي الشمري. وإبراهيم بن عبد الحميد بن محمد ابن الحجاج الشمري، ذكره الهمداني في نسب حمير. والشمريون بالكسر فالسكون: طائفة من المرجئة نسبوا إلى شمر، وله مقالة خبيثة. والملك المشمر: خضر بن يوسف ابن أيوب بن شادي، روى بمصر وحدث وسمع الكثير، ولد سنة 568 ترجمه أبو حامد الصابوني في إكمال الإكمال تبعا لابن نقطة. وشمر، كبقم: جبل بنجد. وشمر بفتح فسكون: عقبة قرب مكة. وشمر بن يقظان، أبو عبلة الشامي: تابعي روى عنه ابنه إبراهيم ابن أبي عبلة. وشمر بن جعونة، عن ابن عمر. وشمير بن عبد المدان عن أبيض بن جمال المازني.

##### Türkçe

**شمر** **يشمر** **شمرا**; ve **شمر** **تشميرا**; ve **انشمر** ve **تشمر**: ciddî oldu, ciddi davrandı. Ve **الشمر** ve **التشير** işte: onda ciddiyet ve gayret. “**مر** falan **يشمر** **شمرا**” denir; kibirlenerek yürüdüğü zaman. Denir: “**تشمر** iş için” ve “**انشمر** onun için”; hazırlandığı zaman. **شمر** adam; kesre ile; ve **شمير**, **كسكيت** gibi; ve o, galebe (mügalebe) kalıplarındandır. Ve **شمري**, **الشين**’in fethası ve şeddeli **الميم** ile; ve **شمري**, ikisinin kesresiyle, **الميم**’in şeddiyle; ve **شمري**, onun (yani ikisinin) zammıyla, **الميم**’in şeddiyle; ve **شمري**, **كقنبي** gibi; yani **الشين**’in kesresi ve fethalı şeddeli **الميم** ile; ve **مشمر**, **كمحدث** gibi; yani işlerde ve ihtiyaçlarda yürüyen, tecrübeli; bunun çoğu seferdedir; ve o mecazdır. Ve **سطيح** hadîsinde:
  “**شمر**; çünkü sen, azim sahibi, geçip giden **شمير**’sin.”

Ve **الفراء** dedi: **الشمري**: işlerde akıllı, çevik, derli toplu olan; ve inşad etti:
  “İhtiyaçların kardeşi ancak **الشمـري**’dir;
  ve yaşlı deve ve güçlü bakış (göz) ve kuvvetli (olan).”

Ve **أبو بكر** dedi: **الشمري** hakkında üç söz vardır: Bir kavim dedi: **الشمري**: keskin, çok zeki; ve inşad etti:
  “Ve huyu yumuşak, **شمـري**;
  ne çok söven, ne de (öyle) biri.”

Ve **أبو عمرو** dedi: **الشمري**: şerde ve bâtılda derli toplu (atılgan), buna soyunan; ve o **التشمير**’den alınmıştır; o da ciddiyet ve derli topluluk (toparlanma)dır. Ve denildi: **الشمري**: kendi yönüne giden, başını (inatla) binen, vazgeçmeyen. Ve bu iş için **انشمر** etti; ve izârını **شمر** etti. Ve **الشمر**: şeyin kısaltılmasıdır; **كالتشمير** gibi. Ve şeyi **شمر** etti; derken **تشمر** etti: onu kısalttı da kısaldı; ve her kısalan şey, muhakkak **متشمر**’dir. Mecazdan: **الشمر**: hurma ağaçlarının kesimi (hasadı); ve hurma ağaçlarını **شمرت**: onu kestim. Ve elbiseyi **شمر** etti **تشميرا**: onu yukarı kaldırdı. Ve onların darbımesellerindendir: “**شمر** bir etek; ve geceyi zırh edin”; yani eteğini kısalt. Mecazdan: iş için **شمر** etti, ve işte; ve yine bunun gibi: onun için eteklerini **شمر** etti; ve baldırından **شمر** etti; yani hafifledi ve kalktı. Mecazdan: gemici gemiyi ve başkasını, ok ve doğan gibi: onu salıverdi. **الأصمعي** dedi: **التشمير**: salıvermedir; onların “gemiyi **شمرت**: onu salıverdim” sözünden; ve “oku **شمرت**: onu salıverdim.” Ve **ابن سيده** dedi: şeyi **شمر** etti: onu salıverdi. Ve **ابن الأعرابي** bunu gemi ve ok ile tahsis etti. **الشماخ** başına inen bir işi anarak dedi:
  “Onun için kavim içinde uykusuz kaldım, sabah parlıyor;
  tıpkı **المريخ** parladığı gibi; onu **الغالي** salıverdi.”

Ve **عمر**’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “Hiç kimse, cariyesine ayak bastığını ikrar etmesin; ancak onun çocuğu ona katılır; dileyen onu tutsun, dileyen onu **فليسمرها**.” **أبو عبيد** dedi: Hadîs işte böyle **بالسين** iledir. Dedi: **الأصمعي**’yi “Ben **التشمير**’i **بالشين** ile bilirim; o salıvermedir” derken işittim. Dedi: Onu, insanların “gemiyi **شمرت**: onu salıverdim” sözünden görüyorum; sonra **الشين**’i **السين**’e çevirdi. Ve **أبو عبيد** dedi: **الشين** şiirde ve başkasında çoktur; ama **السين**’i, bu hadîsten başka sözün hiçbir yerinde işitmedim. Dedi: Onu ancak bir çevirme görüyorum; onların “**شمت** aksırığı ve **سمعته**” dedikleri gibi. Onların darbımesellerindendir: “Korku onu bir şerre iltica ettirdi; **كفلز** gibi”; yani onda pazulardan sıyrılarak şiddetle **يتشمر** eder.

Ve **شمر بن أفريقش**, **ككتف** gibi: Yemen’in **تبابعة**lerinden biridir. Ve **الروض**’da: o, **شمر بن الأملوك**’tur; adı **مالك**’tir; ve o, **أبي شمر الغساني**’den başkadır; **الحارث بن أبي شمر**’in babası. Denir: O, **السغد** şehrine (zamm ile) gazâ etti; ve daha önce **الدال** **المهملة**’de geçti; onu söküp çıkardı ve halkını yok etti; bunun üzerine “**شمر كند**” denildi; manası: **شمر**’in yıkılmışı ve sökülüp çıkarılmışı. Ve onu, çıktıktan sonra yeniden bina etti; bunun üzerine “**شمر كنت**” denildi; manası: **شمر** köyü. Ve o, yani **كنت**, Türkçede “köy”dür; tıpkı **كند**’in Farsçada “kale” olması gibi. Ve belki bu, bugün kullanılmayan eski Türkçededir; çünkü onların dilinde şimdi köy **كوى**’dir; eğik **الكاف**’ın zammıyla. Böylece **سمرقند** Arapçalaştırıldı; derken **الشين** **المعجمة**’yi **سينا مهملة** yaptı; **السين** ve **الميم**’in fethi ve **الراء**’ın sükûnu ile; ve **الكاف**’ı **قاف** yaptı; ve ikinci görüşe göre **التاء**’yı **دالا**’ya çevirdi; mahreçlerinin komşuluğu sebebiyle. Bunu **الصاغاني** söyledi. Ve **الميم**’in iskânı ve **الراء**’ın fethi, asrın âlimlerinin çoğunun lehçesine göre, lahn (yanlış)tır. Şeyhimiz dedi: **الشهاب** onu **شرح الشفاء**’da takip etti; ve **شفاء الغليل**’de onu daha da açıklığa kavuşturdu.

Ve **شمر بن حمدويه** lugavîdir; **كتف** misali. **الصاغاني** dedi: Avam “**شمر**” der. Ve **الشمر**, kesre ile: yiğit at.

**المؤرخ** dedi: **الشمر**: gören, basîr, tenkitçi adam; işte böyle **بالقاف** ve **الدال** ile diğer nüshalarda. Ve **التكملة** ve başkalarında olan: her şeyde nüfuz eden; **بالفاء** ve **الذال المعجمة** ile. Ve **المؤرخ** inşad etti:
  “Ve ben, çok aşağı, çok cömert, **شمرا** idim.”

**القذوم**, **بالذال المعجمة** ile: cömert. **شمر**: bir adam adıdır. **الشمرة**, **بهاء** ile: bozuk adamın yürüyüşü. Ve **ابن الأعرابي** dedi: **الرجل العيار**. **الشمار** **كسحاب**: rezene; Mısır lehçesi. Ayrıca “**شمر**” de denir; elifsiz. **شمير**, **كأمير**: Yemen’de, **زبيد**’e yakın bir dağ. **شمير**: Ermeniye’de bir yer. Ve **التكملة** ve **معجم أبي عبيد**’de olan lafız şudur: “**شمير**: **أم حصن**; Ermeniye’de bir mevki.” Ve **شميران**, **د**: orada, yani Ermeniye’de. **شميران**: **ة**; **مرو الشاهجان**’da; ondan: **أبو المظفر محمد بن العباس ابن جعفر بن عبد الله الشميراني**; **أبي بكر النسوي الحافظ**’tan; ondan da **أبو جعفر الهمداني**. 494 yılında öldü. **بنو الشمير**: **خولان**’dan bir batın; ve onlar **شميريون**’dur; Yemen’dedir; **الشين**’in fethiyle.

Ve **عوج بن عنق**’un **موسى** ile kıssasında, nebîmize ve ona salât ve selâm olsun, bir hadîste: “**الهدهد** **بالشمور** ile geldi; derken kayayı, onun başı kadar, tandır gibi, yardı.” **ابن الأثير** dedi: **الخطابي** dedi: “Onda, dayandığım bir şey işitmedim; ve onu **الماس** görüyorum”; yani cevheri delinen şey; ve o, **الانشمار** ve **الاشتمار**’dan **فعول**’dür: gitmek ve nüfuz etmek.

**شمر**, **كبقم** gibi: şair **جميل بن عبد الله بن معمر**’in dedesinin atının adıdır. **جميل** dedi:
  “Baban **حباب**’dır; misafirin hırkasını çalan;
  ve dedem, ey **حجاج**, **شمرا**’nın süvarisidir.”

Ve “**شمرا**”, **الشين**’in kesresiyle de rivayet edilir; onu **أحمد المرزوقي** rivayet etti; bunu **الصاغاني** söyledi. **شمر** ayrıca: **الشماخ**’ın bir devesinin adıdır. **الشماخ** dedi:
  “İşi, hevesin arşı (gibi) gördüğümde,
  gönlün ihtiyaçlarını **بشمرا** ile avuttum.”

Ve “**عرش هونه**” diye rivayet edilir; yani yavaşladı; **الأصمعي** dedi. Ve **كراع**: **شمر**: bir devenin adıdır. Ve **ابن دريد** “**بزيمرا**” diye rivayet etti; ve dedi: **زيمر**: bir devenin adıdır. **شمر** ayrıca: bir adam adıdır. **امرؤ القيس** dedi:
  “Acaba ben, bir koşu ile bir yılan arasında yürüyen miyim?
  ve acaba ben, **قيس بن شمرا** kavmiyle karşılaşan mıyım?”

**الصاغاني** dedi: **ابن الكلبي** dedi: **جذيمة بن زهير بن ثعلبة بن سلامان الطائي**’nin amcası. Ve **الشمير**, **كسكيت** gibi, mübalağa kalıplarındandır; o, işlerde ciddi, geçip giden **المشمر**’dir. **الشمير**: yürüyüşte hızlı deve; **كالشمرية** gibi; **الشين**’in kesresi ve şeddeli **الميم**’in kesresiyle; ve **الميم** fethalanır; ve ikisi zammalanır ve ikisi fethalanır; böylece dört lugattır. Ve onu kılıçla **أشمره**: onu kınına soktu; bunu **الصاغاني** söyledi. Develeri **أشمر** etti; ve onları **شمرها** **تشميرا**; onları toparlayıp acele ettirdiği zaman. **الأصمعي** inşad etti:
  “Göçtüğümüzde ve bineklerimizi **أشمرنا** ettiğimizde,
  senin yurdunun berisinde **للجوني** bir **تلغاط** (vardır).”

Devenin **طروقته**’sini **أشمر** etti: onu ona kattı; bunu **الصاغاني** söyledi. Ve **شاة شامر** ve **شامرة**: memesi, bir fiil olmaksızın, karnına toplandı. Ve **لثة شامرة** ve **متشمرة**: dişlerin köklerinde yapışkan değil; ve yine **شفة شامرة** ve **مشمرةل**: kısalmış olduğu zaman. Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: kuyunun suyu çekildi; ve **انشمر**; yani gitti. Ve **نجاء مشمر**: yani iyi. Ve savaş **شمرت** etti; ve baldırlarından **شمرت** etti. Ve doğanı **شمر** etti: onu salıverdi. Ve **شمر ذو الجناح**: **حمير**’dendir. Ve **حمير**’de ayrıca **شمر** vardır; **الميم**’in kesresiyle, hafif (şeddesiz). Dedim: O, şu söyleyen **شمر أبو كرب**’dır:
  “Ben, Yemenli **شمر أبو كرب**’ım;
  Yemen ve Şam’dan atları getirdim.”

**والأشمور**، zamme ile: حصن ثلا yakınında bir yer. **والشمريون**، fetha ile şeddeli: طيء’den bir batın olan **شمر بن عبد بن جذيمة**’ye nisbet. Onlardan: **الحريفش بن عبد بن امرئ القيس بن زيد بن عبد رضا الطائي الشمري**. Ve **إبراهيم بن عبد الحميد بن محمد ابن الحجاج الشمري**; onu **الهمداني** **نسب حمير**’de zikretti. **والشمريون** kesra sonra sükûn ile: **شمر**’e nisbet edilen mürcie’den bir taife; onun habis bir makalesi vardır. **والملك المشمر**: **خضر بن يوسف ابن أيوب بن شادي**; Mısır’da rivayet etti, hadis anlattı ve çokça semâ etti; 568 senesinde doğdu; **أبو حامد الصابوني** onu **إكمال الإكمال**’de, **ابن نقطة**’ye tâbi olarak terceme etti. Ve **شمر**، **كبقم** gibi: Necd’de bir dağ. Ve **شمر** fetha sonra sükûn ile: Mekke yakınında bir akabe. Ve **شمر بن يقظان**، **أبو عبلة الشامي**: tâbiî; ondan oğlu **إبراهيم ابن أبي عبلة** rivayet etti. Ve **شمر بن جعونة**، **ابن عمر**’dan. Ve **شمير بن عبد المدان**، **أبيض بن جمال المازني**’den.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَمَرَ
1 شَمَرَ ذ , aor. شَمُرَ , inf. n. شَمْرٌ: see the next paragraph, in five places.

شمّر
2 شمّر ذ , (S, A, Msb, K,) inf. n. تَشْمِيرٌ, (S, K,) He raised, (S, Msb, K,) or tucked up, or contracted, (A,) his garment, (Msb, K,) or his waist-wrapper, (S,) [or his sleeve,] or his skirts. (A.) One says, شمّر عَنْ سَاقِهِ [He raised, or tucked up, his garment, or waist-wrapper, or skirts, from his shank]. (S.) [And in like manner, ↓ تشمّر signifies He raised, or tucked up, his garment, &c.: for] one says also, تشمّر عَنْ سَاعِدَيْهِ [He tucked up his sleeves from his fore arms]. (TA.) It is said in a prov., شَمَّرَ ذَيْلًا وَادَّرَعَ لَيْلًا i. e. [lit.] He contracted, or drew up, his [or a] skirt [and clad himself with night as with a tunic]: (TA:) or شَمِرْ ذَيْلًا وَادَّرِعْ لَيْلًا, meaning (tropical:) Use thou prudence, or precaution, or good judgment, and journey all the night. (S and K in art. درع.) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) He strove, or laboured, exerted himself or his power or ability, employed himself vigorously or laboriously or with energy, or took extraordinary pains, (AA, Msb, TA,) and was quick, (AA, TA,) فِى الأَمْرِ [in the affair]; as also ↓ شَمَرَ, inf. n. شَمْرٌ: (TA:) and فِى العِبَادَةِ [in religious service]: (Msb:) and فِى سَيْرِهِ [in his pace, or journeying]; like تَجَرَّدَ and اِنْجَرَدَ. (L and TA in art. جرد.) Also, (K,) inf. n. as above; (TA;) and ↓ شَمَرَ, (K,) aor. شَمُرَ , inf. n. شَمْرٌ; (TA;) and ↓ انشمر, and ↓ تشمّر; (K;) (assumed tropical:) He passed along striving, or exerting himself, or vigorously: or he passed along with a proud and self-conceited gait; (K;) [and] ↓ مَرَّ يَشْمُرُ, inf. n. as above, has the latter meaning. (S.) And شمّر فِى الأَمْرِ (assumed tropical:) He was, or became, light, or active, (S, Msb, K,) and quick, (Msb,) in, or for, the affair: (S, Msb, K:) and شمّر لِلْأَمْرِ, and شمّر لِلْأَمْرِ أَذْيَالَهُ, (A, TA,) and شمّر عَنْ سَاقِهِ, (TA,) (tropical:) He was, or became, light, or active, and he rose, or hastened, to do the thing, or affair. (A, TA.) And شمّرت الحَرْبُ and شمّرت عَنْ سَاقِهَا (tropical:) [The war, or battle, became vehement; like كَشَفَتْ عَنْ سَاقٍ]. (A.) ― -b3- Also He contracted a thing; syn. قَلَّصَ; (TA;) [and so, perhaps, ↓ شَمَرَ; for] الشَّمْرُ signifies تَقْلِيصُ الشَّىْءِ, like التَّشْمِيرُ: (K:) [or the author of the TA may have misunderstood this explanation in the K, and the meaning may be it (a thing) contracted, or became contracted; for قَلَّصَ is trans. and also (like قَلَصَ) intrans.: that شمّر has this latter meaning, whether it have also, or have not, the former, is shown by the statement that] one says, شَمَّرَتِ الشَّفَةُ meaning قَلَصَت [i. e. The lip became contracted, or became contracted upwards]: (M in art. قلص:) and ↓ تشمّر [in like manner] signifies it (a thing) contracted, or became contracted; syn. تَقَلَّصَ. (TA.) ― -b4- Also, (inf. n. as above, As, S,) (tropical:) He launched forth a ship, or boat; let it go; let it take its course; (As, IAar, S, A, K;) and in like manner, a hawk; (A;) and he discharged, or shot, an arrow: (As, IAar, S, A, Msb:) and hence, (As, S,) (tropical:) he sent, sent forth, or sent away, (As, S, M, A, K,) a thing. (M, A.) [See also سَمَّرَ.] And شمّر الاـِبِلَ, inf. n. as above; (TA;) and ↓ اشمرها; (K;) (assumed tropical:) He hastened the camels; made them to hasten; syn. أَكْمَشَهَا, [which seems to be either syn. with, or a mistranscription for, كَمَّشَهَا, (see سَمَّرَ,)] and أَعْجَلَهَا. (O, K, TA.) ― -b5- And شَمَّرْتُ النَّخْلَ (tropical:) I cut off the fruit of the palm-trees; syn. صَرَمْتُهُ; (A, TA;) or so ↓ شَمَرْتُهُ, (Ibn-'Abbلd, O,) [for] الشَّمْرُ signifies صِرَامُ النَّخْلِ. (K.)

اشمر الاـِبِلَ
4 اشمر الاـِبِلَ ذ : see 2, last sentence but one. ― -b2- اشمر الجَمَلُ طَرُوقَتَهُ The he-camel impregnated the she-camel covered by him. (O, K.) ― -b3- اشمرهُ بِالسَّيْفِ He destroyed him with the sword; syn. أَدْرَجَهُ. (O, K.)

تشمّر
5 تشمّر ذ : see 2, third sentence. ― -b2- [Hence,] تشمّر لِلْأَمْرِ, (S, K,) or لِلْعَمَلِ (A,) and ↓ انشمر لَلامر, (S,) (assumed tropical:) He prepared himself (S, A, K) for the affair, (S, K,) or for the work. (A.) [Freytag mentions اشمر للامر in a similar sense, “ Paratus fuit ad rem peragendam, ” as on the authority of J; but I do not find it in the S,] ― -b3- See also 2 as syn. with 1 and 7. -A2- [Also, app., as quasipass. of 2, It (a garment, &c., was, or became, raised, or tucked up, or contracted; and so signifies ↓ انشمر.] ― -b2- See 2 again, in the latter part of the paragraph.

انشمر
7 انشمر ذ : see 5, in two places. ― -b2- See also 2 as syn. with 1 and 5. ― -b3- Also He (a horse) hastened, or went quickly. (S, O. [Accord. to Freytag, the verb in this sense in the S is اشتمر; but this is a mistake.]) ― -b4- And i. q. مَضَى and نَفَذَ [app. as meaning (assumed tropical:) It, or he, acted with a penetrative force  or energy (see شِمْرٌ and شَمَّرِىٌّ)]; and so ↓ اشتمر. (TA.) ― -b5- And It (the water of a wall) went away. (A, TA.)

8 اـِشْتَمَرَ see the next preceding paragraph.

شِمْرٌ
شِمْرٌ ذ , applied to a man, (assumed tropical:) Light, agile, or active; acute, or sharp, or quick, in intellect; clever, knowing, or intelligent; syn. زَوْلٌ; and بَصِيرٌ; (ElMuنrrij, O, K;) and نَاقِدٌ; (O, K;) thus accord. to the copies of the K [probably from the O]; but in the Tekmileh &c., نَافِذ, [which I regard as the right reading, meaning one who acts with a penetrative energy, or who is sharp, vigorous, or effective,] (TA,) in everything. (O, TA.) See also شَمَّرِىٌّ. ― -b2- Also (assumed tropical:) Liberal, bountiful, munificent, or generous; (O, K;) and courageous. (TA.)

شَمَرٌ
شَمَرٌ ذ : see شَمَارٌ.

شِمْرَةٌ
شِمْرَةٌ ذ The gait, or manner of walking, of a vitious, or depraved, man; (O, K;) or, accord. to IAar, of a man who goes to and fro, and round about. (TA.) [See also شَنْرَةٌ.]

شَرٌّ شِمِرٌّ
شَرٌّ شِمِرٌّ ذ Severe evil. (S, O, K.) It is said in a prov., أَلْجَأَهُ الخَوْفُ اـِلَى شَرٍّ شِمِرٍّ, (TA,) or أَجَآءَهُ, (so in a copy of the A,) [Fear compelled him to betake himself to that which was a severe evil:] i. e. he feared an evil, and fear reduced him to a greater evil. (A.)

شَمَارٌ
شَمَارٌ ذ i. q. رَازِيَانَجٌ, in the dial. of Egypt, (O, K, TA,) also [and more commonly] called ↓ شَمَرٌ [applied to the Anethum graveolens, or common garden-dill, and to its seed; and also to the anethum fœniculum, or fennel: see also سَنُّوتٌ]. (TA.)

شَمَّرِىٌّ
شَمَّرِىٌّ ذ [in the CK شَمَرِىٌّ, without teshdeed to the م,] (tropical:) A man, (S,) penetrating, or acting with a penetrative energy, or sharp, vigorous, and effective, in the performing of affairs, and expert, or experienced; (S, * K, TA;) mostly with respect to travel; (TA;) as though it were a rel. n. from شَمَّرَ; (S;) as also شِمَّرِىٌّ (S, K) and شِمِّرِىٌّ [in the CK شِمِرِىٌّ] and شُمُّرِىٌّ [in the CK شُمُرِىٌّ] and ↓ شِمْرٌ and ↓ شِمِّيرٌ, (K,) the last an intensive form, (TA,) and ↓ مُشَمِّرٌ: (K:) or clever in the performing of affairs, and quick: (Fr, TA:) or one who strives, labours, or exerts himself, and is clever and skilful: (Aboo-Bekr, TA:) or quick in evil, and in what is vain, or false; who strives, labours, or exerts himself, therein; from شَمَّرَ meaning “ he strove, laboured, or exerted himself, and was quick: ” (AA, Aboo-Bekr, TA:) or one who goes his own way, or pursues a headlong, or rash, course, and will not refrain. (Aboo-Bekr, TA.) ― -b2- نَاقَةٌ شَمَّرِيَّةٌ, (S, K,) and شِمَّرِيَّةٌ, and شِمِّرِيَّةٌ, and شُمُّرِيَّةٌ, (K, TA,) [all in the CK without teshdeed to the م,] and ↓ شِمِّيرٌ, (S, K,) (assumed tropical:) A she-camel that is quick (S, K) in pace. (TA.)

شَمُّورٌ
شَمُّورٌ ذ , occurring in a trad. respecting 'Ooj Ibn- 'Unuk, [or Ibn-'Ook,] as meaning something with which a mass of rock was hollowed out according to the size of his head, (TA,) Diamond: (K:) thought by El-Khattلbee to have this meaning; but he says, “ I have not heard respecting it anything upon which I place reliance. ” (IAth, TA.)

شِمِّيرٌ
شِمِّيرٌ ذ (assumed tropical:) One who strives, labours, or exerts himself; who employs himself vigorously, laboriously, or with energy; (K, TA;) in the performance of affairs. (TA.) See also شَمَّرِىٌّ, in two places.

شَاةٌ شَامِرٌ
شَاةٌ شَامِرٌ ذ , and شَامِرَةٌ, A ewe or she-goat, having her udder drawn up to her belly: (S, K:) an epithet having no verb. (TA.) ― -b2- شَفَةٌ شَامِرَةٌ, and ↓ مُتَشَمِّرَةٌ, A contracted lip. (TA.) ― -b3- لِثَةٌ شَامِرَةٌ, (A, K,) and ↓ مُتَشَمِّرَةٌ, (K,) or ↓ مُشَمِّرَةٌ, (so in a copy of the A,) A gum cleaving to the roots of the teeth. (A, K.)

مُشَمِّرٌ
مُشَمِّرٌ ذ : see شَمَّرِىٌّ: ― -b2- and see also شَامِرٌ.

مُتَشَمِّرٌ
مُتَشَمِّرٌ ذ : see its fem. voce شامِرٌ, in two places.

##### Türkçe

**شَمَرَ**
1 **شَمَرَ** ذ , muzâri‘ı **شَمُرَ** , mastar ismi **شَمْرٌ**: bir sonraki paragrafa bak, beş yerde.

**شمّر**
2 **شمّر** ذ , (S, A, Msb, K,) mastar ismi **تَشْمِيرٌ**, (S, K,) O, (S, Msb, K,) elbisesini, (Msb, K,) yahut bel sargısını, (S,) [yahut kolunu,] yahut eteklerini (A,) kaldırdı, (S, Msb, K,) yahut yukarı topladı, yahut daralttı. (A.) Denir ki, **شمّر عَنْ سَاقِهِ** [O, elbisesini, yahut bel sargısını, yahut eteklerini, baldırından kaldırdı yahut yukarı topladı]. (S.) [Ve aynı şekilde, ↓ **تشمّر** “O, elbisesini vb. kaldırdı yahut yukarı topladı” mânâsınadır: zira] ayrıca denir ki, **تشمّر عَنْ سَاعِدَيْهِ** [O, kollarını ön kollarından yukarı topladı]. (TA.) Bir meselde şöyle denmiştir: **شَمَّرَ ذَيْلًا وَادَّرَعَ لَيْلًا** yani [lafzen] “O, eteğini daralttı yahut yukarı çekti [ve geceyi bir gömlek gibi giyindi]”: (TA:) yahut **شَمِرْ ذَيْلًا وَادَّرِعْ لَيْلًا**, mânâsı (mecazen:) “Sen tedbir, yahut ihtiyat, yahut iyi görüş kullan ve bütün gece yolculuk et.” (S ve K, **درع** maddesinde.) — -b2- [Bundan dolayı,] (farazî mecaz:) O, çabaladı, yahut emek verdi, gücünü yahut kabiliyetini sarf etti, kendini kuvvetle yahut zahmetle yahut enerjiyle meşgul etti, yahut olağanüstü gayret gösterdi, (AA, Msb, TA,) ve çabuk oldu, (AA, TA,) **فِى الأَمْرِ** [işte]; bunun gibi ↓ **شَمَرَ**, mastar ismi **شَمْرٌ**: (TA:) ve **فِى العِبَادَةِ** [ibadette]: (Msb:) ve **فِى سَيْرِهِ** [yürüyüşünde yahut yolculuğunda]; **تَجَرَّدَ** ve **اِنْجَرَدَ** gibi. (L ve TA, **جرد** maddesinde.) Yine, (K,) mastar ismi yukarıdaki gibi; (TA;) ve ↓ **شَمَرَ**, (K,) muzâri‘ı **شَمُرَ** , mastar ismi **شَمْرٌ**; (TA;) ve ↓ **انشمر**, ve ↓ **تشمّر**; (K;) (farazî mecaz:) O, çabalayarak yahut gayret ederek yahut kuvvetle geçip gitti: yahut o, kibirli ve kendini beğenmiş bir yürüyüşle geçip gitti; (K;) [ve] ↓ **مَرَّ يَشْمُرُ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, ikinci mânâya sahiptir. (S.) Ve **شمّر فِى الأَمْرِ** (farazî mecaz:) O, işte hafif, yahut çevik oldu, (S, Msb, K,) ve çabuk oldu, (Msb,) : (S, Msb, K:) ve **شمّر لِلْأَمْرِ**, ve **شمّر لِلْأَمْرِ أَذْيَالَهُ**, (A, TA,) ve **شمّر عَنْ سَاقِهِ**, (TA,) (mecazen:) O, hafif yahut çevik oldu ve şeyi yahut işi yapmak için kalktı yahut acele etti. (A, TA.) Ve **شمّرت الحَرْبُ** ve **شمّرت عَنْ سَاقِهَا** (mecazen:) [Savaş yahut muharebe şiddetlendi; **كَشَفَتْ عَنْ سَاقٍ** gibi]. (A.) — -b3- Yine O, bir şeyi daralttı; eş anlamlısı **قَلَّصَ**; (TA;) [ve böylece, belki, ↓ **شَمَرَ**; zira] **الشَّمْرُ** “şeyin daraltılması” mânâsınadır, **التَّشْمِيرُ** gibi: (K:) [yahut TA’nın müellifi K’daki bu açıklamayı yanlış anlamış olabilir ve mânâ “(bir şey) daraldı yahut daralmış oldu” olabilir; zira **قَلَّصَ** geçişlidir ve ayrıca ( **قَلَصَ** gibi) geçişsizdir: **شمّر**’in bu ikinci mânâya sahip olduğu, ister birinciye de sahip olsun ister olmasın, şu beyanla gösterilir ki] denir: **شَمَّرَتِ الشَّفَةُ** mânâsı **قَلَصَت** [yani “Dudak daraldı yahut yukarı doğru daraldı”]: (M, **قلص** maddesinde:) ve ↓ **تشمّر** [aynı şekilde] “(bir şey) daraldı yahut daralmış oldu” mânâsınadır; eş anlamlısı **تَقَلَّصَ**. (TA.) — -b4- Yine, (mastar ismi yukarıdaki gibi, As, S,) (mecazen:) O, bir gemiyi yahut kayığı denize indirdi; onu salıverdi; onun yolunu almasına izin verdi; (As, IAar, S, A, K;) ve aynı şekilde, bir doğanı; (A;) ve o, bir oku fırlattı yahut attı: (As, IAar, S, A, Msb:) ve bundan dolayı, (As, S,) (mecazen:) o, bir şeyi gönderdi, dışarı gönderdi yahut uzaklaştırdı, (As, S, M, A, K,). (M, A.) [Ayrıca **سَمَّرَ**’a bak.] Ve **شمّر الاـِبِلَ**, mastar ismi yukarıdaki gibi; (TA;) ve ↓ **اشمرها**; (K;) (farazî mecaz:) O, develeri acele ettirdi; onları acele ettirdi; eş anlamlısı **أَكْمَشَهَا**, [ki bu, ya eş anlamlıdır yahut (bk. **سَمَّرَ**) **كَمَّشَهَا** için bir yanlış yazımdır,] ve **أَعْجَلَهَا**. (O, K, TA.) — -b5- Ve **شَمَّرْتُ النَّخْلَ** (mecazen:) Ben, hurma ağaçlarının meyvesini kestim; eş anlamlısı **صَرَمْتُهُ**; (A, TA;) yahut böylece ↓ **شَمَرْتُهُ**, (Ibn-'Abbلd, O,) [zira] **الشَّمْرُ** “hurma ağaçlarının meyvesini kesmek” mânâsınadır. (K.)

**اشمر الاـِبِلَ**
4 **اشمر الاـِبِلَ** ذ : 2’ye bak, sondan bir önceki cümle. — -b2- **اشمر الجَمَلُ طَرُوقَتَهُ** Erkek deve, kendisinin örttüğü dişi deveyi dölledi. (O, K.) — -b3- **اشمرهُ بِالسَّيْفِ** O, onu kılıçla helâk etti; eş anlamlısı **أَدْرَجَهُ**. (O, K.)

**تشمّر**
5 **تشمّر** ذ : 2’ye bak, üçüncü cümle. — -b2- [Bundan dolayı,] **تشمّر لِلْأَمْرِ**, (S, K,) yahut **لِلْعَمَلِ** (A,) ve ↓ **انشمر لَلامر**, (S,) (farazî mecaz:) O, (S, A, K) iş için, (S, K,) yahut iş (amel) için (A) kendini hazırladı. (A.) [Freytag, benzer bir mânâda **اشمر للامر**’i, “Paratus fuit ad rem peragendam,” J’nin otoritesine dayanarak zikreder; fakat ben onu S’de bulmuyorum,] — -b3- 1 ve 7 ile eş anlamlı olarak 2’ye de bak. -A2- [Yine, görünüşe göre 2’nin شبه-مجهول’u olarak, O (bir elbise vb.) kaldırıldı yahut yukarı toplandı yahut daraldı; ve böylece ↓ **انشمر** mânâsınadır.] — -b2- Paragrafın son kısmında 2’ye tekrar bak.

**انشمر**
7 **انشمر** ذ : 5’e bak, iki yerde. — -b2- 1 ve 5 ile eş anlamlı olarak 2’ye de bak. — -b3- Yine O (bir at) acele etti yahut hızlı gitti. (S, O. [Freytag’a göre, bu mânâda S’deki fiil **اشتمر**’dir; fakat bu bir hatadır.]) — -b4- Ve **مَضَى** ve **نَفَذَ** ile aynı mânâdadır [görünüşe göre (farazî mecaz:) “O, nüfuz edici bir kuvvet yahut enerjiyle hareket etti” mânâsında (bk. **شِمْرٌ** ve **شَمَّرِىٌّ**)]; ve böylece ↓ **اشتمر**. (TA.) — -b5- Ve O (bir duvarın suyu) gitti. (A, TA.)

8 **اـِشْتَمَرَ** bir önceki paragrafa bak.

**شِمْرٌ**
**شِمْرٌ** ذ , bir adama nispetle, (farazî mecaz:) hafif, çevik yahut aktif; akılda keskin, yahut sivri, yahut çabuk; zeki, bilen yahut anlayışlı; eş anlamlısı **زَوْلٌ**; ve **بَصِيرٌ**; (ElMuنrrij, O, K;) ve **نَاقِدٌ**; (O, K;) K’nın nüshalarına göre böyledir [muhtemelen O’dan]; fakat Tekmileh vb.’de **نَافِذ**, [ki ben bunu doğru okunuş sayarım; mânâsı “nüfuz edici bir enerjiyle hareket eden, yahut keskin, güçlü yahut etkili olan”dır,] (TA,) her şeyde. (O, TA.) **شَمَّرِىٌّ**’ye de bak. — -b2- Yine (farazî mecaz:) cömert, bol veren, ihsan sahibi yahut eli açık; (O, K;) ve cesur. (TA.)

**شَمَرٌ**
**شَمَرٌ** ذ : **شَمَارٌ**’a bak.

**شِمْرَةٌ**
**شِمْرَةٌ** ذ Fâsık yahut bozulmuş bir adamın yürüyüşü yahut yürüme tarzı; (O, K;) yahut IAar’a göre, gidip gelen ve etrafta dolaşan bir adamınki. (TA.) [**شَنْرَةٌ**’ye de bak.]

**شَرٌّ شِمِرٌّ**
**شَرٌّ شِمِرٌّ** ذ Şiddetli kötülük. (S, O, K.) Bir meselde denir: **أَلْجَأَهُ الخَوْفُ اـِلَى شَرٍّ شِمِرٍّ**, (TA,) yahut **أَجَآءَهُ**, (A’nın bir nüshasında böyle,) [“Korku onu şiddetli bir kötülüğe sığınmaya mecbur etti”:] yani o, bir kötülükten korktu ve korku onu daha büyük bir kötülüğe düşürdü. (A.)

**شَمَارٌ**
**شَمَارٌ** ذ **رَازِيَانَجٌ** ile aynı mânâdadır, Mısır lehçesinde, (O, K, TA,) ayrıca [ve daha yaygın olarak] ↓ **شَمَرٌ** diye de adlandırılır [**Anethum graveolens** yahut yaygın bahçe dereotu ve onun tohumu; ve ayrıca **anethum fœniculum** yahut rezene için kullanılır: ayrıca **سَنُّوتٌ**’a da bak]. (TA.)

**شَمَّرِىٌّ**
**شَمَّرِىٌّ** ذ [CK’de **شَمَرِىٌّ**, **م** üzerinde şedde olmaksızın,] (mecazen:) bir adam, (S,) işlerin yerine getirilmesinde nüfuz edici, yahut nüfuz edici bir enerjiyle hareket eden, yahut keskin, güçlü ve etkili, ve usta yahut tecrübeli; (S, * K, TA;) çoğunlukla yolculukla ilgili olarak; (TA;) sanki **شَمَّرَ**’dan bir nisbet ismidir; (S;) ve ayrıca **شِمَّرِىٌّ** (S, K) ve **شِمِّرِىٌّ** [CK’de **شِمِرِىٌّ**] ve **شُمُّرِىٌّ** [CK’de **شُمُرِىٌّ**] ve ↓ **شِمْرٌ** ve ↓ **شِمِّيرٌ**, (K,) sonuncusu bir mübalağa kalıbıdır, (TA,) ve ↓ **مُشَمِّرٌ**: (K:) yahut işlerin yerine getirilmesinde zeki ve çabuk: (Fr, TA:) yahut çabalayan, emek veren yahut gayret eden, ve zeki ve mahir olan: (Aboo-Bekr, TA:) yahut kötülükte ve bâtıl yahut yalan olanda çabuk olan; onda çabalayan, emek veren yahut gayret eden; **شَمَّرَ**’dan, “o çabaladı, emek verdi yahut gayret etti ve çabuk oldu” mânâsında: (AA, Aboo-Bekr, TA:) yahut kendi yoluna giden, yahut başıboş yahut düşüncesiz bir gidiş tutan ve vazgeçmeyen kimse. (Aboo-Bekr, TA.) — -b2- **نَاقَةٌ شَمَّرِيَّةٌ**, (S, K,) ve **شِمَّرِيَّةٌ**, ve **شِمِّرِيَّةٌ**, ve **شُمُّرِيَّةٌ**, (K, TA,) [bunların hepsi CK’de **م** üzerinde şedde olmaksızın,] ve ↓ **شِمِّيرٌ**, (S, K,) (farazî mecaz:) yürüyüşte çabuk olan (S, K) bir dişi deve. (TA.)

**شَمُّورٌ**
**شَمُّورٌ** ذ , 'Ooj İbn-'Unuk hakkında bir rivayette geçer, (TA,) başının ölçüsüne göre bir kaya kütlesinin oyulmasında kullanılan bir şey mânâsında, Elmas: (K:) El-Khattلbee tarafından bu mânâda olduğu sanılmıştır; fakat o der ki: “Onun hakkında, kendisine güvendiğim bir şey işitmedim.” (IAth, TA.)

**شِمِّيرٌ**
**شِمِّيرٌ** ذ (farazî mecaz:) çabalayan, emek veren yahut gayret eden; kendini kuvvetle, zahmetle yahut enerjiyle meşgul eden; (K, TA;) işlerin yerine getirilmesinde. (TA.) İki yerde **شَمَّرِىٌّ**’ye de bak.

**شَاةٌ شَامِرٌ**
**شَاةٌ شَامِرٌ** ذ , ve **شَامِرَةٌ**, memesi karnına doğru çekilmiş olan bir koyun yahut dişi keçi: (S, K:) fiili olmayan bir sıfat. (TA.) — -b2- **شَفَةٌ شَامِرَةٌ**, ve ↓ **مُتَشَمِّرَةٌ**, Daralmış bir dudak. (TA.) — -b3- **لِثَةٌ شَامِرَةٌ**, (A, K,) ve ↓ **مُتَشَمِّرَةٌ**, (K,) yahut ↓ **مُشَمِّرَةٌ**, (A’nın bir nüshasında böyle,) dişlerin köklerine yapışan bir diş eti. (A, K.)

**مُشَمِّرٌ**
**مُشَمِّرٌ** ذ : **شَمَّرِىٌّ**’ye bak: — -b2- ve ayrıca **شَامِرٌ**’e de bak.

**مُتَشَمِّرٌ**
**مُتَشَمِّرٌ** ذ : iki yerde, müennes maddesi **شامِرٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَمَرَ
شَمَرَ U ( n. ac. شَمْر 1 ),
a.  Tucked up his clothes, braced or girded himself ( for action ); hastened, went quickly.

b.  Gathered.

شَمَّرَ
شَمَّرَ II
a.  [ Fī ], Applied himself vigorously to; was quick, energetic about.

b.  see I .

أَشْمَرَ
أَشْمَرَ IV
a.  [ La ], Prepared himself for.

b.  Urged on.

c.  [ acc. &  Bi ], Destroyed with ( the sword ).

تَشَمَّرَ
تَشَمَّرَ V ,
a.  see I (a) & IV ( a ).

اِنْشَمَرَ
اِنْشَمَرَ VII ,
a.  see I (a) . & IV ( a )

اِشْتَمَرَ
اِشْتَمَرَ VIII ,
a.  see I (a) .

شِمْر
شِمْر 2 ,
a.  Nimble.

b.  Generous.

شُمْرَة
شُمْرَة 3t ,
a.  Fennel.

شَمَرِيّ
شَمَرِيّ 4yi ,  شِمَرِيّ 7yi ,
a.  see 30 .

شُمَر
شُمَر 9 ,
a.  see 3t .

شَاْمِر
شَاْمِر 21 ,
a.  see 21t (b) .

شَاْمِرَة
شَاْمِرَة 21t , ( pl. شَوَاْمِرُ 41 ),
a.  Adhering to the jaw ( gum ).

b.  Having the udder close to the belly ( sheep ).

شَمَاْر
شَمَاْر 22 ,
a.  see 3t .

شِمِّيْر
شِمِّيْر 30 ,
a.  Energetic, hard worker.

شَمُّوْر
شَمُّوْر 31 ,
a.  Diamond.

##### Türkçe

شَمَرَ
**شَمَرَ** U ( n. ac. **شَمْر** 1 ),
a. Elbiselerini yukarı topladı, (iş için) kendini sıktı yahut kuşandı; acele etti, çabuk gitti.

b. Topladı.

شَمَّرَ
**شَمَّرَ** II
a. [ Fī ], …e kuvvetle sarıldı; hakkında çabuk, enerjik oldu.

b. I’e bakınız.

أَشْمَرَ
**أَشْمَرَ** IV
a. [ La ], … için kendini hazırladı.

b. Sevk etti.

c. [ acc. &  Bi ], (kılıçla) … ile yok etti.

تَشَمَّرَ
**تَشَمَّرَ** V ,
a. I (a) ve IV (a)’ya bakınız.

اِنْشَمَرَ
**اِنْشَمَرَ** VII ,
a. I (a). ve IV (a)’ya bakınız

اِشْتَمَرَ
**اِشْتَمَرَ** VIII ,
a. I (a)’ya bakınız.

شِمْر
**شِمْر** 2 ,
a. Çevik.

b. Cömert.

شُمْرَة
**شُمْرَة** 3t ,
a. Rezene.

شَمَرِيّ
**شَمَرِيّ** 4yi ,  **شِمَرِيّ** 7yi ,
a. 30’a bakınız.

شُمَر
**شُمَر** 9 ,
a. 3t’ye bakınız.

شَاْمِر
**شَاْمِر** 21 ,
a. 21t (b)’ye bakınız.

شَاْمِرَة
**شَاْمِرَة** 21t , ( pl. **شَوَاْمِرُ** 41 ),
a. Çeneye (diş etine) yapışık.

b. Memesi karna yakın olan (koyun).

شَمَاْر
**شَمَاْر** 22 ,
a. 3t’ye bakınız.

شِمِّيْر
**شِمِّيْر** 30 ,
a. Enerjik, çok çalışan.

شَمُّوْر
**شَمُّوْر** 31 ,
a. Elmas.
