# شمز (ش-م-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Sıkıldı

- Harfler: ش - م - ز
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: شمءز · شمأز

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [اشْمَأَزَّتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B2/siga/%D8%A7%D8%B4%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%92.md) | افْعَلَلَّتْ | Sıkıldı | 1 | 1 | [39:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B2/ayet/39:45.md) |

## Mücavir kökler — 8 mücavir (13 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
2. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dane, inek yavrusuna denir
3. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
4. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
5. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Uhur ense demektir
6. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
7. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
8. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شمز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Kur'an'da if'illâl babında hemzeli ve mükerrer zâid yapıda kullanımı yaygındır |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md), [قشعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md), [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) |
| Zıt Kök | [شرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İğrenme, nefret veya korkuyla büzüşmek, kasılmak, toplanıp kendi içine çekilmek |
| Çekirdek Özet 2 | Tevhid mesajı karşısında kalbin kibir, hoşnutsuzluk ve nefretle kasılıp yüz çevirmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikate karşı ontolojik kapanma ve içsel direnç sonucu oluşan manevi kasılma refleksi |
| Kritik Hata Riski | Kökün fiiliyatını basit bir mimik veya geçici hoşnutsuzluk sayıp, kalbin tevhide karşı derin ontolojik tiksintisini ve kapanmasını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شم | Burunla algılama, havaya kalkma, dikleşme, burun kıvırma, tepeden bakma ve kuşatıp içine alma hareketidir; nitekim [شمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA.md), [شمخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AE.md), [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) ve [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) köklerinde de baş kaldırma, gurur, parlama veya kuşatma eksenleri görülür. | ز | Keskinlik, ayrılma ve ani itilme bildiren zâ harfinin eklenmesiyle çekirdeğin taşıdığı kabarma ve gurur hissi, hoşa gitmeyen bir uyarıcı karşısında birdenbire tiksinerek geri çekilme, büzüşme ve katı bir kasılmaya dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Isırma, kesme, keskin ve ani tepki verme, sert temas |
| م | Su | Akış, yoğunlaşma, bir yere doğru toplanma veya içsel sıvı devinimi |
| ز | Kesici alet | Kesip ayırma, birden yön değiştirme, temas noktasından geri sıçrama |
| شمز | Keskin ve sert bir temas karşısında içsel yoğunluğun aniden bölünerek geriye doğru büzüşmesi ve temas alanından şiddetle kaçması | Bir nesne veya kavramla karşılaşıldığında duyulan şiddetli tiksinti neticesinde varlığın kendi içine doğru katılaşıp büzüşmesi, dışarıya karşı ani bir kapanma ve geri çekilme refleksi göstermesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hoşa gitmeyen, tiksindirici bir şey karşısında derinin veya bedenin büzüşmesi, derinin kasılıp buruşması ve canlının ürkerek bir araya toplanmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde doğrudan kökün yalın biçiminden ziyade korku ve nefretle geri sıçrama, derinin ürperip toplanması bağlamında kullanıldığı bilinmekle birlikte belirli bir müstakil beyit tespit edilememiştir; Veri bulunamadı. |
| Erken Arapça kullanım | Hadis-i şerifte idarecilerin tutumundan kalplerin kasılıp nefret duyması anlamında geçer: فَسَيَلِيكُمْ أُمَرَاءُ تَقْشَعِرُّ مِنْهُمُ الْجُلُودُ وَتَشْمَئِزُّ مِنْهُمُ الْقُلُوبُ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça شمز kökü, Sami dillerinde genel olarak iğrenme, nefret duyma, büzülme ve geri çekilme bildiren köklerle morfo-fonetik bir yakınlık arz eder. Kökün Kur'an'daki ve fasih dildeki yaygın kullanımı, bünyesine zâid bir hemze alarak kurulan اشمأز yapısıdır. Bu yapı, ses taklidi (onomatopoeic) ve refleksel beden hareketine dayalı bir ifade tarzını yansıtır. İbranice ve Süryanicede doğrudan ş-m-z kökü birebir birincil sözcük olarak sınırlı olsa da, tiksinme ve ürperti bildiren köklerle (örneğin İbranice ş-m-m kökündeki dehşete düşme, kasılma ve donup kalma anlamı) kavramsal bir çekirdek akrabalığı kurar. Arapçada zâ harfinin kattığı keskin kopuş ve ayrılma hissi, bu kökü doğrudan doğruya nefretle irkilip toplanma manasında kristalleştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | شمز ve zâid hemzeli اشمأز formu | Hoşlanılmayan bir etki karşısında derinin ve iç organların büzülüp toplanması, nefretle geri kaçış | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice š-m-m ve š-q-ṣ semantik dairesi | Tiksinme, iğrenme ve dehşetle donakalma hareketleriyle semantik paralellik | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik bağlamda düzenli ve bağımsız başka bir aile dışı temas doğrulanmamıştır | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شمز | Anlamlı | Büzüşmek, tiksinmek | Hoşa gitmeyen bir şey karşısında nefretle toplanıp büzülmek | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| شزم | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| مشز | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| مزش | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| زشم | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| زمش | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شمز | Merkez | İğrenme ve kasılma | Tiksinti ve kibirle birleşen ani içsel büzüşme ve toplanma | Hoşlanılmayan bir gerçek karşısında kalbin nefretle kasılmasıdır |
| [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Kaçma ve uzaklaşma | Uyarıcıdan fiziksel veya zihinsel olarak ürküp kaçış hareketi | شمز içe doğru büzüşmeyi, [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) ise dışa doğru kaçıp savrulmayı öne çıkarır |
| [قشعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) | Komşu | Ürperme ve titreme | Korku veya soğuktan derinin diken diken olması ve titremesi | [قشعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) bedensel tüylerin kalkması ve ürpertidir; شمز nefret kaynaklı kalbî büzülmedir |
| [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) | Komşu | Hoşnutsuzluk | Bir şeyi arzu etmeme, ona karşı isteksizlik ve ağırlık duyma | [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) genel hoşnutsuzluk halidir; شمز onun bedensel ve kalbî kasılmaya dönüşmüş tepe noktasıdır |
| [شرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD.md) | Zıt | Genişleme ve açılma | Göğsün veya varlığın ferahlayarak hakikate kucak açması | [شرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD.md) hakikati sevinçle içine alıp yayılmayı, شمز ise nefretle kasılıp kapanmayı ifade eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شمز | انقباض ونفور | Nefret ve tiksintiyle kasılıp kendi içine çekilme hali | Kesin |
| Latince | Horrere, aversari | Ürpermek, iğrenerek geri durmak | Fiziksel ürperti ve tiksintiyle yüz çevirmeyi karşılar; Kur'an'daki kalbî kibir boyutunu tam kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | To recoil, to shrink with disgust | İğrenerek geri çekilmek, büzüşmek | Tiksintiyle geriye doğru irkilmeyi iyi verir; kalbin manevi mühürlülüğünü dolaylı taşır | Güçlü |
| Almanca | Zurückschrecken, sich zusammenziehen vor Abscheu | Tiksintiyle irkilmek, büzülmek | Hoşnutsuzluk sebebiyle büzüşüp geri çekilme fiziksel hareketini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Se crisper, avoir un mouvement de répulsion | Kasılmak, itilme/tiksinti hareketi göstermek | Bedenin veya duygunun kasılarak karşı tepki vermesini ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اشْمَأَزَّتْ (Mazi fiil) | Kalbin tek olan Allah anıldığında kibir, nefret ve tiksintiyle kasılıp kapanması | Müşriklerin ve ahirete inanmayanların tevhid karşısındaki ontolojik alerjisi ve içsel reddi bağlamında geçer; Zümer [39:45](https://lisan.digital/tr/ayet/39:45.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman, küfür ve nifak psikolojisi | Ahirete inanmayan kalbin tevhidi duyunca gösterdiği direncin kibre ve şirke delil oluşu | Kalbin haktan tiksinerek kendini imana kapatması ve küfrün ontolojik nefreti |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kök doğrudan fıkhî bir hüküm veya teknik terim teşkil etmez | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Zümer [39:45](https://lisan.digital/tr/ayet/39:45.md) ayetinin tahlili | Müşriklerin putları anıldığında sevinip Allah tek anıldığında kalplerinin nefretle büzüşmesi tezadı | Kalbin hakikate karşı fiziksel bir organ gibi daralıp büzüşmesi mecazı |
| Hadis | Fitne ve zalim idareciler rivayetleri | Kötü yöneticilerin zulmü karşısında müminlerin kalplerinin onlardan tiksinip kasılması | Kalbin zulme ve şerre karşı fıtrî olarak büzülüp nefret duyması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid inancı | Kalbî inzimam ve ret | Hakikate karşı kapanma | Kalbin mutlak tevhid karşısında ortak koştuğu sahte unsurlar olmaksızın daralması hali | Kesin |
| İlmi | Bilişsel uyumsuzluk | Bilişsel bağnazlık ve direnç | Yeni veriyi reddetme | Zihnin yerleşik dogmaları sarsan yalın hakikat karşısında kasılarak idraki kapatması | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve adalet algısı | Kamu vicdanının kasılması | Meşruiyet kaybına tepki | Haksız güç ve zulüm karşısında toplumun veya bireyin içsel nefretle itaatten çekilmesi | Muhtemel |
| İktisadi | Fiyat ve piyasa baskısı | Piyasada arz ve talebin büzüşmesi | Darlık ve tıkanma | Klasik metinlerde yer alan اشمئزاز السعر ifadesindeki gibi piyasanın kilitlenip daralması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Spazm, büzülme ve elastik direnç (contractility) | Bir sistemin veya biyolojik dokunun maruz kaldığı ani etki karşısında hacmini küçülterek dış teması kesmesi ve sertleşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Rejeksiyon mekanizması ve duygusal tiksinti (aversion) | Bireyin veya grubun benlik algısını tehdit eden saf bir ilke karşısında benliğini koruma refleksiyle içe büzüşüp yabancılaşması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin yalnızca basit bir kaş çatma, anlık yüz ekşitme veya geçici bir moral bozukluğu olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kalbin ta derinliklerinde meydana gelen, şirkin ve kibrin doğurduğu, varlığı tevhid nuruna karşı sımsıkı kapatan köklü bir inkar refleksi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Eylemin yalnızca ahlaki bir kabalık sanılması; oysa bunun ahiretsizlik ve şirkin kalpte oluşturduğu yapısal bir maraz olduğunun anlaşılamaması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Şirk psikolojisinin ve ahiret inancından yoksunluğun kalpte meydana getirdiği en somut psiko-somatik reaksiyonu tek bir kelimeyle resmettiği için hayati önemdedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tevhid ile şirk arasındaki ayrışmayı, kalplerin hakikate karşı takındığı tutumu ve ahirete iman etmeyenlerin iç dünyasını anlatan Zümer suresi bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnkârın sadece zihinsel bir kanaat uyuşmazlığı olduğu yanılgısını düzeltir; inkârın hakikate karşı kalbî ve bedensel bir nefret, tiksinti ve kasılma hali olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesne veya etki karşısında derinin, kasların veya etin iğrenti ve korkuyla toplanıp büzüşmesi, kasılması.
- Soyut anlam: Kalbin mutlak hakikat karşısında kibre kapılarak nefretle büzülmesi, ontolojik olarak kendini tevhidi kabul etmeye kapatması.
- Sistematik karşılık: Bir alıcının belirli bir sinyal karşısında empedansını sonsuza çıkararak sistemi bütünüyle dış iletişime kapatması hali.
- LaTeX modeli: $$R(s) = \lim_{s \to 1} \left( 1 - \frac{V_c(s)}{V_0} \right) \cdot \Theta(H)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $s$ uyarının teklik (tevhid) derecesini, $V_c$ kalbin iç hacmini veya kabullenme genişliğini, $V_0$ fıtrî başlangıç hacmini temsil eder. $s \to 1$ durumunda (Allah tek olarak anıldığında), kalbin hacmi büzülerek minimuma iner ($V_c \to 0$). $\Theta(H)$ ise ahirete inanmama ve kibir katsayısının devrede olduğunu gösteren basamak fonksiyonudur; bu durum gerçekleştiğinde direnç ve kasılma tepkisi $R(s)$ maksimum değere ulaşır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [Zümer 39:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B2/ayet/39:45.md) — اشْمَأَزَّتْ

وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ

Meal (IK): Allah, tek başına anıldığı zaman; ahirete inanmayanların kalbleri tiksinir. Ama O’ndan başkaları anıldığı vakit hemen yüzleri güler.

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والزاي والميم معهما
ش م ز مستعمل فقط
شمز:
التَّشميز: ليست بعربية، شمَّزت الأرض تشميزاً.
واشمأزّ، إذا تقبض.

##### Türkçe

باب **الشين** و**الزاي** و**الميم** معهما
**ش م ز** yalnızca kullanılmıştır.
**شمز**:
**التَّشميز**: Arapça değildir; yeri **شمَّزت** (yaptı) **تشميزاً**.
Ve **اشمأزّ**; kabz olunca (büzülünce).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

اشْمَأَزَّ الرجل اشْمِئْزازاً: انقبَضَ. وقال أبو زيد: ذُعر من الشيء. وهو المذعور. وقال أبو عبيد: الشُمَأْزيزةُ من اشْمَأْزَزْتُ.

##### Türkçe

**اشْمَأَزَّ** adam **اشْمِئْزازاً**: büzüldü. Ebû Zeyd dedi: şeyden ürktü. Ve o, ürkütülmüş olandır. Ebû Ubeyd dedi: **الشُمَأْزيزةُ**, **اشْمَأْزَزْتُ**’den (gelir).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ش ز م
شمز
استعمل من وجوهه : شمز . واشْمَأَزّ .
شمز : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الشَّمْزُ نُفُورُ النَّفْس من الشَّيء تَكْرَهُه .
اشمأز : وقال أبو إسحاق في قَول الله جَلَّ وعَزّ : ( تُرْجَعُونَ وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ وَإِذَا ) ( الزمر : 45 ) الآية . قال : اشْمَأَزَّتْ نَفَرَتْ ، وكان المشركون إذا قيل : لا إلاه إلا الله وحده ، نفروا من هذا .
وقال ابنُ الأعرابيّ : اشْمَأَزَّتْ ، أي اقشَعَرَّتْ .
وقال أبو زيد : الْمُشْمَئِزُّ المذْعور . وقال ابن بزرج : هو النّافرُ الْكارِه .
أبو عُبيد ، عن الفراء : رَجُلٌ فيه شُمَأْزِيزةٌ ، من اشْمَأْزَرْتُ .
وقال شَمِر : قال خالد بن جَنْبَة : اشمئزاز السَّفْر انشِمَازُ اللّيل والنَّهار مُقْلَوْلِياً .
قال : قلت : ما الْمُقْلَوْلِي ؟ قال : النَّدْهُ الذي يَجمعها جَمْعَةً واحِدةً .
قلت : ما النَّدْه ؟ قال : السَّوْقُ الشديد حتى تكون كأنَّها مُشْرَبةٌ في الأفْرَان .

##### Türkçe

ش ز م
**شمز**
Onun vecihlerinden kullanıldı: **شمز**. Ve **اشْمَأَزّ**.

**شمز**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الشَّمْزُ** kişinin nefsi, kerih gördüğün şeyden ürküp kaçınmasıdır.

**اشمأز**: Ebû İshâk, Allah جلّ وعزّ’in sözü hakkında dedi: ( **تُرْجَعُونَ وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ وَإِذَا** ) (ez-Zümer: 45) âyet. Dedi: **اشْمَأَزَّتْ**: ürküp kaçındı; müşrikler, “Allah’tan başka ilâh yoktur, O tektir” denildiğinde, bundan ürküp kaçınırlardı.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **اشْمَأَزَّتْ**; yani ürperdi.

Ebû Zeyd dedi: **الْمُشْمَئِزُّ**: korkuya düşmüş olan. İbn Büzerc dedi: o, ürküp kaçınan, kerih gören kimsedir.

Ebû ‘Ubeyd, Ferrâ’dan: Bir adam; onda **شُمَأْزِيزةٌ** vardır; **اشْمَأْزَرْتُ**’dan.

Şemir dedi: Hâlid b. Cenbe dedi: Seferin **اشمئزاز**’ı, gecenin ve gündüzün **انشِمَازُ**’ıdır; **مُقْلَوْلِياً**.

Dedi: Dedim: **الْمُقْلَوْلِي** nedir? Dedi: **النَّدْهُ**; onu tek bir toplama ile toplayandır.

Dedim: **النَّدْه** nedir? Dedi: şiddetli sevk etmektir; ta ki sanki fırınlarda içirilmiş gibi olsun.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B2/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: شمأز

- قال الله تعالى: ﴿اشمأزت قلوب الذين لا يؤمنون بالآخرة﴾ [الزمر/45]، أي: نفرت.

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi ki: ﴿اشمأزت قلوب الذين لا يؤمنون بالآخرة﴾ [الزمر/45]، yani: ürktü.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش م ز
قلت له كذا فاشمأز منه‏.‏

##### Türkçe

ش م ز
Ona şöyle dedim; bunun üzerine ondan **اشمأز** etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَّمْزُ: التَّقَبُّض. اشمَأَزَّ اشمِئْزازاً: انقبض واجتمع بعضه إِلى بعض؛ وقال أَبو زيد: ذُعِرَ من الشيء وهو المَذْعور. والشَّمْز: نفور النفس من الشيء تكرهه. وقال الزجاج في قوله تعالى: وإِذا ذُكِرَ الله وحده اشْمَأَزَّتْ قلوبُ الذين لا يؤمنون بالآخرة؛ معناه نَفَرَتْ، وكان المشركون إِذا قيل لا إِله إِلا الله نَفَروا من هذا. وقال ابن الأَعرابي: اشْمَأَزَّت اقْشَعَرَّتْ. وقال قتادة: اشمأَزت استكبرتْ وكفرت ونَفَرَتْ. وفي الحديث: فَسَيَلِيكُمْ أُمراءُ تَقْشَعِرّ منهم الجلود وتشْمَئِزُّ منهم القلوب أَي تنقبض وتجتمع، وهمزته زائدة،وهي الشُّمَأْزِيزَة. ورجل فيه شُمَأْزِيزَة من اشْمَأْزَزْت. قال شمر: قال خالد بن جَنْبَةَ: اشْمِئزاز السعر
(* قوله « اشمئزاز السعر إِلى قوله أي مشدودة» كذا بالأصل) اشمأَز الليل والنهار مقلولياً، قلت: ما المقلولي؟ قال: الندة التي تجمعها جمعة واحدة، قلت: ما الندة؟ قال السَّوق الشديد حتى يكون كأَنه مُشْرَبة في الأَقْران أَي مشدودة في الحبال.
والمُشْمََئِزُّ أَيضاً: النَّافر الكاره للشيء. واشْمَأَزَّ الشيءَ: كَرِهه بغير حرف جر؛ عن كراع. والمُشْمَئِزُّ: المَذْعور.

##### Türkçe

**الشَّمْزُ**: büzülme. **اشمَأَزَّ** **اشمِئْزازاً**: büzüldü ve onun bir kısmı bir kısmına toplandı; Ebû Zeyd dedi ki: şeyden ürktü; o da ürkütülmüş olandır. Ve **الشَّمْز**: nefsin, kerih gördüğü şeyden nefret etmesidir. Zecâc, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında dedi: “Ve Allah tek başına anıldığı zaman âhirete iman etmeyenlerin kalpleri **اشْمَأَزَّتْ**”; manası: nefret etti; müşrikler “Lâ ilâhe illâllah” denildiği zaman bundan nefret ederlerdi. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **اشْمَأَزَّت**: **اقْشَعَرَّتْ**. Katâde dedi ki: **اشمأَزت**: büyüklendi ve inkâr etti ve nefret etti. Hadiste: “Size öyle emirler gelecektir ki onlardan deriler ürperir ve onlardan kalpler **تشْمَئِزُّ**”; yani büzülür ve toplanır; onun hemzesi ziyadedir; o da **الشُّمَأْزِيزَة**’dir. Ve bir adam: onda **شُمَأْزِيزَة** vardır; **اشْمَأْزَزْت**’ten. Şemmer dedi ki: Hâlid b. Cenbe dedi ki:

**اشْمِئزاز السعر**
(* Onun sözü: “**اشمئزاز السعر** … ‘yani sıkıca bağlanmış’ sözüne kadar” asılda böyledir.)
gece ve gündüz **اشمأَز** “**مقلولياً**” olarak; dedim: **المقلولي** nedir? dedi: tek bir toplayışla topladığın **الندة**’dir. dedim: **الندة** nedir? dedi: iplerde sanki ıslatılmış gibi oluncaya kadar şiddetli sürüştür; yani iplerde sıkıca bağlanmış.

Ve **المُشْمَئِزُّ** da: şeyden nefret eden, kerih gören. Ve **اشْمَأَزَّ** **الشيءَ**: bir cer harfi olmaksızın onu kerih gördü; Kurâ‘dan. Ve **المُشْمَئِزُّ**: ürkütülmüş olan.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش م ز * * اشْمَأَزَّ * الرجل * اشْمئْزازاً * انقبض وقيل ذُعر

##### Türkçe

* ش م ز * * **اشْمَأَزَّ** * adam * **اشْمئْزازاً** * büzüldü; ve denildi ki: ürktü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشمز: نفور النفس مما تكره، عن ابن الأعرابي. وتشمز وجهه، أي تمعر. وفي التكملة: تغير وتقبض. والتشمز: التقبض، وقد اشمأز الرجل اشمئزازا: انقبض واجتمع بعضه إلى بعض. قال ابن الأعرابي: اشمأز: اقشعر، وبه فسر قوله تعالى:  وإذا ذكر الله وحده اشمأزت قلوب الذين لا يؤمنون بالآخرة  وعليه اقتصر الزجاج. أو اشمأز: ذعر من الشيء، وهو قول أبي زيد. اشمأز الشيء: كرهه. بغير حرف جر، عن كراع، همزته زائدة. وهي الشمأزيزة، بالضم. يقال: رجل فيه شمأزيزة، من اشمأززت. والمشمئز: النافر، وهو مأخوذ من قول الزجاج المتقدم. المشمئز: الكاره للشيء، وهذا مأخوذ من قول كراع. المشمئز: المذعور، وهذا مأخوذ من قول أبي زيد. وأحمد بن إبراهيم الشمزي، بالفتح: محدث، روى عن ابن قريش الحافظ، وعنه ابن المقري. وعمر بن عثمان الشمزي، أخذ عن عمرو بن عبيد، معتزليان، هكذا في سائر النسخ، وهو خطأ، والصواب معتزلي.

##### Türkçe

**الشمز**: nefsin, hoşlanmadığı şeyden ürkmesi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **تشمز وجهه**; yani yüzünü buruşturdu. Ve **التكملة**’de: değişti ve büzüldü. Ve **التشمز**: büzülme; ve adam **اشمأز** **اشمئزازا**: büzüldü ve bir kısmı bir kısmına toplandı. İbnü’l-A‘râbî dedi: **اشمأز**: ürperdi; ve bununla, Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: “Ve Allah tek başına anıldığı zaman, âhirete iman etmeyenlerin kalpleri **اشمأزت**”; ve Zecâc bununla yetindi. Yahut **اشمأز**: şeyden korktu; bu, Ebû Zeyd’in sözüdür. **اشمأز الشيء**: onu kerih gördü. Cer harfi olmaksızın; Kurâ‘dan; hemzesi ziyadedir. Ve o, zamme ile **الشمأزيزة**’dir. Denir ki: içinde **شمأزيزة** bulunan adam; **اشمأززت**’den. Ve **المشمئز**: ürken; bu, Zecâc’ın geçen sözünden alınmıştır. **المشمئز**: şeye karşı kerih gören; bu, Kurâ‘ın sözünden alınmıştır. **المشمئز**: korkmuş; bu, Ebû Zeyd’in sözünden alınmıştır. Ve Ahmed b. İbrâhîm **الشمزي**, fetha ile: muhaddis; Hâfız İbn Kureyş’ten rivayet etti; ondan da İbnü’l-Mukrî (rivayet etti). Ve Ömer b. Osman **الشمزي**, Amr b. Ubeyd’den aldı; ikisi de Mu‘tezilîlerdir; bütün nüshalarda böyle; o ise hatadır; doğrusu Mu‘tezilî’dir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَمَزَتْ نَفْسِى مِنْهُ
1 شَمَزَتْ نَفْسِى مِنْهُ ذ , aor. شَمُزَ , (TK,) inf. n. شَمْزٌ, (IAar, K,) My soul shrank from it in dislike or hatred. (IAar, K, TK.) [See also 5, and Q. Q. 4.]

تشمّز وَجْهُهُ
5 تشمّز وَجْهُهُ ذ His face became changed, or altered, (T, S, K,) by anger, (K,) and contracted. (T, S, K.) See also what next follows.

اِشْمَأَزَّ
Q. Q. 4 اِشْمَأَزَّ ذ , (S, K,) inf. n. اِشْمِئْزَازٌ, (S,) He (a man, S) shrank, or became contracted; (S, K, TA;) as also ↓ تشمّز: (TA:) he quaked, or shuddered: (IAar, K:) or he was frightened (AZ, S, K) at a thing. (AZ, S.) It is said in the Kur xxxix. 46, وَاـِذَا ذُكِرَ اللّٰهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ And when God is mentioned alone, the hearts of those who will not believe in the world to come become contracted, and shrink with aversion: (Bd, Jel:) or quake, or shudder. (Zj, TA.) And you say, قُلْتُ لَهُ كَذَا فَاشْمَأَزَّ مِنْهُ [I said to him such a thing, and he shrank from it; or quaked, or shuddered, at it; or was frightened at it]. (A.) And اشمأزّ الشَّىْءَ, (K,) without a prep., accord. to Kr, (TA,) He disliked, or hated, the thing. (K.) [See also 1, and 5.]

شُمَأْزِيزَةٌ
شُمَأْزِيزَةٌ ذ [a subst.] from Q. Q. 4, [A shrinking, or contraction: a quaking, or shuddering: or fright: and dislike, or hatred.] (S, K, * TA.) You say, رَجُلٌ فِيهِ شُمَأْزِيزَةٌ [A man in whom is a shrinking, &c.] (TA.)

مُشْمَئِزٌّ
مُشْمَئِزٌّ ذ Shrinking with aversion; syn. نَافِرٌ: (K:) disliking, or hating, (K,) a thing: (TA:) frightened, or afraid. (K.)

##### Türkçe

**شَمَزَتْ نَفْسِى مِنْهُ**
1 **شَمَزَتْ نَفْسِى مِنْهُ** ذ , muzâri‘si **شَمُزَ** , (TK,) mastarı **شَمْزٌ**, (IAar, K,) Nefsim ondan, hoşlanmama veya nefret sebebiyle, ürperip geri çekildi. (IAar, K, TK.) [Ayrıca 5’e ve Q. Q. 4’e de bak.]

**تشمّز وَجْهُهُ**
5 **تشمّز وَجْهُهُ** ذ Yüzü değişti yahut dönüştü, (T, S, K,) öfke sebebiyle, (K,) ve büzüldü. (T, S, K.) Ayrıca hemen ardından gelen şeye de bak.

**اِشْمَأَزَّ**
Q. Q. 4 **اِشْمَأَزَّ** ذ , (S, K,) mastarı **اِشْمِئْزَازٌ**, (S,) O (bir adam, S) ürperip geri çekildi, yahut büzüldü; (S, K, TA;) ve ayrıca ↓ **تشمّز**: (TA:) titredi yahut ürperdi: (IAar, K:) yahut bir şeyden korktu. (AZ, S, K) (AZ, S.) Kur’ân xxxix. 46’da şöyle denilmiştir: **وَاـِذَا ذُكِرَ اللّٰهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ** “Ve Allah tek başına anıldığında, âhirete iman etmeyenlerin kalpleri büzülür ve tiksintiyle geri çekilir”: (Bd, Jel:) yahut titrer yahut ürperir. (Zj, TA.) Ve sen dersin ki: **قُلْتُ لَهُ كَذَا فَاشْمَأَزَّ مِنْهُ** [Ona şöyle şöyle dedim de ondan ürperip geri çekildi; yahut ondan titredi yahut ürperdi; yahut ondan korktu]. (A.) Ve **اشمأزّ الشَّىْءَ**, (K,) edatsız olarak, Kr’ye göre, (TA,) O, şeyi hoşlanmadı yahut ondan nefret etti. (K.) [Ayrıca 1’e ve 5’e de bak.]

**شُمَأْزِيزَةٌ**
**شُمَأْزِيزَةٌ** ذ [bir isim] Q. Q. 4’ten, [bir ürperip geri çekilme yahut büzülme: bir titreme yahut ürperme: yahut korku: ve hoşlanmama yahut nefret.] (S, K, * TA.) Sen dersin ki: **رَجُلٌ فِيهِ شُمَأْزِيزَةٌ** [Kendisinde bir ürperip geri çekilme vb. bulunan bir adam]. (TA.)

**مُشْمَئِزٌّ**
**مُشْمَئِزٌّ** ذ Tiksintiyle ürperip geri çekilen; eş anlamlısı **نَافِرٌ**: (K:) bir şeyi hoşlanmayan yahut ondan nefret eden, (K,) (TA:) korkmuş yahut korkan. (K.)

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B2/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

شمز
شَمَزَ - يَشْمَزُ - اشْمَأَزَّ - يَشْمئِزُّ
شَمَزَ - يَشْمَزُ + كائن + من كائن أو أمر أو شيء: يشعر في نفسه بالكره والنفور تجاه شيء، ويبدى علامات الكره والنفور والاستنكاف تجاه هذا الشيء
اشْمَأَزَّ - يَشْمَئِزُّ + الكائن أو القلب + من شيء أو أمر أو كائن: على وزن افْـعـَلَّ (مثل احمرَّ) من " شَمَزَ - يَشْمَزُ ":  أصلها " اشْمَزَّ ": تحول إلى حال الشعور في نفسه بالكره والنفور تجاه شيء ما، وأبدى علامات الكره والنفور والاستنكاف تجاه هذا الشيء وذلك بشكل ذاتي وبشدة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الكراهة وعدم الرغبة وعدم الميل للقيام بأمر أو فعل، مع فعل متردد وضعيف يتجه لمنع الفعل من الوقوع " وهي:
كَرِهَ - يَكْرَهُ، شَمَزَ - يَشْمَزُ، أَمِرَ - يأْمَرُ، سَئِمَ -  يَسْأَمُ، حَيِيَ - يَحَيا، أَفَّ - يَؤُفُّ (أَفَّ - يَئِفُّ)
اشمأز
 	﴿وإذا ذكر الله وحده اشمأزت قلوب الذين لا يؤمنون بالآخرة وإذا ذكر الذين من دونه إذا هم يستبشرون(45)﴾ الزمر
مختار الصحاح
● [شمز] ش م ز: اشْمَأَزَّ الرجل اشْمئْزازاً انقبض وقيل ذُعر
معجم الفرائد القرآنية
ش م ز
"اشمأزت" في قوله تعالى " وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ"   (45) الزمر  .
الشَّمز : نفور الشيء من شيء يكرهه. والاشمئزاز: النفور والاستنكاف .
الراغب
شمأز
- قال الله تعالى: }اشمأزت قلوب الذين لا يؤمنون بالآخرة{ [الزمر/45]، أي: نفرت.
ملخص اللسان
1.     شمز: الشَّمْزُ: التَّقَبُّض.
2.     اشمَأَزَّ اشمِئْزازاً: انقبض واجتمع بعضه إِلى بعض؛
3.     والشَّمْز:  نفور النفس من الشيء تكرهه.
4.     وإِذا ذُكِرَ الله وحده اشْمَأَزَّتْ قلوبُ الذين لا يؤمنون بالآخرة؛ معناه نَفَرَتْ،
5.     اشْمَأَزَّت اقْشَعَرَّتْ.
6.     اشمأَزت استكبرتْ وكفرت ونَفَرَتْ.
7.     وتشْمَئِزُّ منهم القلوب أَي تنقبض وتجتمع،
8.     والمُشْمََئِزُّ: النَّافر الكاره للشيء.
9.     واشْمَأَزَّ الشيءَ:  كَرِهه
10.                         والمُشْمَئِزُّ: المَذْعور.
لسان العرب
● - شمز: الشَّمْزُ: التَّقَبُّض. اشمَأَزَّ اشمِئْزازاً: انقبض واجتمع بعضه  إِلى بعض؛ وقال أَبو زيد: ذُعِرَ من الشيء وهو المَذْعور. والشَّمْز:  نفور النفس من الشيء تكرهه. وقال الزجاج في قوله تعالى: وإِذا ذُكِرَ الله  وحده اشْمَأَزَّتْ قلوبُ الذين لا يؤمنون بالآخرة؛ معناه نَفَرَتْ، وكان  المشركون إِذا قيل لا إِله إِلا الله نَفَروا من هذا. وقال ابن  الأَعرابي: اشْمَأَزَّت اقْشَعَرَّتْ. وقال قتادة: اشمأَزت استكبرتْ وكفرت  ونَفَرَتْ. وفي الحديث: فَسَيَلِيكُمْ أُمراءُ تَقْشَعِرّ منهم الجلود  وتشْمَئِزُّ منهم القلوب أَي تنقبض وتجتمع، وهمزته زائدة،وهي الشُّمَأْزِيزَة.  ورجل فيه شُمَأْزِيزَة من اشْمَأْزَزْت. قال شمر: قال خالد بن جَنْبَةَ:  اشْمِئزاز السعر  (* قوله « اشمئزاز السعر إِلى قوله أي مشدودة» كذا بالأصل)  اشمأَز الليل والنهار مقلولياً، قلت: ما المقلولي؟ قال: الندة التي  تجمعها جمعة واحدة، قلت: ما الندة؟ قال السَّوق الشديد حتى يكون كأَنه  مُشْرَبة في الأَقْران أَي مشدودة في الحبال.  والمُشْمََئِزُّ أَيضاً: النَّافر الكاره للشيء. واشْمَأَزَّ الشيءَ:  كَرِهه بغير حرف جر؛ عن كراع. والمُشْمَئِزُّ: المَذْعور.
مقاييس اللغة:
القاموس المحيط:
الشَّمْزُ نُفورُ النَّفْسِ مما تَكْرَهُ. وتَشَمَّزَ وجهُه تَمَعَّرَ، وتَقَبَّضَ. واشْمَأَزَّ انْقَبَضَ، واقْشَعَرَّ، أو ذُعِرَ، الشيءَ كَرِهَهُ، وهي الشُّمَأْزِيزَةُ. والمُشْمَئِزُّ النافِرُ الكارِهُ، والمَذْعورُ. وأحمدُ بنُ إبراهيمَ الشَّمْزِيُّ، محدّثٌ، وعُمَرُ بنُ عثمانَ الشَّمْزِيُّ مُعْتَزِليَّانِ.
تاج العروس:
شمز
الشَّمْزُ : نُفورُ النَّفْسِ مِمّا تكرَه عن ابن الأَعرابيّ . وتَشَمَّزَ وجهُه أَي تَمَعَّرَ . وفي التكملة : تَغيَّر وتَقَبَّضَ . والتَّشَمُّزُ : التَّقَبُّض وقد اشْمَأَزَّ الرَّجلُ اشْمِئزازاً : انقبَضَ واجتمعَ بعضُه إلى بعض . قال ابن الأَعرابيّ : اشْمَأَزَّ : اقْشَعَرَّ وبه فُسِّر قوله تعالى : " وإذا ذُكِرَ اللهُ وَحدَه اشْمَأَزَّتْ قلوبُ الذين لا يؤمِنونَ بالآخرة " وعليه اقتصَر الزَّجّاج . أو اشْمَأَزَّ : ذُعِرَ من الشيءِ وهو قَوْل أبي زَيْد . اشْمَأَزَّ الشيءَ : كَرِهَه . بغير حرف جرّ عن كُراع هَمْزَتُه زائدة . وهي الشُّمَأْزِيزَة بالضمّ . يقال : رجلٌ فيه شُمَأْزِيزَةٌ من اشْمَأْززْت . والمُشْمَئِزّ : النّافِر وهو مأخوذٌ من قَوْل الزَّجَّاج المُتقدِّم . المُشْمَئِزّ : الكارِهُ للشيءِ وهذا مأخوذٌ من قَوْلِ كُراع . المُشْمَئِزّ : المَذعور وهذا مأخوذ من قول أبي زَيْد . وأحمدُ بنُ إبراهيم الشَّمْزيّ بالفَتْح : مُحدِّث روى عن ابن قُرَيْش الحافظ وعنه ابنُ المقري . وعمر بن عثمان الشَّمْزِيّ أخذ عن عَمْرِو بن عُبَيْد مُعتَزِلِيَّان هكذا في سائرِ النُّسَخ وهو خطأٌ والصوابُ مُعتَزليّ

##### Türkçe

شمز
**شَمَزَ** - **يَشْمَزُ** - **اشْمَأَزَّ** - **يَشْمئِزُّ**
**شَمَزَ** - **يَشْمَزُ** + canlı + bir canlıdan yahut bir işten yahut bir şeyden: kendi içinde bir şeye karşı kerih görme ve nefret duyma hisseder; ve bu şeye karşı kerih görmenin, nefretin ve çekinip geri durmanın alametlerini gösterir.
**اشْمَأَزَّ** - **يَشْمَئِزُّ** + canlı yahut kalp + bir şeyden yahut bir işten yahut bir canlıdan: **افْـعـَلَّ** vezni üzere (mesela **احمرَّ**) **" شَمَزَ - يَشْمَزُ "**’den; aslı **" اشْمَزَّ "**dır: kendi içinde bir şey’e karşı kerih görme ve nefret duyma hissi hâline dönüştü; ve bu şeye karşı kerih görmenin, nefretin ve çekinip geri durmanın alametlerini, öznel olarak ve şiddetle gösterdi.
Ve lafız, “kerih görme ve istememe ve bir işi yahut fiili yapmaya meyletmeme; tereddütlü ve zayıf bir fiil ile, fiilin vuku bulmasını engellemeye yönelen” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**كَرِهَ - يَكْرَهُ**، **شَمَزَ - يَشْمَزُ**، **أَمِرَ - يأْمَرُ**، **سَئِمَ -  يَسْأَمُ**، **حَيِيَ - يَحَيا**، **أَفَّ - يَؤُفُّ** (**أَفَّ - يَئِفُّ**)

اشمأز
 	﴿Ve Allah tek başına anıldığı zaman, âhirete iman etmeyenlerin kalpleri **اشمأزت**; O’ndan başkaları anıldığı zaman ise, bir de bakarsın onlar sevinirler (45)﴾ **الزمر**

مختار الصحاح
● [**شمز**] **ش م ز**: **اشْمَأَزَّ** adam **اشْمئْزازاً**: büzüldü; ve denildi ki: ürktü.

معجم الفرائد القرآنية
**ش م ز**
“**اشمأزت**”, Yüce Allah’ın şu sözü içinde: “ وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ” (45) **الزمر**.
**الشَّمز**: bir şeyin, kerih gördüğü bir şeyden nefret edip uzaklaşmasıdır. **الاشمئزاز**: nefret edip uzaklaşma ve çekinip geri durmadır.

الراغب
شمأز
- Yüce Allah dedi: }**اشمأزت قلوب الذين لا يؤمنون بالآخرة**{ [**الزمر/45**] yani: nefret edip uzaklaştı.

ملخص اللسان
1.     **شمز**: **الشَّمْزُ**: büzülme.
2.     **اشمَأَزَّ** **اشمِئْزازاً**: büzüldü ve onun bir kısmı diğer bir kısmına toplandı;
3.     ve **الشَّمْز**: nefsin, kerih gördüğü şeyden nefret edip uzaklaşmasıdır.
4.     Ve Allah tek başına anıldığı zaman, âhirete iman etmeyenlerin kalpleri **اشْمَأَزَّتْ**; manası: nefret edip uzaklaştı,
5.     **اشْمَأَزَّتْ**: ürperdi.
6.     **اشمأَزت**: büyüklendi, küfretti ve nefret edip uzaklaştı.
7.     Ve kalpler onlardan **تشْمَئِزُّ**; yani büzülür ve toplanır,
8.     ve **المُشْمََئِزُّ**: nefret edip uzaklaşan, şeyi kerih gören.
9.     **واشْمَأَزَّ** şeyi: onu kerih gördü.
10.                         ve **المُشْمَئِزُّ**: ürkmüş olan.

لسان العرب
● - **شمز**: **الشَّمْزُ**: büzülme. **اشمَأَزَّ** **اشمِئْزازاً**: büzüldü ve onun bir kısmı diğer bir kısmına toplandı; Ebû Zeyd dedi ki: şeyden ürktü; ve o, ürkmüş olandır. Ve **الشَّمْز**: nefsin, kerih gördüğü şeyden nefret edip uzaklaşmasıdır. Zecâc, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında dedi: Ve Allah tek başına anıldığı zaman, âhirete iman etmeyenlerin kalpleri **اشْمَأَزَّتْ**; manası: nefret edip uzaklaştı; müşrikler “lâ ilâhe illâllah” denildiği zaman bundan nefret edip uzaklaşırlardı. İbnü’l-A‘râbî dedi: **اشْمَأَزَّت**: ürperdi. Katâde dedi: **اشمأَزت**: büyüklendi, küfretti ve nefret edip uzaklaştı. Hadiste: “Size öyle emirler vali olacak ki, onlardan deriler ürperir ve kalpler onlardan **تشْمَئِزُّ**”; yani büzülür ve toplanır; hemzesi ziyadedir; ve o **الشُّمَأْزِيزَة**’dir. Ve bir adamda, **اشْمَأْزَزْت**’ten **شُمَأْزِيزَة** vardır. Şemmer dedi: Hâlid b. Cenbe dedi: **اشْمِئزاز** fiyatın  (* “**اشمئزاز** fiyatın … yani sıkıca bağlanmış” sözü asılda böyle)  gece ve gündüz **اشمأَز** **مقلولياً**; dedim: **المقلولي** nedir? dedi: bir cuma (toplantı) ile toplanan **الندة**’dir. dedim: **الندة** nedir? dedi: şiddetli sevk (sürüş)tir; ta ki sanki **الأَقْران** içinde içirilmiş gibi olur; yani iplerde sıkıca bağlanmış. Ve **المُشْمََئِزُّ** ayrıca: nefret edip uzaklaşan, şeyi kerih gören. Ve **اشْمَأَزَّ** şeyi: onu, cer harfi olmaksızın kerih gördü; Kurâ‘dan. Ve **المُشْمَئِزُّ**: ürkmüş olan.

مقاييس اللغة:
القاموس المحيط:
**الشَّمْزُ**: nefsin, kerih gördüğü şeyden nefret edip uzaklaşmasıdır. Ve **تَشَمَّزَ** yüzü **تَمَعَّرَ** oldu ve büzüldü. Ve **اشْمَأَزَّ**: büzüldü, ürperdi; yahut şeyden ürktü. **الشيءَ**: onu kerih gördü; ve o **الشُّمَأْزِيزَةُ**’dir. Ve **المُشْمَئِزُّ**: nefret edip uzaklaşan, kerih gören; ve ürkmüş olan. Ve Ahmed b. İbrâhîm **الشَّمْزِيُّ**, bir muhaddistir; ve Ömer b. Osman **الشَّمْزِيُّ** iki Mu‘tezilîdir.

تاج العروس:
شمز
**الشَّمْزُ**: nefsin, kerih gördüğü şeyden nefret edip uzaklaşmasıdır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **تَشَمَّزَ** yüzü; yani **تَمَعَّرَ** oldu. Ve **في التكملة**: değişti ve büzüldü. Ve **التَّشَمُّزُ**: büzülmedir. Ve adam **اشْمَأَزَّ** **اشْمِئزازاً**: büzüldü ve onun bir kısmı diğer bir kısmına toplandı. İbnü’l-A‘râbî dedi: **اشْمَأَزَّ**: ürperdi; ve bununla Yüce Allah’ın şu sözü tefsir edildi: " وإذا ذُكِرَ اللهُ وَحدَه اشْمَأَزَّتْ قلوبُ الذين لا يؤمِنونَ بالآخرة " ve Zecâc bununla yetindi. Yahut **اشْمَأَزَّ**: şeyden ürktü; ve bu, Ebû Zeyd’in sözüdür. **اشْمَأَزَّ** şeyi: onu kerih gördü. Cer harfi olmaksızın; Kurâ‘dan; hemzesi ziyadedir. Ve o, zamme ile **الشُّمَأْزِيزَة**’dir. Denilir: bir adamda, **اشْمَأْززْت**’ten **شُمَأْزِيزَةٌ** vardır. Ve **المُشْمَئِزّ**: nefret edip uzaklaşandır; ve bu, Zecâc’ın yukarıdaki sözünden alınmıştır. **المُشْمَئِزّ**: şeyi kerih görendir; ve bu, Kurâ‘ın sözünden alınmıştır. **المُشْمَئِزّ**: ürkmüş olandır; ve bu, Ebû Zeyd’in sözünden alınmıştır. Ve Ahmed b. İbrâhîm **الشَّمْزيّ** fetha ile: bir muhaddistir; İbn Kureyş el-Hâfız’dan rivayet etti; ondan da İbnü’l-Mukrî (rivayet etti). Ve Ömer b. Osman **الشَّمْزِيّ** Amr b. Ubeyd’den aldı; iki Mu‘tezilîdir; diğer nüshalarda böyle; ve bu hatadır; doğrusu: Mu‘tezilîdir.
