# شمس (ش-م-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Güneş demektir

- Harfler: ش - م - س
- Kur'an'da: 33 geçiş · 32 ayet · 9 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الشَّمْسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%8E.md) | الْفَعْلَ | Güneş | 11 | 11 | [6:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/6:78.md) |
| [الشَّمْسِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Güneş | 5 | 5 | [17:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/17:78.md) |
| [وَالشَّمْسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%8E.md) | وَالْفَعْلَ | Ve güneş | 5 | 5 | [6:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/6:96.md) |
| [الشَّمْسُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%8F.md) | الْفَعْلُ | Güneş | 4 | 4 | [36:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/36:40.md) |
| [وَالشَّمْسُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%8F.md) | وَالْفَعْلُ | Ve güneş | 3 | 3 | [22:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/22:18.md) |
| [لِلشَّمْسِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/siga/%D9%84%D9%90%D9%84%D8%B4%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%90.md) | لِلْفَعْلِ | Güneş için | 2 | 2 | [27:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/27:24.md) |
| [بِالشَّمْسِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%90.md) | بِالْفَعْلِ | Güneşi | 1 | 1 | [2:258](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/2:258.md) |
| [شَمْسًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/siga/%D8%B4%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Güneş | 1 | 1 | [76:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/76:13.md) |
| [وَالشَّمْسِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%90.md) | وَالْفَعْلِ | Ve güneş | 1 | 1 | [91:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/91:1.md) |

## Mücavir kökler — 46 mücavir (174 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md) — 18 ortak ayet · G² 171 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
2. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 12 ortak ayet · G² 64 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
3. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 8 ortak ayet · G² 49 · Sahr kayalık sahadır
4. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 10 ortak ayet · G² 44 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
5. [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 33 · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
6. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 4 ortak ayet · G² 24 · Dal demektir
7. [كور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · “Küvar” başa sarılan sarık demektir
8. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 9 ortak ayet · G² 19 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
9. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 19 · Cariye yelkenli sandal demektir
10. [نجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · Gezegen yıldızdır
11. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 16 · İcl havuz demektir
12. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · Ad verilen
13. [ولج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir
14. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 12 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
15. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 6 ortak ayet · G² 11 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
16. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
17. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Su birikintisidir
18. [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Fülk (kef), İğ topacı demektir
19. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
20. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 8 ortak ayet · G² 6 · Hayvanların ön ayaklarına denir
21. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
22. [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Fasl Vücudun oynak yerlerinin adıdır
23. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
24. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
25. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
26. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Kıdr kazandır
27. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Dane, inek yavrusuna denir
28. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hamd: Cümle kapısı demektir
29. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Sikkin” bıçak demektir
30. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İş ayakkabısı
31. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
32. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Granit taş demektir
33. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 8 ortak ayet · G² 3 · Ribve, tümsek demektir
34. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sahip
35. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
36. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
37. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
38. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
39. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
40. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ateş demektir
41. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
42. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 11 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
43. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Önce
44. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
45. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Su yosunudur
46. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شمس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md), [نجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%85.md), سراج, [ضحو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Isı ve ışık saçan gök cismi, sürekli hareket ve durulmama |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi nizamla boyun eğdirilmiş aydınlatıcı ve dakik hesaplama aracı |
| Çekirdek Özet 3 | Kozmik intizam, zaman ölçümü ve yaratıcının tekliğine işaret eden ayet |
| Kritik Hata Riski | Güneşi bağımsız bir güç veya tapınma nesnesi saymak ya da salt fiziksel ışık kaynağına indirgeyerek ilahi nizamdaki boyun eğiş ve hesaplama işlevini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شم | Yükselme, kabarma, yayılma ve dışa doğru belirme; nitekim [شمخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AE.md) kökünde yüksek dağlar ve gurur, [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) kökünde bütünü kapsayıp kuşatma, [شمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AA.md) kökünde içteki duygunun dışa taşması, [شمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B2.md) kökünde ise ruhun kasılarak dışa tepki vermesi görülür. | س | Yayılma ve yükselme hareketine sürekli akış, yerinde duramama, kesintisiz devingenlik ve ışığın her yöne nüfuz etmesi anlamı katılmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Hararet ve ışığın keskinliği, kuvvetli yayılım ve ortama nüfuz etme kabiliyeti |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Sürekli devingenlik, kesintisiz enerji akışı ve kuşatıcı hacim |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Nizama tutunma, belirlenmiş yörüngede sebat ve kesintisiz akış sürekliliği |
| شمس | Keskin ve yoğun bir aydınlatma enerjisinin akıcı bir süreklilikle yayılması ve belirli bir dayanak ekseninde durmaksızın hareket etmesi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gökyüzünde durmaksızın yer değiştirerek hararet ve aydınlık yayan güneş diski ve ziya; ayrıca yerinde duramayan, hırçın ve dikbaşlı binek hayvanı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem kullanımında namuslu ve şüpheden kaçınan kadınları tavsif eden şu beyitte geçer: شمُسٌ مَوانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ / يُخْلِفْنَ ظَنَّ الفاحِشِ المِغْيارِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem şairi el-Eşter en-Nehaî'nin kılıç ve zırhların parıltısını güneş ışınlarına benzettiği beytinde çoğul olarak yer alır: حَمِيَ الحَديدُ عَلَيْهِمُ فَكَأَنَّهُ / وَمَضانُ بَرْقٍ أَوْ شُعاعُ شُموسِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça شمس kökü, Sami dil ailesinin en köklü ve ortak miras sözcüklerinden birini temsil eder. Proto-Samice *šamš- biçiminden türeyen bu form; Akadca šamšu / šamaš (güneş, güneş ilahı), Ugaritçe špš / šapšu, İbranice שֶׁמֶשׁ (šemeš), Aramice ve Süryanice ܫܡܫܐ (šemšā) biçimleriyle hem fonetik hem de semantik açıdan kesintisiz bir süreklilik sergiler. Erken Sami tasavvurunda güneş, salt bir astronomik kütle değil, her şeyi gören, karanlığı yarıp açığa çıkaran ve kozmik adaleti tesis eden en baskın göksel unsurdur. Arapçada bu ortak kök, bir yandan gök cisminin özel adını korurken diğer yandan İbn Fâris'in vurguladığı biçimde «kararsızlık, yerinde duramama ve sürekli seyrüferan» (telavvün ve kılletü istikrâr) gibi devingen fiziksel karakterleri de bünyesinde toplamıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | شمس | Işık ve ısı saçan gök cismi, sürekli akış, yerinde durmama ve hırçınlık (şimas). | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca šamšu, İbranice šemeš, Süryanice šemšā | Proto-Samice *šamš- kökünden gelen ortak miras; göksel aydınlatıcı ve kozmik ölçü. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin fark tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شمس | Anlamlı | Güneş, sürekli hareket, dikbaşlılık | Gök cismi, hararet, değişken ahlak ve hırçın tabiat | Hedef kök; Kur'an'da 33 kez geçer. |
| شسم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| مشس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| مسش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| سشم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| سمش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شمس | Merkez | Kozmik aydınlatıcı | Kendinden ışık ve ısı kaynağı olan, sürekli hareket halindeki merkezî gök cismi | Kur'an'da ziya ve dakik hesap unsuru olarak anılan güneş |
| [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md) | Komşu | Kozmik aydınlatıcı | Işığı kendinden olmayıp yansıyan (nur), geceyi ve takvim evrelerini belirleyen gök cismi | Hilalden dolunaya evreleri olan ve gecenin aydınlatıcısı olan ay |
| [نجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%85.md) | Komşu | Göksel ışık kaynağı | Gündüzü bütünüyle kaplamayan, geceleyin gökyüzüne dağılmış ferdi yıldızlar | Yön bulmada ve kozmik süslemede kullanılan tekil gök cisimleri |
| سراج | Komşu | Aydınlatma vasıtası | Işığı ve ısısı olan kandil veya meşale; güneşi nitelerken benzetme olarak kullanılır | Güneşin aydınlatıcı ve yakıcı fonksiyonel yönünü tasvir eden isim |
| [ضحو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%88.md) | Komşu | Gün ışığı ve aydınlanma | Güneşin yükselmesiyle beliren açık sıcaklık ve günün aydınlık vakti | Güneş ışığının yeryüzüne vurup yayıldığı parlak kuşluk zamanı |
| [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) | Zıt | Kozmik zaman ve karanlık | Güneşin batmasıyla başlayan, ışığın yerini karanlığa ve örtüye bıraktığı vakit | Güneşin kurduğu gündüz vaktinin zıddı olan dinlenme ve sükûnet hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شمس | Güneş | Işık ve ısı saçan, yerinde durmaksızın akan ve hesap ölçüsü olan gök cismi | Kesin |
| Latince | sol | Güneş, güneş ışığı | Gök cismini ve kişileştirilmiş tanrıyı ifade eder; devingenlik ve huysuzluk nüanslarını kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | sun | Güneş | Merkezî yıldızı ve gün ışığını karşılar; Samice kökteki kozmik boyun eğiş bağlamını içermez | Kesin |
| Almanca | Sonne | Güneş | Işık ve yaşam kaynağı olan gök cismini doğrudan karşılar | Kesin |
| Fransızca | soleil | Güneş | Fiziksel gök cismini, aydınlığı ve sıcaklığı karşılar | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Kluge, Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الشمس / Kozmik ilahi ayet | Yaratılış delili ve boyun eğdirilmiş varlık | Allah'ın kudretine, yaratışına ve emrine ram kılınışına delil kılınması; En'âm [6:78](https://lisan.digital/tr/ayet/6:78.md), Nahl [16:12](https://lisan.digital/tr/ayet/16:12.md), Hac [22:18](https://lisan.digital/tr/ayet/22:18.md) |
| الشمس / Zaman ve hesaplama ölçüsü | Vakitlerin, yılların ve takvimin tespiti | Gece ile gündüzün intizamı ve yörüngesel hesaplanabilirlik; Yûnus [10:5](https://lisan.digital/tr/ayet/10:5.md), İsrâ [17:78](https://lisan.digital/tr/ayet/17:78.md), Rahmân [55:5](https://lisan.digital/tr/ayet/55:5.md) |
| الشمس / Şirke konu tapınma nesnesi | İnsanların saptığı sahte ilah ve ibadet odağı | Tevhid mücadelesi ve gök cisimlerine tapınmanın reddi; Neml [27:24](https://lisan.digital/tr/ayet/27:24.md), Fussilet [41:37](https://lisan.digital/tr/ayet/41:37.md) |
| الشمس / Kozmik nizamın dürüldüğü kıyamet alameti | Işığı söndürülen ve fonksiyonu sona eren varlık | Evrenin düzeninin bozulduğu kıyamet sahneleri; Tekvîr [81:1](https://lisan.digital/tr/ayet/81:1.md) |
| شمسا / Yakıcı hararet ve sıkıntı | Aşırı sıcaklık ve güneş çarpması hali | Cennet nimetlerinin huzuru ve sıkıntısızlığı bağlamında; İnsân [76:13](https://lisan.digital/tr/ayet/76:13.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmolojik deliller ve tevhid | Güneşin müsahhar (boyun eğdirilmiş) ve hâdis oluşu; güneşe tapanların reddi ve hudûs delili | Mutlak ilahi iradeye tabi kılınmış aciz bir mahluk oluşu |
| Fıkıh | İbadet vakitlerinin tayini | Namaz vakitlerinin (zeval, gurub, fecr) ve orucun güneşin hareketlerine göre tespiti | Şer'i mükellefiyetlerde objektif ve evrensel zaman göstergesi |
| Tefsir | Kevni ayetlerin incelenmesi | Güneşin yörüngesinde akması (tecrî li-müstekarren lehâ) ve ziya-nur ayrımı | Fiziksel hareketin ilahi kader ve takdirle örtüşmesi |
| Hadis | Esrâr-ı kevniyye ve eşrât-ı sâat | Güneşin her gün Arş'ın altında secde etmesi ve kıyamette batıdan doğması | Metaforik boyun eğiş ve nihai kozmik dönüşüm |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | İlahi ayet ve boyun eğmiş kul | Şirki iptal etme ve yaratıcıya işaret | Güneş ibadet edilecek bir güç değil, yaratıcısının emriyle işleyen bir ayettir. | Kesin |
| İlmi | Kozmoloji ve astronomi | Merkezî gök cismi ve hesap ekseni | Zamanı, takvimi ve yörünge hareketini ölçme | Güneş ve ayın hesapla yürümesi, evrendeki matematiksel düzenin dayanağıdır. | Kesin |
| Siyasi | Kamu düzeni ve evrensel adalet | Kapsayıcı ve nesnel yasa | Toplumda ayrımsız ve açık aydınlanma sağlama | Güneşin herkese eşit doğması gibi hukukun da tarafsız ve kuşatıcı olması gerekir. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve mesai çevrimi | Temel enerji ve mesai takvimi | Çalışma, hasat ve pazar vakitlerini düzenleme | Güneşin doğuşu ve batışı iktisadi mesainin ve biyolojik emeğin temel takvimidir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik enerji girdisi ve periyodik yörünge mekaniği | Güneş kapalı bir sistemin ana enerji kaynağıdır; periyodik hareket fonksiyonları ve kütleçekim yasalarıyla hareketin matematiksel düzenini kurar. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal kurumsal takvim ve nesnel normatif nizam | Güneşin tüm toplum için evrensel zamanı kurması gibi, hukuk ve merkezi kurumlar da toplumsal hayat için nesnel ve keyfilikten uzak bir düzen sağlar. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Güneşi yalnızca nötr, mekanik bir termonükleer gaz küresi ve fiziksel aydınlatıcıdan ibaret görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Güneş hem fiziksel bir nimet ve zaman ölçütü hem de iradesi boyun eğdirilmiş (müsahhar), yaratıcısına teslim olmuş ve insana haddini bildiren ilahi bir ayettir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tabiatı kutsallaştıran putperest sapmaya düşmek veya kâinatı ilahi anlam ve hikmetten soyutlayarak ontolojik bir anlamsızlığa indirgemek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Güneş, Kur'an'ın tevhid söyleminde insanın yaratılmışları ilahlaştırma eğilimine karşı en açık örnektir; onun azameti değil, o azametin arkasındaki ilahi kudret ve boyun eğiş esastır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. İbrahim'in yıldız, ay ve güneşi sorguladığı pasajlarda (En'âm [6:78](https://lisan.digital/tr/ayet/6:78.md)), Sebe kavminin güneşe secde etmesinin eleştirisinde (Neml [27:24](https://lisan.digital/tr/ayet/27:24.md)) ve Rahmân ile Yâsîn surelerindeki kozmik nizam tasvirlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güneşin kendi başına bağımsız bir gücü olduğu vehmini ve gök cisimlerinin insan kaderini tayin ettiği yönündeki astrolojik yanılgıları iptal eder; her şeyin ilahi hesaba tabi olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Gökyüzünde durmaksızın akıp giden, yeryüzüne ısı ve ışık yayan merkezî gök cismi.
- Soyut anlam: Kesintisiz hareket, boyun eğdirilmiş kozmik intizam, zamanın hesaplanabilirliği ve mutlak teslimiyet.
- Sistematik karşılık: İlahi yasa altında düzenli enerji akışı sağlayarak evrensel takvimi ve zaman bilincini inşa eden kozmik mekanizma.
- LaTeX modeli: $$\mathbf{r}(t) = \mathbf{r}(t + T) \quad \land \quad \Phi = \int_{S} \mathbf{F} \cdot d\mathbf{A}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\mathbf{r}$ gök cisminin uzaydaki konum vektörünü, $t$ zaman parametresini, $T$ periyodik devir süresini, $\mathbf{F}$ yayılan enerji ve ışınım akı yoğunluğunu, $S$ gök cismini çevreleyen kapalı yüzeyi ve $\Phi$ toplam yayılan ışınım akısını simgeler. Formülasyon, kökün hem periyodik ve durmaksızın devam eden yörüngesel hareketini ($\mathbf{r}(t) = \mathbf{r}(t+T)$) hem de dışa doğru kesintisiz enerji ve aydınlık yayılımını ($\Phi = \int_{S} \mathbf{F} \cdot d\mathbf{A}$) bir arada ifade eder.

## Geçtiği ayetler (32 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:258](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/2:258.md) — بِالشَّمْسِ

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Allah kendisine mülk verdiği için, Rabbı hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi? Hani Rabbım öldüren ve diriltendir, deyince , o; ben de diriltir ve öldürürüm, demişti. İbrahim: Allah güneşi doğudan getirir. Haydi sen de onu batıdan getir, deyince o küfreden herif, apışıp kaldı. Allah, zalimler güruhunu hidayete erdirmez.

### [En'am 6:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/6:78.md) — الشَّمْسَ

فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ

Meal (IK): Sonra güneşi doğarken görünce: Bu mu benim Rabbım? Bu daha büyük demiş. Ama batınca: Ey kavmim, ben sizin şirk koştuğunuz şeylerden uzağım, demişti.

### [En'am 6:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/6:96.md) — وَالشَّمْسَ

فَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ

Meal (IK): Sabahı yarıp çıkarandır. Geceyi bir sükun, güneşi ve ayı da vakit ölçüsü kılmıştır. İşte bu; Aziz, Alim olanın takdiridir.

### [Araf 7:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/7:54.md) — وَالشَّمْسَ

إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Muhakkak ki sizin Rabbınız; gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş’a hükmeden Allah’tır. Gündüzü; durmadan kovalayan gece ile bürür. Güneş, ay ve yıldızlar O’nun emri ile müsahhar kılmışlardır. Bilin ki; yaratma da, emir de O’nundur. Alemlerin Rabbı olan Allah’ın şanı ne yücedir.

### [Yunus 10:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/10:5.md) — الشَّمْسَ

هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Güneşi ziya ayı nur yapan, yılların sayısını ve hesabı bilmeniz için aya konak yerleri düzenleyen O’dur. Allah, bunları ancak hak ile yaratmıştır. Bilen insanlar için ayetlerini uzun uzadıya açıklar.

### [Yusuf 12:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/12:4.md) — وَالشَّمْسَ

إِذْ قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يَاأَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ

Meal (IK): Hani Yusuf babasına demişti ki: Babacığım, rüyamda on bir yıldızla, güneşi ve ayı gördüm. Gördüm ki onlar bana secde etmektedirler.

### [Rad 13:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/13:2.md) — الشَّمْسَ

اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّمَوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقَاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ

Meal (IK): Allah O’dur ki; gökleri gördüğünüz gibi yükseltmiş, sonra Arş’a hükmetmiştir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır. Bunların her biri belli bir süreye kadar hareket edecektir. İşleri yürütür. Rabbınızla karşılaşacağınıza kesin olarak inanmanız için ayetleri uzun uzun açıklar.

### [İbrahim 14:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/14:33.md) — الشَّمْسَ

وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ

Meal (IK): Devamlı olarak yörüngelerinde yürüyen güneşi ve ayı size müsahhar kıldı. Geceyi ve gündüzü de size teshir etti.

### [Nahl 16:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/16:12.md) — وَالشَّمْسَ

وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Geceyi, gündüzü, güneşi ve ayı sizin buyruğunuza verdi. Yıldızlar da O’nun buyruğu ile müsahhar kılınmıştır. Muhakkak ki bunda, akleden bir kavim için ayetler vardır.

### [İsra 17:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/17:78.md) — الشَّمْسِ

أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا

Meal (IK): Güneşin batıya yönelmesinden gecenin kararmasına kadar namaz kıl. Sabah vakti de. Zira sabah vakti görülmesi gerekli bir ibadettir.

### [Kehf 18:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/18:17.md) — الشَّمْسَ

وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا

Meal (IK): Güneşin doğduğu zaman; mağaralarının sağ tarafına yöneldiğini, battığı zaman da; sol tarafa gittiğini görürsün. Kendileri de mağaranın iç tarafında idiler. Bu, Allah’ın ayetlerindendir. Allah, kimi hidayete erdirirse; o, doğru yola ermiştir, kimi de şaşıracak olursa; artık onun için yol gösterici bir dost bulamazsın.

### [Kehf 18:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/18:86.md) — الشَّمْسِ

حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا قُلْنَا يَاذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا

Meal (IK): En sonunda güneşin battığı yere vardığı zaman; onu kara bir suda batıyor buldu. Orada bir kavme rastladı. Zülkarneyn, onlara azab da edebilirsin, iyi muamelede de bulunabilirsin, dedik.

### [Kehf 18:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/18:90.md) — الشَّمْسِ

حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا

Meal (IK): Nihayet güneşin doğduğu yere ulaştığında; onun, güneşe karşı hiç bir siper yapmadığımız bir kavmin üzerine doğduğunu gördü.

### [Taha 20:130](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/20:130.md) — الشَّمْسِ

فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى

Meal (IK): Onların söylediklerine sabret ve güneşin doğmasından önce de, batmasından önce de Rabbını hamd ile tesbih et. Gece saatlarında ve gündüzleri de tesbih et ki, Rabbının rızasına eresin.

### [Enbiya 21:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/21:33.md) — وَالشَّمْسَ

وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ

Meal (IK): Geceyi ve gündüzü, güneşi ve ayı yaratan O’dur. Her biri bir yörüngede yüzer.

### [Hac 22:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/22:18.md) — وَالشَّمْسُ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ

Meal (IK): Göklerde ve yerde olanların; güneş, ay, yıldızlar, dağlar, ağaçlar, hayvanlar ile insanların bir çoğunun Allah’a secde ettiklerini görmüyor musun? İnsanların bir çoğu da azabı hak etmiştir. Ve Allah kimi alçaltırsa; ona ikram edecek kimse yoktur. Şüphesiz ki Allah; dilediğini yapar.

### [Furkan 25:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/25:45.md) — الشَّمْسَ

أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا

Meal (IK): Görmedin mi; Rabbın, gölgeyi nasıl uzatmıştır. İsteseydi onu durdururdu. Sonra Biz, güneşi ona delil kıldık.

### [Neml 27:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/27:24.md) — لِلشَّمْسِ

وَجَدْتُهَا وَقَوْمَهَا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ

Meal (IK): Onun ve kavminin, Allah’ı bırakıp güneşe secde eder olduklarını gördüm. Şeytan onların yaptıklarını güzel göstermiş ve onları doğru yoldan alıkoymuştur. Bu yüzden onlar doğru yolu bulamazlar.

### [Ankebut 29:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/29:61.md) — الشَّمْسَ

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; onlara: Gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı müsahhar kılan kimdir? diye sorsan, elbette; Allah’tır, diyecekler. O halde neye, çevrilip döndürülüyorlar?

### [Lokman 31:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/31:29.md) — الشَّمْسَ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Görmez misin ki; Allah, geceyi gündüze, gündüzü de geceye katar. Güneşi ve ayı buyruk altında tutar. Her birisi belirli bir süreye kadar akıp gider. Muhakkak ki Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Fatır 35:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/35:13.md) — الشَّمْسَ

يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ

Meal (IK): Gündüzü geceye girdirir, geceyi de gündüze girdirir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır, her biri belli bir süre için hareket eder. İşte bu, Rabbınız olan Allah’tır. Mülk O’nundur. O’ndan başka taptıklarınız ise hurma çekirdeğinin zarına bile malik değildirler.

### [Yasin 36:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/36:38.md) — وَالشَّمْسُ

وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ

Meal (IK): Güneş de kendi yörüngesinde akıp gider. Bu; Aziz, Alim’in takdiridir.

### [Yasin 36:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/36:40.md) — الشَّمْسُ

لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ

Meal (IK): Güneşe; aya ulaşmak düşmez. Gece de; gündüzü geçecek değildir. Her birisi, bir yörüngede yüzerler.

### [Zümer 39:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/39:5.md) — الشَّمْسَ

خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلَا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ

Meal (IK): Gökleri ve yeri hak ile yaratmıştır. Geceyi gündüzün üzerine dolar; gündüzü de gecenin üzerine dolar. Güneşi ve ayı müsahhar kılmıştır. Her biri belirli bir süreye kadar akıp gitmektedir. İyi bilin ki O; Aziz’ dir, Gaffar’dır.

### [Fussilet 41:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/41:37.md) — وَالشَّمْسُ · لِلشَّمْسِ

وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ

Meal (IK): Gece ve gündüz, güneş ve ay O’nun ayetlerindendir. Güneşe ve aya secde etmeyin. Eğer O’na ibadet isteyen kimselerseniz; bunları yaratmış olan Allah’a secde edin.

### [Kaf 50:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/50:39.md) — الشَّمْسِ

فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ

Meal (IK): Ne derlerse sabret sen. Güneşin doğuşundan evvel ve batışından önce Rabbını hamd ile tesbih et.

### [Rahman 55:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/55:5.md) — الشَّمْسُ

الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ

Meal (IK): Güneş de, ay da bir hesab iledir.

### [Nuh 71:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/71:16.md) — الشَّمْسَ

وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا

Meal (IK): Aralarında aya aydınlık vermiş, güneşi bir kandil kılmıştır.

### [Kıyamet 75:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/75:9.md) — الشَّمْسُ

وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ

Meal (IK): Güneş ve ay bir araya getirildiğinde,

### [İnsan 76:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/76:13.md) — شَمْسًا

مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا وَلَا زَمْهَرِيرًا

Meal (IK): Orada tahtlara yaslanırlar, ne yakıcı sıcak ne de dondurucu soğuk görmezler.

### [Tekvir 81:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/81:1.md) — الشَّمْسُ

إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ

Meal (IK): Güneş dürüldüğü zaman;

### [Şems 91:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/ayet/91:1.md) — وَالشَّمْسِ

وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا

Meal (IK): Andolsun güneşe ve aydınlığına.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Güneş demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والمميم والسين معهما
ش م س مستعمل فقط
شمس:
الشَّمس: عين الضِّحِّ، وقيل: الضَّحُّ هو الشَّمس وعينها قرصها.
والشُّموس: معاليق القلائد.
ويقال: يوم شامسٌ، وقد شمس يشمُسُ شُموساً، أي: ذو ضِحِّ نهارُه كلُّه.
ورجلٌ شمُسٌ: عسِرٌ، وهو في عداوته كذلك خِلافاً وعسراً على من نازعهُ، وإنه لذو شِماسٍ شديد. وشمس لي فلانٌ، إذا أبدى لك عدواتهُ كأنه قد هم أن يفعل.
والشَّمسُ من الدّوابّ الذي إذا نُجِسَ لم يستقرَّ.
والشَّمّاسُ من رؤساء النَّصارى الذي يحلق وسط رأسه لازماً للبِعة، والجميع: الشَّمامِسة.

##### Türkçe

باب **الشين** ve **المميم** ve **السين** onlarla birlikte

ش م س yalnızca kullanılmıştır

**شمس**:

**الشَّمس**: **عين الضِّحِّ**; ve denildi ki: **الضَّحُّ** **الشَّمس**tır ve onun **عين**’ı onun **قرص**’udur.

**والشُّموس**: gerdanlıkların askıları.

Ve denilir: **يوم شامسٌ**; ve **شمس يشمُسُ شُموساً**, yani: bütün günü gündüzü **ضِحِّ** sahibi.

Ve bir adam **شمُسٌ**: güçtür; ve o, onun düşmanlığında da böyledir: ona çekişen kimseye karşı aykırılık ve güçlük olarak; ve şüphesiz o, şiddetli **شِماسٍ** sahibidir. Ve **شمس** bana falan kimse, eğer sana onun düşmanlıklarını açığa vurursa, sanki yapmaya niyet etmiş gibi.

Ve **الشَّمسُ**: binek hayvanlarından, eğer ürkütülürse yerinde durmayan.

Ve **الشَّمّاسُ**: Hristiyanların reislerinden, başının ortasını tıraş eden; **البِعة**’ya bağlı olarak; ve hepsi: **الشَّمامِسة**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشَمْسُ تجمع على شُموسٍ، كأنّهم جعلوا كلَّ ناحية شَمْساً، كما قالوا للمَفْرِقِ مَفارِقُ. قال الشاعر:
حَمِيَ الحديدُ عليهمُ فـكـأنـهوَمَضانُ بَرْقٍ أو شُعاعُ شموس
وتصغيرها شُمَيْسَةٌ. وقد شَمَسَ يَوْمُنا يَشْمُسُ وَيَشْمَسُ، إذا كان ذا شَمْسٍ. وأَشْمَسَ يومنا بالألف كذلك. وشَمَسَ الفرسُ أيضاً شُموساً وشِماساً، أي منع ظهره، فهو فرس شَموسٌ وبه شِماسٌ. ورَجلٌ شَموسٌ: صعبُ الخُلُق. وشَمَسَ لي فلانٌ، إذا أبدَى لك عداوته. والشَمْسُ: ضربٌ من القلائد. وشيءٌ مُشَمَّسٌ، أي عُمِلَ في الشَمسِ. وتَشَمَّسَ، أي انتصب للشمس. قال ذو الرمة:
كَأَنَّ يَدَيْ حِرْبائها مُتَشَمِّساًيَدا مُذْنبٍ يستغفر اللهَ تائِبِ

##### Türkçe

**الشَمْسُ** **شُموسٍ** üzere çoğul yapılır; sanki onlar her bir yönü bir **شَمْساً** kılmışlardır; tıpkı **المَفْرِقِ** için **مَفارِقُ** dedikleri gibi. Şair dedi ki:
حَمِيَ الحديدُ عليهمُ فـكـأنـهوَمَضانُ بَرْقٍ أو شُعاعُ شموس
Onun küçültmesi **شُمَيْسَةٌ**’dir. Ve **شَمَسَ** günümüz **يَشْمُسُ** ve **يَشْمَسُ** (diye gelir); **شَمْسٍ** sahibi olduğu zaman (yani güneşli olduğu zaman). Ve günümüz **أَشْمَسَ** (diye gelir); **الألف** ile de böyledir. Ve at da **شَمَسَ**; **شُموساً** ve **شِماساً** (diye gelir); yani sırtını (binilmesini) engelledi; o, **شَموسٌ** bir attır ve onda **شِماسٌ** vardır. Ve **شَموسٌ** bir adam: huyu zor (olan). Ve falan kimse bana karşı **شَمَسَ**; sana düşmanlığını açığa vurduğu zaman (denir). Ve **الشَمْسُ**: gerdanlıkların bir türüdür. Ve **مُشَمَّسٌ** bir şey: yani güneşte yapılmış (olan). Ve **تَشَمَّسَ**: yani güneş için dikildi (güneşe karşı durdu). ذو الرمة dedi ki:
كَأَنَّ يَدَيْ حِرْبائها مُتَشَمِّساًيَدا مُذْنبٍ يستغفر اللهَ تائِبِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ش س م
شمس
استعمل منه : شمس .
شمس : قال الليث : الشّمس عَيْنُ الضِّحِّ ، أراد أنّ الشمس هو العَين الذي في السماء ، جارٍ في الفَلك ، وأنَّ الضِّحَّ ضَوْءُه الذي يُشرِقُ على وَجْه الأرض .
وقال الليث : الشُّموسُ مَعَاليق القلائِد ، وأنشد :
والدُّرُّ واللُّؤْلُؤُ في شَمْسه
مُقلِّدٌ ظَبْيَ التّصَاوِيرِ
قال : ويقال : يَوْمٌ شامِسٌ ، وقد شمَسَ يَشمُسُ شُمُوساً ، أي ذُو ضِحّ نَهارُه كُلُّه .
أبو عُبيد ، عن الكسائي : شَمِسَ يَوْمُنا وَأَشْمَسَ .
وقال أبو زيد : شَمَسَ يَشْمُسُ ، إذا كان ذَا شَمْسٍ .
الليث : رَجُلٌ شَمُوسٌ : عَسِرٌ ، وهو في عَدَاوَتِهِ كذَلِكَ خِلافاً وعَسراً على من نازَعه ، وإنهُ لَذُو شِمَاس شديد . وشَمَسَ لي فلانٌ إذا أبْدَى لكَ عَداوَته ، كأَنَّهُ قد هَمَّ أن يفعل .
قال : والشَّمِس والشَّمُوس من الدَّواب الذي إذَا نُخِس لم يَسْتَقِرّ ، والشَّمَّاسُ من رُؤساء النَّصارى الذي يَحْلِقُ وَسَطَ رَأْسِه لازماً لِلْبِيعَة ، والجميع الشمامِسَة .
أبو سَعيد : الشَّمُوس هَضْبَةٌ معروفة ، سُمِّيت به لأَنها صَعْبَةُ الْمُرْتَقَى .
وقال النضر : الْمُتَشمِّسُ من الرّجال الذي يَمْنع ما وَراءَ ظَهره . قال : وهو الشديدُ القوميةِ . قال : والْبَخِيل أيضاً متَشمِّسُ ، وهو الذي لا يُنالُ منه خَيْر . يقال : أَتَيْنا فلاناً نَتَعَرَّض لمعروفه ، فَتشمَّسَ علينا ، أي بَخِلَ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الشُّمَيْسَتان جَنَّتان بإزاء الفِرْدَوْس ، قلت : ونحو ذلك قال الفَرّاء .

##### Türkçe

ش س م
**شمس**
Ondan kullanılan: **شمس**.
**شمس**: Leys dedi: **الشّمس** **عَيْنُ الضِّحِّ**’dır; bununla, güneşin gökteki göz olduğunu, felekte akıp gittiğini ve **الضِّحَّ**’ın da onun ışığı olup yer yüzünün üzerine parladığını kastetti.
Leys dedi: **الشُّموسُ** gerdanlıkların askılarıdır; ve şu beyti okudu:
Ve inci ve lü’lü’ onun **شَمْسه**’inde
Tasvir ceylanını gerdanlıklandıran.
Dedi: Ve denilir: **يَوْمٌ شامِسٌ**; ve **شمَسَ يَشمُسُ شُمُوساً**; yani, bütün gündüzü **ضِحّ** sahibi olan.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **شَمِسَ** günümüz ve **وَأَشْمَسَ**.
Ebû Zeyd dedi: **شَمَسَ يَشْمُسُ**; **ذَا شَمْسٍ** olduğu zaman.
Leys: **رَجُلٌ شَمُوسٌ**: güçtür; düşmanlığında da böyledir: kendisiyle çekişene karşı aykırılık ve zorluk olarak; ve o, şiddetli bir **شِمَاس** sahibidir. Ve **شَمَسَ** bana falan kimse, sana düşmanlığını açığa vurduğu zaman; sanki yapmaya niyetlenmiş gibidir.
Dedi: Ve **الشَّمِس** ve **الشَّمُوس** hayvanlardan, dürtüldüğü zaman yerinde durmayan (tür)dür; ve **الشَّمَّاسُ** Hristiyanların reislerindendir; kiliseye bağlı olarak başının ortasını tıraş eder; hepsi **الشمامِسَة**’dir.
Ebû Saîd: **الشَّمُوس** bilinen bir tepedir; tırmanılması zor olduğu için onunla adlandırılmıştır.
Nadr dedi: **الْمُتَشمِّسُ** erkeklerden, sırtının arkasında olanı engelleyen kimsedir. Dedi: O, kavmiyetçe şiddetli olandır. Dedi: Cimri de **متَشمِّسُ**’tur; o, kendisinden hayır elde edilmeyen kimsedir. Denilir: Falan kimseye, iyiliğine maruz kalmak için geldik; bize karşı **فَتشمَّسَ**; yani cimrilik etti.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الشُّمَيْسَتان** **الفِرْدَوْس**’un karşısında iki cennettir. Dedim: Ferrâ da buna benzer bir şey söyledi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والميم وما يثلثهما)
(شمت) الشين والميم والتاء أصلٌ صحيح، ويشذُّ عنه بعضُ ما فيه إشكالٌ وغموض. فالأصل فرَحُ عدوٍّ ببليّةٍ تصيبُ مَنْ يعاديهِ. يقال: شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً، وأشمَتَه الله عزّ وجلّ بعدوِّه. وفي كتاب الله تعالى: ﴿فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ﴾  [الأعراف 149]،. ويقال بات فلانٌ بليلةِ الشَّوامت، أي بليلة سَوء تُشمت به الشَّوامت. قال:
فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه *** طَوعَُ الشَّوامتِ مِنْ خوفٍ ومن صَرَدِ([1])ويقال: رجع القوم شَمَاتَى أو شِمَاتاً من متوجَّههم، إِذا رَجَعُوا خائبين. قال ساعدة في شعره([2]).
والذي ذكرتُ أنَّ فيه غموضاً واشتباهاً فقولهم في تشميت العاطس، وهو أَنْ يقالَ عند عُطاسه: يرحُمُك الله. وفي الحديث: "أنَّ رجُلين عَطَسا عند رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، فشمَّتَ أحدَهما ولم يشمِّت الآخر، فقيل لـه في ذلك، فقال: إنَّ هذا حمِدَ الله عزَّ وجلَّ وإنَّ الآخرَ لم يَحمَد الله عزَّ وجلَّ". قال الخليل: تشميت العاطِس دعاءٌ لـه، وكلُّ داعٍ لأحدٍ بخير فهو مشمِّتٌ لـه. هذا أكثرُ ما بلَغَنَا في هذه الكلمة، وهو عِندي من الشّيء الذي خفيَ عِلْمُهُ، ولعلّه كانَ يُعلَم قديماً ثمَّ ذَهَبَ بذهاب أهله.
وكلمة أخرى، وهو تسْمِيَتهم قوائم الدّابّة: شوامت. قال الخليل: هو اسمٌ لها. قال أبو عمرو: يقال: لا ترك الله لـه شامِتة: أي قائمة. وهذا أيضاً من المشِكل؛ لأنَّه لا قياس يقتضي أن تسمَّى قائمةُ ذي القوائم شامتة. والله أعلم.
(شمج) الشين والميم والجيم أصلٌ يدل على الخلْط وقلّة ائتلافِ الشيء. يقال شَمَجه يَشْمُجُه شَمْجاً، إذا خلطه. وما ذاق شَمَاجاً، أي شيئاً من طعام. ويقولون: شَمَجوا، إذا اختبزوا خبزاً غِلاظاً، ويستعار هذا حتَّى يقال للخياطة المتباعدة شَمْج. يقال شمج الثوبَ شَمْجَاً يَشْمُج. وقياس ذلك كله واحد.
(شمخ) الشين والميم والخاء أصلٌ صحيح يدل على تعظُّم وارتفاع. يقال جَبَلٌ شامخٌ، أي عالٍ. وشَمَخَ فلانٌ بأنفه، وذلك إذا تَعَظَّمَ في نفسه. وشَمْخٌ: اسم رجل.
(شمر) الشين والميم والراء أصلان متضادّان، يدلُّ أحدُهما على تقلّص وارتفاع، ويدلُّ الآخر على سَحْبٍ وإِرسال.
فالأوّل قولهم: شمَّر للأمر أذياله. ورجل شَمّرِيٌّ: خفيف في أمره جادٌّ قد تشمَّرَ له. ويقال شاةٌ شامرٌ([3]): انضمَّ ضَرْعُها إلى بَطْنها. وناقة شِمِّير: مشمِّرة سريعة، في شعر حُميد([4]).
والأصل الآخر: يقال شَمَرَ يَشْمُر، إِذا مَشَى بخُيَلاء. ومَرَّ يَشْمُر. ويقال منه: شَمَّرَ الرَّجُل السَّهمَ، إِذا أَرسَلَه.
(شمس) الشين والميم والسين أصلٌ يدلُّ على تلوُّنٍ وقِلَّة استقرار. فالشَّمس معروفة، وسمِّيت بذلك لأنَّها غير مستقرّة، هي أبداً متحرّكة. وقُرئَ:﴿والشَّمْسُ تَجْرِي لاَ مُسْتَقَرَّ لَهَا([5])﴾  [يس 38]. ويقال شَمَسَ يومُنا، وأشمس، إذَا اشتدّت شمسُهُ. والشَّموس من الدوابّ: الذي لا يكاد يستقرّ. يقال شَمَسَ شِماساً. وامرأةٌ شَموسٌ، إِذا كانت تنفر من الرِّيبَة([6]) ولا تستقرُّ عندها؛ والجمع شُمُس. قال:
شمُسٌ مَوَانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ *** يُخْلِفْن ظنَّ الفاحش المِغيارِ([7])ورجلٌ شموسٌ، إِذا كان لا يستقرُّ على خُلُق، وهو إلى العُسْر ما هو. ويقال شمِسَ لي فلانٌ، إِذا أبدَى لك عداوتَهُ. وهذا محمولٌ على ما ذكرناهُ من تغيُّر الأخلاق. فهذا قياسُ هذا الاسم، وأمَّا ما سمَّت العرب به فقال ابن دريد: "وقد سمَّت العرب عَبد شمسٍ". قال: "وقال ابنُ الكلبيّ: الشّمس صَنَمٌ قديم. ولم يذكرْه غيره". قال: "وقال قوم: شَمْسُ: عين *ماءٍ معروفة. وقد سمت العرب عَبْشَمس، وهم بنو تميم، وإليهم يُنسَب عبشمِيّ"([8]).
(شمص) الشين والميم والصاد كلمةٌ واحدة. يقال شَمَصْتُ الفَرس، إِذا نَزَّقْتَه([9]) ليتحرَّك. ويقال شمَّص إبلَه، إذا طردها طرداً عنيفاً.
(شمط) [وأما] الشين والميم والطاء فقياس صحيحٌ يدلُّ على الخُلْطَة. من ذلك الشَّمَط، وهو اختلاطُ الشَّيب بسَواد الشّباب.
ويقال لكل خليطين خلطتهما: قد شَمَطتُهما، وهما شَمِيط([10]). وقال : وبِهِ([11]) سُمّي الصّباح شَمِيطاً لاختلاطه بباقي ظُلمة اللَّيل. وقالوا: قال أبو عمرو: يقال أشمَطُوا حديثاً مرّة وشِعراً مَرّة.
ومن الباب: الشَّمَاطيط: الفِرق؛ يقال جاء([12]) الخَيل شَماطِيطَ. ويقولون: هذه القدر تَسَعُ شاةً بشَمْطِها وَبِشِمْطِها([13])، أي بما خُلِطَ معها من تَوابلها.
(شمع) الشين والميم والعين أصلٌ واحد وقياسٌ مطّرد في المِزاح وطِيب الحديث والفَكاهة وما قاربَ ذلك، وأصلُهُ قولهم: جاريةٌ شَموع، إِذا  كانت حسنةَ الحديثِ طَيِّبة النَّفْس مَزَّاحة. وفي الحديث: "مَنْ تَتَبَّع المَشمَعة يُشَمِّع الله به". وقال بعض أهل العلم: المَشْمَعَة: المِزاحُ والضّحك، ومعنى ذلك أنَّ من كانت هذه حالَه وشأنَه؛ لا أنَّه كرِهَ المِزاح والضَّحك جملةً إذا كانا في غير باطلٍ وتهزُّؤ. قال الهذليُّ وذكر ضَيْفَهُ:
سَأَبْدَؤُهُمْ بِمَشْمَعَةٍ وآتِي *** بِجُهْدِي مِنْ طعامٍ أو بِساطِ([14])يريد أنَه يبدأ ضِيفَانَه عند نزولهم بالمزاح والمضاحكة؛ ليُؤنسَهم بذلك.
ومن الباب: أَشْمَعَ السِّرَاجُ، إِذا سَطَعَ نورُه. قال:
* كَلَمعِ بَرقٍ أو سِرَاجٍ أَشْمَعا([15]) *
وأمَّا الشَّمَْعُ فيقال بسكون الميم وفتحها، وهو معروف، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرته.
(شمق) الشين والميم والقاف يقولون إِنَّه أصلٌ صحيح، ويذكرون فيه الشَّمَق، وهو إما النَّشَاط، وإِمَّا الوَلوع بالشيء.
(شمل) الشين والميم واللام أصلان منقاسان مطّردان، كل واحدٍ منهما في معناه وبابه.
فالأوّل يدلُّ على دَوَران الشيء بالشيء وأخْذِهِ إيّاه من جوانبه. من ذلك قولهم: شَمَِلَهم الأمرُ([16])، إذا عمَّهم. وهذا أمرٌ شاملٌ. ومنه الشَّملَة، وهي كساءٌ يُؤتَزَرُ به ويُشْتَمَل. وجمع الله شَمْله، إِذا دَعَا له بتألُّف أموره، وإِذا تألَّفَتْ اشتمل كلُّ واحدٍ منهما بالآخر([17]).
ومن الباب: شملت الشاة، إِذا جعلتَ لها شِمالاً، وهو وعاء كالكيس يدُخَل فيه ضرعُها فيشتمل عليه. وكذلك شَمَلْتُ النَّخلَة، إِذا كانت تنفضُ حَمْلَها فشُدَّت أعذاقُها بقِطَع الأكسية.
ومن الباب: المِشْمل: سيفٌ صغير يَشْتَمِل الرَّجُل عليه بثوبه.
والأصل الثاني يدلُّ على الجانب الذي يخالف اليمين. من ذلك: اليد الشِّمال، ومنه الرِّيح الشِّمال لأنها تأتي عن شمال القِبلة إذا استند المستنِد إليها من ناحية قِبلة العراق. وفي الشمول، وهي الخمر، قولان: أحدهما أنَّ لها عَصْفَةً كعَصْفَة الريح الشمال. والقول الثّاني: أنّها تَشمَل العقل. وجمع شِمال أَشْمُل. قال أبو النجم:
* يأتي لها من أَيْمُنٍ وأَشْمُلِ([18]) *
ويقال غديرٌ مشمول: تضرِبُهُ ريحُ الشِّمال حتى يبرُد. ولذلك تسمَّى الخمر مشمولة، أي إِنَّها باردة الطَّعم. فأمَّا قول ذي الرُّمَّة:
وبالشَّمائل من جَِلاّنَ مُقتِنصٌ *** رَذْل الثِّياب خفيُّ الشَّخصِ مُنْزَرِبُ([19])فيقال إنَّه أراد القُتَر([20])، واحدتها شمالة. فإن كان أراد هذا فكَأنَّه شَبَّه القُتْرَة بالشِّمالة([21]) التي تُجعَل للضَّرع. وقد ذكرناها. ويقال: إنَّه أراد بناحية الشِّمال.
وممّا شذَّ عن هذين البابين، الشَّمَلةَ: ما بقي في النَّخلة من رُطَبها. يقال: ما بقي فيها إلاَّ شماليل. ويقال: إنَّ الشَّماليل ما تشعَّبَ من الأغصان. و*الشَّمْلَلَة: السرعة، ومنه الناقة الشِّملال والشِّمْليل. قال:
حرفٌ أخُوها أبوها من مُهجَّنةٍ *** وعمُّها خَالُها قَوْداءُ شِمليلُ([22])--------------ـــــ
([1]) للنابغة، في ديوانه 19 واللسان (شمت).
([2]) في المجمل وصحاح الجوهري: "وهو في شعر ساعدة". قال ابن بري: ليس هو في شعر ساعدة كما ذكر الجوهري، وإنما هو في شعر المعطل الهذلي، وهو:
فأبنا لنا مجد العلاء وذكره *** وآبوا علينا فلها وشماتها
    قلت: وقصيدته هذه في شرح السكري للهذليين 277 ونسخة الشنقيطي 109. لكن هذا البيت روي أيضاً منسوباً لساعدة بن جؤية في ملحق القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 45.
([3]) يقال شامر وشامرة أيضاً، كما في القاموس، واقتصر في اللسان على "شامرة".
([4]) زاد في المجمل: "والشماخ".
([5]) هي قراءة ابن مسعود، وابن عباس، وعكرمة، وعطاء، وزين العابدين، والباقر، وابنه الصادق، وابن أبي عبلة. قرؤوا جميعاً بالنفي وبناء "مستقر" على الفتح، ما عدا ابن أبي عبلة فقرأها بالرفع على إعمال "لا" عمل ليس، كقوله:
تعز فلا شيء على الأرض باقيا *** ولا وزر مما قضى الله واقيا
    انظر تفسير أبي حيان (7: 336).
 ([6]) في الأصل: "الزينة"، تحريف.
([7]) للنابغة في ديوانه 36، وقد سبق في (2: 6).
([8]) هذه النصوص الثلاثة من الجمهرة (3: 23).
([9]) وكذا في المجمل. وعبارة اللسان: "وشمص الفرس: نخسه أو نزقه ليتحرك"، مع ضبط "شمص" بالتشديد. والفعل يقال بالتخفيف وبالتشديد، كما في القاموس: ويقال نزق الفرس بالتشديد، وأنزقه أيضاً، إذا ضربه حتى ينْزو وينْزق.
([10]) في الأصل: "شمط" مع ضبط الميم بالكسر، صوابه في المجمل واللسان.
([11]) في الأصل: "رؤية" صوابه في المجمل.
([12]) في المجمل: "جاءت".
([13]) في اللسان: "الناس كلهم على فتح الشين من شمطها إلا العكلي فإنه يكسر الشين".
([14]) للمتنخل الهذلي، كما في اللسان (شمع). وقصيدته في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 89 ونسخة الشنقيطي 47.
([15]) في اللسان: "كلمح برق". وفي المخصص (11: 39): "كمثل برق".
([16]) يقال من بابي نصر وفرح.
([17]) في الأصل: "إذا تألف اشتمل كل واحد منهما بالآخر"، تحريف.
([18]) البيت في اللسان (13: 387) وأمالي ابن الشجري (1: 306).
([19]) ديوان ذي الرمة 14 واللسان (زرب، شمل). و"جلان" ضبط في اللسان والقاموس بفتح الجيم، وفي الديوان والاشتقاق 196 والمجمل بالكسر.
([20]) القتر : جمع قترة، كغرف وغرفة، وهي حفرة يكمن فيها الصائد.
([21]) لم يذكر في المعاجم المتداولة إلا "الشمال" بدون هاء.
([22]) لكعب بن زهير كما سبق في (أشر، حرف).

ـ

##### Türkçe

(**باب الشين والميم وما يثلثهما**)

(**شمت**) **الشين** ve **الميم** ve **التاء** sahih bir asıldır; ve ondan, içinde işkâl ve muğlaklık bulunan bazı şeyler şâz olur. Asıl ise, kendisine düşmanlık ettiği kimseye isabet eden bir musibete düşmanın sevinmesidir. Denir: **شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً**; ve Allah عزّ وجلّ onu düşmanıyla **أشمَتَه**. Ve Allah تعالى’nın kitabında: ﴿**فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ**﴾ [الأعراف 149]. Ve denir: Falan, **بليلةِ الشَّوامت** gecesinde geceledi; yani, **الشَّوامت**’in onunla sevinç duyacağı kötü bir gecede. Dedi ki:
فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه *** طَوعَُ الشَّوامتِ مِنْ خوفٍ ومن صَرَدِ([1])
Ve denir: Kavim, yöneldikleri yerden **شَمَاتَى** yahut **شِمَاتاً** olarak döndü; döndükleri vakit, ümitsiz olarak. Sa‘ide, şiirinde dedi([2]).

Benim, içinde muğlaklık ve karışıklık bulunduğunu zikrettiğim şey ise, onların hapşırana **تشميت** demeleridir; o da, hapşırdığı sırada “Allah sana rahmet etsin” denmesidir. Ve hadiste: “İki adam, رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم yanında hapşırdı; birini **شمَّتَ** etti, ötekini **يشمِّت** etmedi; bu hususta ona denildi; o da dedi ki: ‘Şu, Allah عزّ وجلّ’i hamd etti; öteki ise Allah عزّ وجلّ’i hamd etmedi.’” Halîl dedi: Hapşırana **تشميت** onun için bir duadır; ve her kim birine hayırla dua ederse o, onun için **مشمِّتٌ**tir. Bu kelime hakkında bize ulaşan en çoğu budur; ve o, benim yanımda ilmi gizli kalmış şeydendir; belki eskiden biliniyordu, sonra ehlinin gitmesiyle gitti.

Ve başka bir kelime: onların, binek hayvanının ayaklarına **شوامت** adını vermeleridir. Halîl dedi: O, onun için bir isimdir. Ebû Amr dedi: Denir: Allah ona **شامِتة** bırakmasın; yani, bir ayak. Bu da müşkildendir; çünkü, ayaklı olanın ayağına **شامتة** denilmesini gerektiren bir kıyas yoktur. Allah daha iyi bilir.

(**شمج**) **الشين** ve **الميم** ve **الجيم**, karıştırmaya ve şeyin uyuşmasının azlığına delalet eden bir asıldır. Denir: **شَمَجه يَشْمُجُه شَمْجاً**; onu karıştırdığı vakit. Ve **شَمَاجاً** tatmadı; yani, yemekten bir şey. Ve derler: **شَمَجوا**; kalın ekmek pişirdikleri vakit. Ve bu, ödünç alınır; ta ki, aralıklı dikişe **شَمْج** denir. Denir: **شمج الثوبَ شَمْجَاً يَشْمُج**. Bunun hepsinin kıyası birdir.

(**شمخ**) **الشين** ve **الميم** ve **الخاء**, büyüklüklenmeye ve yükselmeye delalet eden sahih bir asıldır. Denir: **جَبَلٌ شامخٌ**; yani, yüksek. Ve falan, burnuyla **شَمَخَ** etti; bu, kendi nefsinde büyüklendiği vakittir. Ve **شَمْخٌ**: bir adam adıdır.

(**شمر**) **الشين** ve **الميم** ve **الراء**, birbirine zıt iki asıldır: birisi büzülmeye ve yükselmeye delalet eder; öteki sürüklemeye ve salıvermeye delalet eder.

Birincisi, onların: “İş için eteklerini **شمَّر** etti” sözüdür. Ve **شَمّرِيٌّ** adam: işinde hafif, ciddi; ona **تشمَّرَ** etmiştir. Ve denir: **شاةٌ شامرٌ**([3]): memesi karnına toplanmıştır. Ve **ناقة شِمِّير**: toparlanmış, hızlı; Humeyd’in şiirinde([4]).

Öteki asıl: denir **شَمَرَ يَشْمُر**; kibirle yürüdüğü vakit. Ve geçti, **يَشْمُر**. Ve ondan denir: Adam oku **شَمَّرَ** etti; onu salıverdiği vakit.

(**شمس**) **الشين** ve **الميم** ve **السين**, renk değiştirmeye ve az istikrara delalet eden bir asıldır. **الشَّمس** bilinir; ve ona bu ad verildi; çünkü o, istikrarlı değildir; o, daima hareketlidir. Ve şöyle okunmuştur: ﴿**والشَّمْسُ تَجْرِي لاَ مُسْتَقَرَّ لَهَا**([5])﴾ [يس 38]. Ve denir: Günümüz **شَمَسَ** etti, ve **أشمس**; güneşi şiddetlendiği vakit. Ve binek hayvanlarından **الشَّموس**: neredeyse hiç istikrar etmeyen. Denir: **شَمَسَ شِماساً**. Ve **امرأةٌ شَموسٌ**: şüpheden ürktüğü([6]) ve onun yanında istikrar etmediği vakit; çoğulu **شُمُس**. Dedi ki:
شمُسٌ مَوَانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ *** يُخْلِفْن ظنَّ الفاحش المِغيارِ([7])
Ve **رجلٌ شموسٌ**: bir huy üzerinde istikrar etmediği vakit; ve o, zorluğa meyillidir. Ve denir: Falan bana **شمِسَ** etti; sana düşmanlığını açığa vurduğu vakit. Bu, ahlâkın değişmesi olarak zikrettiğimize hamledilmiştir. İşte bu ismin kıyası budur. Arapların onunla adlandırdığı şeye gelince: İbn Düreyd dedi: “Araplar **عَبد شمسٍ** adını vermiştir.” Dedi: “İbnü’l-Kelbî dedi: **الشّمس** eski bir puttur. Ondan başkası onu zikretmedi.” Dedi: “Bir kavim dedi: **شَمْسُ**: bilinen bir su gözü. Araplar **عَبْشَمس** adını vermiştir; onlar Benû Temîm’dir; ve onlara nisbetle **عبشمِيّ** denir”([8]).

(**شمص**) **الشين** ve **الميم** ve **الصاد** tek bir kelimedir. Denir: **شَمَصْتُ الفَرس**; onu **نَزَّقْتَه**([9]) (hareket etsin diye) yaptığın vakit. Ve denir: Develerini **شمَّص** etti; onları şiddetli bir kovalamayla kovduğu vakit.

(**شمط**) [Ve أما] **الشين** ve **الميم** ve **الطاء** ise, karışmaya delalet eden sahih bir kıyastır. Ondan: **الشَّمَط**; o, ak saçın gençliğin siyahıyla karışmasıdır.

Ve denir: İki karışığı karıştırdığın her şey için: onları **شَمَطتُهما**; ve onlar **شَمِيط**([10]). Ve dedi: Ve onunla([11]) sabah, gecenin kalan karanlığıyla karıştığı için **شَمِيطاً** adlandırıldı. Ve dediler: Ebû Amr dedi: Denir: Bir kere hadis, bir kere şiir olarak **أشمَطُوا**.

Babdan: **الشَّمَاطيط**: fırkalar; denir: Atlar **شَماطِيطَ** geldi([12]). Ve derler: Bu kazan, koyunu **بشَمْطِها وَبِشِمْطِها**([13]) ile alır; yani, onunla karıştırılmış baharatlarıyla.

(**شمع**) **الشين** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır ve şaka, hoş sohbet, latife ve buna yakın şeylerde düzenli bir kıyastır. Aslı, onların: **جاريةٌ شَموع** sözüdür; güzel konuşan, nefsi hoş, şakacı olduğu vakit. Ve hadiste: “Kim **المَشمَعة**’yi takip ederse Allah onunla **يُشَمِّع** eder.” Bazı ilim ehli dedi: **المَشْمَعَة**: şaka ve gülmedir; bunun manası, hâli ve şe’ni bu olan kimse hakkındadır; yoksa, şaka ve gülmeyi, batıl ve alay olmadığı vakit, toptan kerih görmüş değildir. Hüzeylî, misafirini zikrederek dedi:
سَأَبْدَؤُهُمْ بِمَشْمَعَةٍ وآتِي *** بِجُهْدِي مِنْ طعامٍ أو بِساطِ([14])
Onların inişleri sırasında misafirlerine şaka ve gülüşmeyle başladığını; bununla onları ünsiyet ettirmek istediğini kasteder.

Babdan: **أَشْمَعَ السِّرَاجُ**; nuru parladığı vakit. Dedi ki:
* كَلَمعِ بَرقٍ أو سِرَاجٍ أَشْمَعا([15]) *
Ve أما **الشَّمَْعُ** ise, **الميم**’in sükûnu ve fethiyle söylenir; o bilinir; ve zikrettiğim asıldan şâzdır.

(**شمق**) **الشين** ve **الميم** ve **القاف** hakkında derler ki: o sahih bir asıldır; ve onda **الشَّمَق**’ı zikrederler; o ya canlılıktır, yahut bir şeye düşkünlüktür.

(**شمل**) **الشين** ve **الميم** ve **اللام** iki asıldır; kıyaslı, düzenli; her biri kendi manasında ve babındadır.

Birincisi, şeyin şeyle dönmesine ve onu yanlarından almasına delalet eder. Ondan, onların: **شَمَِلَهم الأمرُ**([16]) sözü; onları kuşattığı vakit. Bu, **شاملٌ** bir iştir. Ondan **الشَّملَة**: o, onunla bel bağlanan ve **يُشْتَمَل** olunan bir örtüdür. Ve “Allah onun **شَمْل**’ini toplasın”; yani, işlerinin birleşmesi için ona dua ettiği vakit; ve birleştiği vakit, ikisinden her biri ötekiyle kuşanır([17]).

Babdan: Koyunu **شملت** ettin; ona **شِمالاً** yaptığın vakit; o, torba gibi bir kaptır; memesi onun içine sokulur da onu kuşatır. Ve aynı şekilde: Hurma ağacını **شَمَلْتُ**; yükünü silkelediği vakit, salkımları örtü parçalarıyla bağlandığında.

Babdan: **المِشْمل**: küçük bir kılıç; adam onu elbisesiyle kuşanır.

İkinci asıl, sağın zıddı olan tarafa delalet eder. Ondan: **اليد الشِّمال**; ve ondan **الرِّيح الشِّمال**; çünkü Irak kıblesi tarafından ona yaslanan kimse için kıblenin solundan gelir. Ve **الشمول** hakkında—ki o şaraptır—iki söz vardır: birincisi, onda kuzey rüzgârının esintisi gibi bir esinti olmasıdır. İkinci söz: onun aklı **تَشمَل** etmesidir. **شِمال**’ın çoğulu **أَشْمُل**. Ebû’n-Necm dedi:
* يأتي لها من أَيْمُنٍ وأَشْمُلِ([18]) *
Ve denir: **غديرٌ مشمول**; **الشِّمال** rüzgârı ona vurur da soğur. Bundan dolayı şaraba **مشمولة** denir; yani, tadı soğuktur. أما Zü’r-Rumme’nin sözü:
وبالشَّمائل من جَِلاّنَ مُقتِنصٌ *** رَذْل الثِّياب خفيُّ الشَّخصِ مُنْزَرِبُ([19])
Denir ki: o, **القُتَر**([20])’i kastetti; tekili **شمالة**’dır. Eğer bunu kastettiyse, sanki **القُتْرَة**’yi, memeye yapılan **الشِّمالة**’ye benzetmiştir. Onu zikrettik. Ve denir: o, **الشِّمال** tarafını kastetti.

Bu iki babdan şâz olan şeylerden: **الشَّمَلةَ**; hurma ağacında yaş hurmasından kalan şey. Denir: Onda **شماليل**’den başka kalmadı. Ve denir: **الشَّماليل** dallardan çatallanıp ayrılan şeydir. Ve **الشَّمْلَلَة**: sürat; ve ondan **الناقة الشِّملال** ve **الشِّمْليل**. Dedi ki:
حرفٌ أخُوها أبوها من مُهجَّنةٍ *** وعمُّها خَالُها قَوْداءُ شِمليلُ([22])

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الشمس يقال للقرصة، وللضوء المنتشر عنها وتجمع على شموس. قال تعالى: ﴿والشمس تجري لمستقر لها﴾ [يس/38]، وقال: ﴿الشمس والقمر بحسبان﴾ [الرحمن/5]، وشمس يومنا، وأشمس: صار ذا شمس، وشمس فلان شماسا: إذا ند ولم يستقر تشبيها بالشمس في عدم استقرارها. ***

##### Türkçe

- **الشمس** “قرصة” için söylenir; ondan yayılan yaygın ışık için de (söylenir); ve **شموس** üzere çoğul yapılır. Yüce Allah dedi ki: ﴿والشمس تجري لمستقر لها﴾ [يس/38] ve dedi ki: ﴿الشمس والقمر بحسبان﴾ [الرحمن/5]. Ve **شمس** günümüz(ün). Ve **أشمس**: güneş sahibi oldu. Ve **شمس** falan kimseyi **شماسا**: eğer ürküp kaçtı ve yerinde durmadıysa; onun (güneşin) yerinde durmayışına benzetme olarak. ***

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش م س
يوم شامس ومشمس وقد أشمست الأيام وأقمرت الليالي‏:‏ وتشمس الحرباء‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ كـأن يدي حربائها متشمساً يدا مذنب يستغفـر اللـه تائـب ودابة شموس وخيل شمس‏:‏ لا تكاد تستقر وقد شمست شماساً‏.‏
وكأنه سماس من شمامسة النصارى وهو من بعض رءوسهم يحلق وسط رأسه ويلزم البيعة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رجل شموس الأخلاق‏.‏
وقد شمس لي فلان إذا أبدى عداوته وكاد يوقع‏.‏
قال‏:‏ شمس العداوة حتى يستقاد لهم وأعظم الناس أحلاماً إذا قدروا

##### Türkçe

ش م س
**يوم شامس** ve **مشمس** (gün): ve günler **أشمست** oldu ve geceler **أقمرت** oldu: ve bukalemun **تشمس** etti.
Zü’r-Rumme dedi:
Sanki bukalemunun iki eli, güneşlenen olarak, tövbekâr, Allah’tan bağışlanma dileyen bir günahkârın iki eli.
Ve **دابة شموس** ve **خيل شمس**: neredeyse durulmaz; ve **شمست شماساً**.
Ve sanki o, Hristiyanların **شمامسة**’sinden bir **سماس**’tır; ve o, onların bazı reislerindendir; başının ortasını tıraş eder ve kiliseye bağlı kalır.
Mecazdan: ahlâkı **شموس** bir adam.
Ve falan bana **شمس** etti; düşmanlığını açığa vurduğu ve neredeyse (beni) düşüreceği zaman.
Dedi:
Düşmanlığı **شمس** etti; ta ki onlar için kısas alınsın; ve insanlar içinde en büyük hilim sahipleri, güç yetirdikleri zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشمس: معروفة. ولأَبْكِيَنَّك الشمسَ والقَمَر أَي ما كان ذلك. نصبوه على الظرف أَي طلوعَ الشمس والقمر كقوله:
الشمسُ طالعةٌ، ليسَتْ بكاسِفَةٍ،
تَبْكِي عليكَ، نُجومَ الليلِ والقَمَرا
والجمع شُموسٌ، كأَنهم جعلوا كل ناحية منها شمساً كما قالوا للمَفْرِق مَفارِق؛ قال الأَشْتَرُ النَّخَعِيُّ:
إِنْ لم أَشِنَّ على ابنِ هِنْدٍ غارَةً،
لم تَخْلُ يوماً من نِهابِ نُفُوسِ
خَيْلاً كأَمْثالِ السَّعالي شُزَّباً،
تَعْدُو ببيضٍ في الكريهةِ شُوسِ
حَمِيَ الحديدُ عليهمُ فكأَنه
وَمَضانُ بَرْقٍ أَو شُعاعُ شُمُوسِ
شَنَّ الغارة: فرَّقها. وابن هند: هو معاوية. والسَّعالي: جمع سِعْلاةٍ، وهي ساحرة الجنّ، ويقال: هي الغُول التي تذكرها العرب في أَشعارها. والشُّزَّبُ: الضامرة، واحدها شازِبٌ. وقوله تَعْدُو ببيض أَي تعدو برجال بيض. والكريهة: الأَمر المكروه. والشُّوسُ: جمع أَشْوَسَ، وهو أَن ينظر الرجل في شِقٍّ لعِظَم كِبْرِه. وتصغير الشمس: شُمَيْسَة. وقد أَشْمَسَ يومُنا، بالأَلف، وشَمَسَ يَشْمُِسُ شُموساً وشَمِسَ يَشْمَسُ، هذا القياس؛ وقد قيل يَشْمُسُ في آتي شَمِس، ومثله فَضِلَ يَفْضُل؛ قال ابن سيده: هذا قول أَهل اللغة والصحيح عندي أَن يَشْمُسُ آتي شَمَسَ؛ ويوم شامسٌ وقد شَمَس يَشْمِسُ شُموساً أَي ذُو ضِحٍّ نهارُه كله، وشَمَس يومُنا يَشْمِسُ إِذا كان ذا شمس. ويوم شامِسٌ: واضحٌ، وقيل: يوم شَمْس وشَمِسٌ صَحْوٌ لا غيم فيه، وشامِسٌ: شديدُ الحَرِّ، وحكي عن ثعلب: يوم مَشْمُوس كَشامِسٍ. وشيء مُشَمَّس أَي عُمِلَ في الشمس. وتَشَمَّسَ الرجلُ: قَعَدَ في الشمس وانتصب لها؛ قال ذو الرمة:
كأَنَّ يَدَيْ حِرْبائِها، مُتَشَمِّساً،
يَدا مُذْنِبٍ، يَسْتَغْفِرُ اللَّه، تائِبِ
الليث: الشمس عَيْنُ الضِّحِّ؛ قال: أَراد أَن الشمس هو العين التي في السماء تجري في الفَلَكِ وأَن الضِّح ضَوْءُه الذي يَشْرِقُ على وجه الأَرض.
ابن الأَعرابي والفراء: الشُّمَيْسَتان جنتان بإِزاء الفِرْدَوْس. والشَّمِسُ والشَّمُوسُ من الدواب: الذي إِذا نُخِسَ لم يستقرّ. وشَمَسَت الدابة والفرسُ تَشْمُسُ شِماساً وشُمُوساً وهي شَمُوسٌ: شَرَدتْ وجَمَحَتْ ومَنَعَتْ ظهرها، وبه شِماسٌ. وفي الحديث: ما لي أَراكم رافعي أَيديكم في الصلاة كأَنها أَذْنابُ خيل شُمْسٍ؟ هي جمعُ شَمُوسٍ، وهو النَّفُورُ من الدواب الذي لا يستقرّ لشَغَبه وحِدَّتِه، وقد توصف به الناقة؛ قال أَعرابي يصف ناقة: إِنها لعَسُوسٌ شَمُوسٌ ضَرُوسٌ نَهُوسٌ، وكل صفة من هذه مذكورة في فصلها. والشَّمُوسُ من النساء: التي لا تُطالِعُ الرجال ولا تُطْمِعُهم، والجمع شُمُسٌ؛ قال النابغة:
شُمُسٌ، مَوانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ،
يُخْلِفْنَ ظَنَّ الفاحِشِ المِغْيارِ
وقد شَمَسَتْ؛ وقولُ أَبي صخر الهذلي:
قِصارُ الخُطَى شُمٌّ، شُمُوسٌ عن الخَنا،
خِدالُ الشَّوَى، فُتْخُ الأَكُفِّ، خَراعِبُ
جَمَعَ شامِسَةً على شُمُوسٍ كقاعدة وقُعُود، كَسَّره على حذف الزائد، وقد يجوز أَن يكون جَمَعَ شَمُوس فقد كَسَّروا فَعِيلة على فُعُول؛ أَنشد الفرّاء:
وذُبْيانيَّة أَوْصَتْ بَنيها
بأَنْ كَذَبَ القَراطِفُ والقُطوفُ
وقال: هو جَمع قَطِيفَة. وفَعِّول أُخْت فَعِيل، فكما كَسَّروا فَعِيلاً على فُعُول كذلك كَسَّروا أَيضاً فَعُولاً على فُعُول، والاسم الشِّماسُ كالنِّوارِ؛ قال الجَعْدي:
بآنِسَةٍ، غيرَ أُنْسِ القِراف،
تُخَلِّطُ باللِّينِ منها شِماسا
ورجل شَمُوس: صَعْب الخُلُق، ولا تقل شَمُوص. والشَّمُوسُ: من أَسماء الخمر لأَنها تَشْمِسُ بصاحبها تَجْمَحُ به؛ وقال أَبو حنيفة: سميت بذلك لأَنها تَجْمَحُ بصاحبها جِماحَ الشَّمُوسِ، فهي مثل الدابة الشَّمُوس، وسميت رَاحاً لأَنها تُكْسِبُ شارِبها أَرْيَحِيَّة، وهو أَن يَهَشَّ للعَطاء ويَخِفَّ له؛ يقال: رِحْتُ لكذا أَراح؛ وأَنشد:
وفَقَدْتُ راحِي في الشَّبابِ وحالي
ورجل شَمُوسٌ؛: عَسِرٌ في عداوته شديد الخلاف على من عانده، والجمع شُمْسٌ وشُمْسٌ؛ قال الأَخطل:
شُمْسُ العَداوةِ حتى يُسْتَقادَ لهم،
وأَعْظَمُ الناسِ أَحلاماً إِذا قَدَرُوا
وشامَسَه مُشامَسَةً وشِماساً: عاداه وعانده؛ أَنشد ثعلب: قومٌ، إِذا شُومِسوا لَجَّ الشِّماسُ بهم
ذاتَ العِنادِ، وإِن ياسَرْتَهُمْ يَسَرُوا
وشَمِسَ لي فلانٌ إِذا بَدَتْ عداوته فلم يقدر على كتمها، وفي التهذيب: كأَنه هَمَّ أَن يفعل، وإِنه لذو شِماسٍ شديدٌ. النَّضْرُ: المُتَشَمِّسُ من الرجال الذي يمنع ما وراء ظهره، قال: وهو الشديد القومية، والبخيل أَيضاً: مُتَشَمِّس، وهو الذي لا تنال منه خيراً؛ يقال: أَتينا فلاناً نتعرَّض لمعروفه فتَشَمَّسَ علينا أَي بخل.
والشَّمْسُ: ضَرْبٌ من القلائد. والشَّمْسُ: مِعْلاقُ الفِلادةِ في العُنُق، والجمع شُمُوسٌ؛ قال الشاعر:
والدُّرُّ، واللؤْلؤُ في شَمْسِه،
مُقَلِّدٌ ظَبْيَ التَّصاوِيرِ
وجِيدٌ شامِس: ذو شُمُوسٍ، على النَّسَب؛ قال:
بعَيْنَيْنِ نَجْلاوَيْنِ لم يَجْرِ فيهما
ضَمانٌ، وجِيدٍ حُلِّيَ الشَّذْرَ شامسِ
قال اللحياني: الشَّمْسُ ضرب من الحَلْيِ مذكر. والشَّمْسُ: قِلادة الكلب.
والشَّمَّاسُ من رؤوس النصارى: الذي يحلق وسط رأْسه ويَلْزَمُ البِيعَة؛ قال ابن سيده: وليس بعربي صحيح، والجمع شَمامِسَةٌ، أَلحقوا الهاء للعجمة أَو للعِوَض.
والشَّمْسَة: مَشْطَةٌ للنساء.
أَبو سعيد: الشَّمُوسُ هَضْبَة معروفة، سميت به لأَنها صعبة المُرْتَقَى. وبنو الشَّمُوسِ: بطنٌ. وعَيْنُ شَمْس: موضع. وشَمْسُ عَيْنِ: ماءٌ. وشَمْسٌ: صَنَم قديم. وعبدُ شَمْسٍ: بطنٌ من قريش، قيل: سُمُّوا بذلك الصنم، وأَوّل من تَسَمَّى به سَبَأْ بن يَشْجُبَ؛ وقال ابن الأَعرابي في قوله:كَلاَّ وشَمْسَ لنَخْضِبَنَّهُمُ دَما
لم يصرف شمس لأَنه ذهب به إِلى المعرفة ينوي به الأَلف واللام، فلما كانت نيته الأَلف واللام لم يُجْره وجعله معرفة، وقال غيره: إِنما عنى الصنم المسمى شَمْساً ولكنه تَرك الصَرْفَ لأَنه جعله اسماً للصورة، وقال سيبويه: ليس أَحد من العرب يقول هذه شمسُ فيجعلها معرفة بغير أَلف ولام، فإِذا قالوا عبد شمس فكلهم يجعله معرفة، وقالوا عَبُّشَمْسٍ وهو من نادر المدغم؛ حكاه الفارسي، وقد قيل: عَبُ الشَّمْسِ فَحَذفوا لكثرة الاستعمال، وقيل: عَبُ الشَّمْسِ لُعابُها. قال الجوهري: أَما عَبْشَمْسُ بنُ زيد مَناةَ ابن تميم فإِن أَبا عمرو بنَ العَلاء يقول: أَصله عَبُّ شَمْسٍ كما تقول حَبُّ شَمْسٍ وهو ضَوءُها، والعين مُبْدَلة من الحاء، كما قالوا في عَبُّ قُرٍّ وهو البَرَدُ. قال ابن الأَعرابي: اسمه عَبءُّ شَمْسٍ، بالهمز، والعَبْءُ العِدْلُ، أَي هو عِدْلها ونظيرها، يُفْتَحُ ويكسر. وعَبْدُ شَمْس: من قريش، يقال: هم عَبُ الشَّمْسِ، ورأَيتُ عَبَ الشَّمْسِ، ومررت بعَبِ الشَّمْسِ؛ يريدون عبدَ شَمْسٍ، وأَكثر كلامهم رأَيت عبدَ شَمْس؛ قال:
إِذا ما رَأَتْ شَمساً عَبُ الشَّمْسِ، شَمَّرَتْ
إِلى زِمْلها، والجُرْهُمِيُّ عَمِيدُها
وقد تقدَّم ذلك مُسْتَوْفًى في ترجمة عبأَ من باب الهمز. قال: ومنهم من يقول عَبُّ شَمْسٍ، بتشديد الباء، يريد عبدَ شمس. ابن سيده: عَبُ شَمْسٍ قبيلة من تميم والنسب إِلى جميع ذلك عَبْشَمِيّ لأَن في كل اسم مضاف ثلاثةَ مذاهب: إِن شئت نسبت إِلى الأَوّل منهما كقولك عَبْدِيٌّ إِذا نسبت إِلى عبد القَيْس؛ قال سُوَيْد بن أَبي كاهل:
وهم صَلَبُوا العَبْدِيَّ في جِذْعِ نَخْلَةٍ،
فلا عَطَسَتْ شَيْبانُ إِلا بأَجْدَعا
وإِن شئت نسبت إِلى الثاني إِذا خفت اللبس فقلت مُطَّلِبِيٌّ إِذا نسبت إِلى عبد المُطَّلِب، وإِن شئت أَخذت من الأَوّل حرفين ومن الثاني حرفين فَرَدَدْتَ الاسم إِلى الرباعيِّ ثم نسبت إِليه فقلت عَبْدَرِيُّ إِذا نسبت إِلى عبد الجار، وعَبْشَمِيٌّ إِذا نسبت إِلى عبد شَمْسٍ؛ قال عبدُ يَغُوثَ بنُ وَقَّاصٍ الحارِثيُّ:
وتَضْحَكُ مِنِّي شَيْخَةٌ عَبْشَمِيَّةٌ،
كأَنْ لم تَرَ قَبْلِي أَسِيراً يَمانِيا
وقد عَلِمَتْ عِرْسِي مُلَيْكَةُ أَنَّني
أَنا الليثُ، مَعْدُوّاً عليَّ وعادِيا
وقد كنتُ نحَّارَ الجَزُورِ ومُعْمِلَ الْـ
ـمَطِيِّ، وأَمْضِي حيثُ لا حَيَّ ماضِيا
وقد تَعَبْشَمَ الرجلُ كما تقول تَعَبْقَسَ إِذا تعلق بسبب من أَسباب عبدِ القَيْسِ إِما بِحلْفٍ أَو جِوارٍ أَو وَلاءِ.
وشَمْسٌ وشُمْسٌ وشُمَيْسٌ وشَمِيسٌ وشَمَّاسٌ: أَسماء. والشَّمُوسُ: فَرَس شَبِيبِ بن جَرَادِ. والشَّمُوس أَيضا: فرس سُوَيْد بن خَذَّاقٍ. والشَّمِيسُ والشَّمُوسُ: بلد باليمن؛ قال الراعي:
وأَنا الذي سَمِعَتْ مَصانِعُ مَأْربٍ
وقُرَى الشَّمُوسِ وأَهْلُهُنَّ هَدِيرِي
ويروى: الشَّمِيس.

##### Türkçe

**الشمس**: bilinen (meşhur). Ve “Andolsun ki sana **الشمسَ** ve **القَمَر** ağlatacağım” yani bu ne ise.
Onu zarf üzerine nasbettiler; yani güneşin ve ayın doğuşu; şu sözü gibi:
**الشمسُ** طلعةٌ، ليسَتْ بكاسِفَةٍ،
تَبْكِي عليكَ، نُجومَ الليلِ والقَمَرا
Ve çoğulu **شُموسٌ**’dur; sanki onun her bir yönünü bir güneş kılmışlar; **المَفْرِق** için **مَفارِق** dedikleri gibi; **الأَشْتَرُ النَّخَعِيُّ** dedi ki:
إِنْ لم أَشِنَّ على ابنِ هِنْدٍ غارَةً،
لم تَخْلُ يوماً من نِهابِ نُفُوسِ
خَيْلاً كأَمْثالِ السَّعالي شُزَّباً،
تَعْدُو ببيضٍ في الكريهةِ شُوسِ
حَمِيَ الحديدُ عليهمُ فكأَنه
وَمَضانُ بَرْقٍ أَو شُعاعُ شُمُوسِ
**شَنَّ الغارة**: onu dağıttı. Ve **ابن هند**: o, Muaviye’dir. Ve **السَّعالي**: **سِعْلاةٍ**’ın çoğuludur; o, cinlerin büyücüsüdür; ve denilir ki: o, Arapların şiirlerinde andıkları gûldür.
Ve **الشُّزَّبُ**: zayıf (cılız) olanlar; onun teki **شازِبٌ**’dir. Ve “**تَعْدُو ببيض**” sözü: yani beyaz (temiz) adamlarla koşar. Ve **الكريهة**: hoşlanılmayan iş. Ve **الشُّوسُ**: **أَشْوَسَ**’ın çoğuludur; o da, büyüklük kibri sebebiyle adamın bir yarıktan bakmasıdır. Ve **الشمس**’in küçültmesi: **شُمَيْسَة**.

Ve günümüz **أَشْمَسَ** oldu, elif ile; ve **شَمَسَ** **يَشْمُِسُ** **شُموساً** ve **شَمِسَ** **يَشْمَسُ**; bu kıyastır; ve “**شَمِس**’in gelecek zamanı **يَشْمُسُ** denilmiştir” denildi; bunun benzeri **فَضِلَ** **يَفْضُل**; İbn Sîde dedi ki: bu, dil ehlinin sözüdür; ve bana göre doğru olan, **شَمَسَ**’in gelecek zamanının **يَشْمُسُ** olmasıdır;
ve **يوم شامسٌ**; ve **شَمَس** **يَشْمِسُ** **شُموساً**: yani bütün gündüzü aydınlık olan. Ve günümüz **شَمَس** **يَشْمِسُ**: güneşli olduğunda. Ve **يوم شامِسٌ**: açık; ve denildi ki: **يوم شَمْس** ve **شَمِسٌ**: bulutsuz, onda bulut yok; ve **شامِسٌ**: şiddetli sıcak. Ve Sa‘leb’den rivayet edildi: **يوم مَشْمُوس** tıpkı **شامِسٍ** gibi. Ve **شيء مُشَمَّس**: yani güneşte yapılmış. Ve adam **تَشَمَّسَ**: güneşte oturdu ve ona doğruldu; Zû’r-Rumme dedi ki:
كأَنَّ يَدَيْ حِرْبائِها، مُتَشَمِّساً،
يَدا مُذْنِبٍ، يَسْتَغْفِرُ اللَّه، تائِبِ
El-Leys: **الشمس** **عَيْنُ الضِّحِّ**’dır; dedi ki: güneşin, gökte felekte akan göz olduğunu; ve **الضِّح**’ın da, yer yüzüne doğan onun ışığı olduğunu kastetti.

İbnü’l-A‘râbî ve el-Ferrâ: **الشُّمَيْسَتان** Firdevs’in karşısında iki cennettir.
Ve **الشَّمِسُ** ve **الشَّمُوسُ** binek hayvanlarından: o ki, dürtüldüğünde yerinde durmaz.
Ve binek hayvanı ve at **شَمَسَت** **تَشْمُسُ** **شِماساً** ve **شُمُوساً**; ve o **شَمُوسٌ**’tur: ürktü, azdı ve sırtını vermedi; ve onda **شِماسٌ** vardır. Ve hadiste: “Namazda ellerinizi kaldırmış görüyorum; sanki onlar **خيل شُمْسٍ**’in kuyruklarıdır?” O, **شَمُوسٍ**’un çoğuludur; o da, yaramazlığı ve keskinliği sebebiyle durmayan, ürkek binek hayvanıdır; deve de onunla nitelenir; bir bedevî bir deveyi vasfederek dedi ki: “O, elbette **عَسُوسٌ شَمُوسٌ ضَرُوسٌ نَهُوسٌ**’tur”; bu sıfatların her biri kendi faslında zikredilmiştir. Ve kadınlardan **الشَّمُوسُ**: erkeklere yüz göstermeyen ve onları ümitlendirmeyen; çoğulu **شُمُسٌ**; en-Nâbiga dedi ki:
شُمُسٌ، مَوانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ،
يُخْلِفْنَ ظَنَّ الفاحِشِ المِغْيارِ
Ve o **شَمَسَتْ**. Ve Ebû Sahr el-Huzelî’nin sözü:
قِصارُ الخُطَى شُمٌّ، شُمُوسٌ عن الخَنا،
خِدالُ الشَّوَى، فُتْخُ الأَكُفِّ، خَراعِبُ
**شامِسَةً**’yı **شُمُوسٍ** üzerine topladı; **قاعدة** ve **قُعُود** gibi; ziyadeyi hazf üzere kırdı; ve caizdir ki **شَمُوس**’u toplamış olsun; çünkü **فَعِيلة**’yi **فُعُول** üzerine kırdılar; el-Ferrâ rivayet etti:
وذُبْيانيَّة أَوْصَتْ بَنيها
بأَنْ كَذَبَ القَراطِفُ والقُطوفُ
Ve dedi ki: o, **قَطِيفَة**’nin cem‘idir. Ve **فَعِّول** **فَعِيل**’in kız kardeşidir; nasıl ki **فَعِيلاً**’ı **فُعُول** üzerine kırdılarsa, öylece **فَعُولاً**’ı da **فُعُول** üzerine kırdılar. Ve isim **الشِّماسُ**’tır, **النِّوارِ** gibi; el-Ca‘dî dedi ki:
بآنِسَةٍ، غيرَ أُنْسِ القِراف،
تُخَلِّطُ باللِّينِ منها شِماسا
Ve **رجل شَمُوس**: huyu zor; **شَمُوص** deme. Ve **الشَّمُوسُ**: şarabın adlarındandır; çünkü sahibine **تَشْمِسُ** eder, onu azdırır; Ebû Hanîfe dedi ki: bununla adlandırıldı; çünkü sahibini **الشَّمُوسِ**’un azması gibi azdırır; o, **الدابة الشَّمُوس** gibidir. Ve **راحاً** diye adlandırıldı; çünkü içene **أَرْيَحِيَّة** kazandırır; o da, vermeye sevinçle yönelmesi ve ona hafiflemesidir; denilir: **رِحْتُ** لكذا **أَراح**; ve şu beyit okundu:
وفَقَدْتُ راحِي في الشَّبابِ وحالي
Ve **رجل شَمُوسٌ**: düşmanlığında zor, ona karşı gelenle ihtilafta şiddetli; çoğulu **شُمْسٌ** ve **شُمْسٌ**; el-Ahtal dedi ki:
شُمْسُ العَداوةِ حتى يُسْتَقادَ لهم،
وأَعْظَمُ الناسِ أَحلاماً إِذا قَدَرُوا
Ve onu **شامَسَه** **مُشامَسَةً** ve **شِماساً**: ona düşmanlık etti ve inatla karşı koydu; Sa‘leb rivayet etti:
قومٌ، إِذا شُومِسوا لَجَّ الشِّماسُ بهم
ذاتَ العِنادِ، وإِن ياسَرْتَهُمْ يَسَرُوا
Ve “falanca bana **شَمِسَ** etti” denir: düşmanlığı ortaya çıktığında, onu gizlemeye güç yetiremediğinde. Ve **التهذيب**’de: sanki yapmaya niyet etti; ve o, şiddetli bir **شِماسٍ** sahibidir. **النَّضْرُ**: erkeklerden **المُتَشَمِّسُ**; arka tarafının ötesini men eden; dedi ki: o, kavmiyetçe şiddetli olandır; ve cimri de: **مُتَشَمِّس**; o, ondan bir hayır elde edilemeyendir; denilir: falancaya iyiliğine maruz kalmak için geldik de bize karşı **تَشَمَّسَ** etti; yani cimrilik etti.

Ve **الشَّمْسُ**: gerdanlıkların bir türüdür. Ve **الشَّمْسُ**: boyunda gerdanlığın askısıdır; çoğulu **شُمُوسٌ**; şair dedi ki:
والدُّرُّ، واللؤْلؤُ في شَمْسِه،
مُقَلِّدٌ ظَبْيَ التَّصاوِيرِ
Ve **جِيدٌ شامِس**: nisbet üzere, **شُمُوسٍ** sahibi; dedi ki:
بعَيْنَيْنِ نَجْلاوَيْنِ لم يَجْرِ فيهما
ضَمانٌ، وجِيدٍ حُلِّيَ الشَّذْرَ شامسِ
El-Lihyânî dedi ki: **الشَّمْسُ** süsün bir türüdür; müzekkerdir. Ve **الشَّمْسُ**: köpeğin tasmasıdır.

Ve Hristiyanların reislerinden **الشَّمَّاسُ**: başının ortasını tıraş eden ve kiliseye devam eden; İbn Sîde dedi ki: Arapça sahih değildir; çoğulu **شَمامِسَةٌ**; yabancılık için yahut bedel için **الهاء**’yı ilhak ettiler.

Ve **الشَّمْسَة**: kadınlar için bir taraktır.

Ebû Sa‘îd: **الشَّمُوسُ** bilinen bir tepedir; ona bununla ad verildi; çünkü çıkılması zordur. Ve **بنو الشَّمُوسِ**: bir koldur. Ve **عَيْنُ شَمْس**: bir yerdir. Ve **شَمْسُ عَيْنِ**: bir sudur.
Ve **شَمْسٌ**: eski bir puttur. Ve **عبدُ شَمْسٍ**: Kureyş’ten bir koldur; denildi ki: o put sebebiyle böyle adlandırıldılar; ve onunla adlanan ilk kişi **سَبَأْ بن يَشْجُبَ**’dur. Ve İbnü’l-A‘râbî, şu söz hakkında dedi: **كَلاَّ وشَمْسَ لنَخْضِبَنَّهُمُ دَما**
**شمس**’i sarf etmedi; çünkü onu marifeye götürdü; onunla **الأَلف واللام**’ı niyet ediyordu; niyeti **الأَلف واللام** olunca onu mecrâya sokmadı ve onu marife kıldı. Ve başkası dedi ki: ancak **شَمْساً** diye adlandırılan putu kastetti; fakat sarfı terk etti; çünkü onu suretin ismi kıldı. Sîbeveyh dedi ki: Araplardan hiç kimse “bu **شمسُ**” demez; onu **أَلف** ve **لام** olmaksızın marife kılarak; fakat “**عبد شمس**” dediklerinde hepsi onu marife kılar. Ve **عَبُّشَمْسٍ** dediler; bu, nadir idgamlardandır; el-Fârisî rivayet etti. Ve denildi ki: **عَبُ الشَّمْسِ**; çok kullanım sebebiyle hazfettiler. Ve denildi ki: **عَبُ الشَّمْسِ** onun salyasıdır. El-Cevherî dedi ki: **عَبْشَمْسُ بنُ زيد مَناةَ ابن تميم**’e gelince, Ebû Amr b. el-Alâ der ki: aslı **عَبُّ شَمْسٍ**’tır; tıpkı “**حَبُّ شَمْسٍ**” dediğin gibi; o, onun ışığıdır; ve **العين** **الحاء**’dan بدل edilmiştir; “**عَبُّ قُرٍّ**”de dedikleri gibi; o, soğuktur. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: onun adı hemzeli olarak **عَبءُّ شَمْسٍ**’tır; ve **العَبْءُ** yük (denk)tir; yani o, onun dengi ve benzeridir; fetha ile de kesra ile de gelir. Ve **عَبْدُ شَمْس**: Kureyş’tendir; denilir: onlar **عَبُ الشَّمْسِ**’tir; “**عَبَ الشَّمْسِ**’i gördüm” ve “**عَبِ الشَّمْسِ**’in yanından geçtim”; **عبدَ شَمْسٍ**’i kastederler; sözlerinin çoğu “**عبدَ شَمْس**’i gördüm”dür; dedi ki:
إِذا ما رَأَتْ شَمساً عَبُ الشَّمْسِ، شَمَّرَتْ
إِلى زِمْلها، والجُرْهُمِيُّ عَمِيدُها
Bu, **عبأَ** tercümesinde, hemze babında, daha önce tam olarak geçti. Dedi ki: onlardan kimi **عَبُّ شَمْسٍ** der; **الباء**’yı şeddeli yaparak; **عبدَ شمس**’i kasteder. İbn Sîde: **عَبُ شَمْسٍ** Temîm’den bir kabiledir; ve bütün bunlara nisbet **عَبْشَمِيّ**’dir; çünkü her izafetli isimde üç mezhep vardır: istersen ikisinin birincisine nisbet edersin; “**عَبْدِيٌّ**” demen gibi; **عبد القَيْس**’e nisbet ettiğinde; Süveyd b. Ebî Kâhil dedi ki:
وهم صَلَبُوا العَبْدِيَّ في جِذْعِ نَخْلَةٍ،
فلا عَطَسَتْ شَيْبانُ إِلا بأَجْدَعا
Ve istersen, iltibas korktuğunda ikincisine nisbet edersin; **عبد المُطَّلِب**’e nisbet ettiğinde **مُطَّلِبِيٌّ** demen gibi. Ve istersen birinciden iki harf, ikinciden iki harf alırsın; ismi dörtlüye döndürürsün; sonra ona nisbet edersin; **عبد الجار**’a nisbet ettiğinde **عَبْدَرِيُّ** demen gibi; ve **عبد شَمْسٍ**’e nisbet ettiğinde **عَبْشَمِيٌّ**; Abdü Yeğûs b. Vakkâs el-Hârisî dedi ki:
وتَضْحَكُ مِنِّي شَيْخَةٌ عَبْشَمِيَّةٌ،
كأَنْ لم تَرَ قَبْلِي أَسِيراً يَمانِيا
وقد عَلِمَتْ عِرْسِي مُلَيْكَةُ أَنَّني
أَنا الليثُ، مَعْدُوّاً عليَّ وعادِيا
وقد كنتُ نحَّارَ الجَزُورِ ومُعْمِلَ الْـ
ـمَطِيِّ، وأَمْضِي حيثُ لا حَيَّ ماضِيا
Ve adam **تَعَبْشَمَ** etti; tıpkı **تَعَبْقَسَ** dediğin gibi: **عبدِ القَيْسِ**’in sebeplerinden bir sebebe tutunduğunda; ya antlaşma ile ya komşuluk ile ya velâ ile.

Ve **شَمْسٌ** ve **شُمْسٌ** ve **شُمَيْسٌ** ve **شَمِيسٌ** ve **شَمَّاسٌ**: isimlerdir. Ve **الشَّمُوسُ**: Şebîb b. Cerâd’ın atıdır. Ve **الشَّمُوس** ayrıca: Süveyd b. Hazzâk’ın atıdır.
Ve **الشَّمِيسُ** ve **الشَّمُوسُ**: Yemen’de bir beldedir; er-Râ‘î dedi ki:
وأَنا الذي سَمِعَتْ مَصانِعُ مَأْربٍ
وقُرَى الشَّمُوسِ وأَهْلُهُنَّ هَدِيرِي
Rivayet olunur: **الشَّمِيس**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش م س * جمع * الشَّمْسِ شُمُوسٌ * كأنهم جعلوا كل ناحية منها شمسا كما قالوا للمفرق مفارق وتصغيرها * شُمَيْسَةٌ * و * شَمَسَ * يومنا من باب نصر إذا كان ذا شمس و * أشْمَسَ * أيضا و * شَمَسَ * الفرس منع ظهره وبابه دخل و * شِمَاساً * أيضا بالكسر فهو فرس * شَمُوسٌ * وبه * شِماسٌ * ورجل * شَمُوسٌ * أي صعب الخلق ولا تقل شموص وشيء * مُشْمَّس * عُمل في الشمس

##### Türkçe

* ش م س * çoğulu **الشَّمْسِ**: **شُمُوسٌ**; sanki onlar onun her bir yönünü bir güneş kılmışlardır; nitekim onlar **المفرق** için **مفارق** dediler. Onun küçültmesi: **شُمَيْسَةٌ**. Ve **شَمَسَ** günümüz, **نصر** bâbından; güneşli olduğu zaman. Ve **أشْمَسَ** da. Ve **شَمَسَ** at: sırtını (binilmesini) men etti; onun bâbı **دخل**’dir. Ve **شِمَاساً** da, kesre ile; o hâlde o, **شَمُوسٌ** bir attır; onda **شِماسٌ** vardır. Ve bir adam **شَمُوسٌ**: yani yaratılışı zor; **شموص** deme. Ve bir şey **مُشْمَّس**: güneşte yapılmış.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشمس، م، أي معروفة، مؤنثة، قال الليث: الشمس عين الضح، أراد أن الشمس هو العين التي في السماء تجري في الفلك، وأن الضح ضوؤه الذي يشرق على وجه الأرض، ج شموس، كأنهم جعلوا كل ناحية منها شمسا، كما قالوا للمفرق: مفارق، قال الأشتر النخعي:
  حمى الحديد عليهم فـكـأنـه                      ومضان برق أو شعاع شموس والشمس: ضرب من المشط، كانت النساء في الدهر الأول يتمشطن به، وهي الشمسة، قاله ابن دريد. وأنشد:
  فامتشطت النوفليا                      ت وعليت بشمس والشمس: ضرب من القلائد، وقيل: هو معلاق القلادة في العنق، والجمع شموس، وقال اللحياني: هو ضرب من الحلي، مذكر، وقال غيره، هو قلادة الكلب. والشمس: صنم قديم، ذكره ابن الكلبي. والشمس: عين ماء، يقال له: عين شمس. والشمس: أبو بطن من العرب، قال تأبط شرا:
  إني لمهد مـن ثـنـائي فـقـاصـد                      به لابن عم الصدق شمس بن مالك ويروى في البيت بفتح الشين. وقد سمت عبد شمس وهو بطن من قريش، قيل: سموا بذلك الصنم، وأول من تسمى به سبأ بن يشجب. ونص أبو علي في التذكرة على منعه، أي ترك الصرف من عبد شمس، للتعريف والتأنيث، وفرق بينه وبين دعد، في التخيير بين الصرف وتركه، قال جرير:
  أنت ابن معتلج الأباطح فافتخر                      من عبد شمس بذروة وصميم وما جاء في الشعر مصروفا حمل على الضرورة، كذا نص الصاغاني، فإذا لا يحتاج إلى تأويل، وهو قول شيخنا: لعل المراد على جواز منعه. وإلا فالأفصح عند أبي علي في المؤنث الثلاثي الساكن الوسط الصرف، كما في همع الهوامع وغيره، فتأملن وفال ابن الأعرابي في قوله:
  كلا وشمس لنخضبنهم دما

  لم يصرف شمس؛ لأنه ذهب به إلى المعرفة ينوي به الألف واللام، فلما كانت نيته الألف واللام لم يجره، وجعله معرفة، وقال غيره، إنما عنى الصنم المسمى شمسا، ولكنه ترك الصرف لأنه جعله اسما للصورة، وقال سيبويه:ليس أحد من العرب يقول: هذه شمس فيجعلها معرفة بغير ألف ولام، فإذا قالوا: عبد شمس، فكلهم يجعلها معرفة. وأضيف إلى شمس السماء، لأنهم كانوا يعبدونها، وهو أحد الأقوال فيه، وقيل: إلى الصنم. والنسبة عبشمي، بالأخذ من الأول حرفين ومن الثاني حرفين، ورد الأسم إلى الرباعي، قال عبد يغوث بن وقاص الحارثي:
  وتضحك مني شيخة عبشمـية                      كأن لم ترى قبلي أسيرا يمانيا

  وأما بن تميم فأصله، على ما قال أبو عمرو بن العلاء، ونقله عنه الجوهري: عب شمس: أي حبها، أي ضوءها، والعين مبدلة من الحاء، كما قالوا في عب قر، وهو البرد، وقد يخفف فيقال: عب شمس، كما هو نص الجوهري، وقيل: عب الشمس: لعابها. وإما أصله: عبء شمس، بالهمز والعبء: العدل، أي نظيرها وعدلها يفتح ويكسر، قاله ابن الأعرابي، والنسبة: عبشمي أيضا، كما صرح به ابن سيده. وعين شمس: ع بمصر بالمطرية خارج القاهرة، كان به منبت البلسان قديما، كما تقدمت. الإشارة إليه، وقد وردت هذا الموضع مرارا، وسيأتي للمصنف في عين أيضا. والشمستان، هكذا في النسخ، وفي التكملة: الشمسان: مويهتان في جوف غريض، كأمير، هكذا بالغين المعجمة في النسخ، والصواب بالإهمال، وهي قنة منقادة بأعلى نجد في طرف النير، نير بني غاضرة، وقد سبق أن الذي لبني غاضرة في النير الجانب الغربي منه، فإن شرقيه لغني بن أعصر. وقال ابن الأعرابي والفراء: الشميستان: جنتان بإزاء الفردوس، وسيأتي الفردوس في موضعه. والشماس، كشداد، من رؤوس النصارى: الذي يحلق وسط رأسه، لازما للبيعة، وهذا عمل عدولهم وثقاتهم، قاله الليث، وقال ابن دريد: فأما شماس النصارى فليس بعربي محض. وفي المحكم: ليس بعربي صحيح، ج شمامسة، ألحقوا الهاء للعجمة أو العوض. وشماس بن زهير بن مالك بن امرئ القيس بن مالك بن ثعلبة بن الخزرج جد أبي محمد ثابت ابن قيس الصحابي خطيب الأنصار. والشماسية: محلة بدمشق، وأيضا: ع قرب، وفي التكملة: بجنب رصافة بغداد، نقلهما الصاغاني. وشمس يومنا يشمس ويشمس من حد نصر وضرب، شموسا، بالضم فيهما، وشمس، كسمع، يشمس، بالفتح على القياس، عن ابن دريد، وقد قيل: آتيه يشمس، بالضم، ومثله فضل يفضل، قال ابن سيده: هذا قول أهل اللغة، والصحيح عندي أن يشمس آتي شمس. وأشمس يومنا، بالألف، أي صار ذا شمس. ويقال: يوم، شامس، وقد شمس شموسا، أي ذو ضح نهاره كله، وقيل: يوم شامس: واضح. وشمس الفرس يشمس شموسا، بالضم، وشماسا، بالكسر: شرد وجمح، ومنع ظهره عن الركوب لشدة شغبه وحدته، فهو لا يستقر، فهو شامس وشموس، كصبور، من خيل شمس، بالضم، وشمس، بضمتين، ومنه الحديث كأنها أذناب خيل شمس وقد توصف به الناقة، قال أعرابي يصف ناقته: إنها لعسوس شموس ضروس نهوس. والشموس: من أسمار الخمر، لأنها تشمس بصاحبها: تجمع به، وقال أبو حنيفة رحمه الله: لأنها تجمع بصاحبها جماح الشموس، فهي مثل الدابة الشموس. والشموس بنت أبي عامر عبد عمرو الراهب، وهي أم عاصم بن ثابت. والشموس بنت عمرو بن حزام الظفرية، وصوابه السلمية. وبنت مالك بن قيس، ذكرهن ابن حبيب. و الشموس بنت النعمان بن عامر الأنصارية، أخرج لها الثلاثة: صحابيات.، رضي الله عنهن. والشموس: فرس للأسود بن شريك، وفرس ليزيد بن خذاق العبدي، ولها يقول:
  ألا هل أتاها أن شـكة حـازم                      علي وأني قد صنعت الشموسا

  وفرس لسويد بن خذاق العبدي، أخي يزيد هذا. و فرس لعبد الله بن عامر القرشي. وهو القائل فيه:
  جرى الشموس ناجزا بناجز وفرس لشبيب بن جراد أحد بني الوحيد من هوازن، فهي خمسة أفراس، ذكر منها ابن الكلبي وابن سيده الثانية، وابن سيده فقط الخامسة، والباقي عن الصاغاني. وقال أبو سعيد: الشموس: هضبة معروفة، سميت به لأنها صعبة المرتقى. ومن المجاز: شمس له، إذا أبدى عداوة وكاد يوقع، كذا في الأساس، وفي المحكم: شمس لي فلان، إذا بدت عداوته فلم يقدر على كتمها، وفي التهذيب: أبدى عداوته كأنه هم أن يفعل. والتشميس: بسط الشيء في الشمس لييبس، وهو أيضا: عبادة الشمس، يقال: هو مشمس، إذا كان يعبدها، نقله الصاغاني. وقال النضر: المتشمس من الرجال: الذي يمنع ما وراء ظهره، وهو القوي الشديد القومية، هذا هو نص النضر، وقال الصاغاني: الشديد القوة، وبيض له في اللسان، كأنه شك، وقد ضبطه أبو حامد الأرموي على الصواب كما ذكرنا، قال: والبخيل غاية أيضا متشمس، وهو الذي لا ينال منه خير، يقال: أتينا فلانا نتعرض لمعروفه فتشمس علينا، أي بخل. والمتشمس: والد أسيد التابعي، يروي عن أبي موسى، وعنه الحسن. وشماسة، كثمامة، ويفتح: اسم. وشامستان، وفي التكملة: شامستيان،:ة ببلخ. وجزيرة شامس: من الجزائر اليونانية، ويقال: إنها فوق الثلاثمائة جزيرة. ومما يستدرك عليه: يوم شمس، بالفتح، وشمس، ككتف: صحو لا غيم فيه. وشامس: شديد الحر، وحكي عن ثعلب: يوم مشموس كشامس. وتشمس الرجل: قعد في الشمس وانتصب لها. وتصغير الشمس: شميسة. والشموس من النساء التي لا تطالع الرجال ولا تطمعهم، قال النابغة
  شمس موانع كل ليلة حرة                      يخلفن ظن الفاحش المغيار وقد شمست، وقول أبي صخر الهذلي:
  قصار الخطا شم شموس عن الخناخدال الشوى فتخ الأكف خراعب جمع شامسة على شموس كقاعدة وقعود، كسره على حذف الزائد، والاسم: الشماس، كالنوار. ورجل شموس: صعب الخلق، ولا تقل: شموص. ورجل شموس: عسر في عداوته شديد الخلاف على من عانده. وشامسه مشامسة وشماسا: عانده وعاداه، أنشد ثعلب:
  قوم إذا شومسوا لج الشماس بهمذات العناد وإن ياسرتهم يسروا وجيد شامس: ذو شموس، على النسب قال:
  بعينين نجلاوين لم يجر فيهـمـا                      ضمان وجيد حلي الشذر شامس وبنو الشموس: بطن. وشمس، بالضم وبالفتح، وشميس كأمير، وزبير: أسماء. والشمس والشموس: بلد باليمن، قال الراعي:
  وأنا الذي سمعت مصانع مأرب                      وقرى الشموس وأهلهن هديري

  ويروى: الشميس. وشمسانية: بليدة بالخابور. والشموس: من أجود قصور اليمامة. وشميسى: واد من أودية القبلية. وقالوا في عبشمس: عبشمس، وهو من نادر المدغم، حكاه الفارسي. وبنو شمس بن عمرو بن غنم بن غالب، من الأزد، بالضم، منهم محمد بن واسع الأزدي الشمسي، من التابعين. وأبو الشموس البلوي: صحابي، وروي حديث سليم بن مطير، عن أبيه، عنه، ذكره المزي في الكنى. وأبو شماس بن عمرو: صحابي، ذكره في العباب. ومنية الشماس: قرية بجيزة مصر، وهي المعروفة بدير الشمع.

##### Türkçe

**الشمس**، müennes, yani bilinen; Leys dedi ki: **الشمس** **عين الضح**’dır; **الشمس**’ın, gökte felekte yürüyen göz olduğunu, **الضح**’ın da onun ışığı olup yer yüzüne doğan şey olduğunu kastetti; çoğulu **شموس**; sanki onun her bir yönünü bir **شمس** yapmışlardır; tıpkı **المفرق** için **مفارق** dedikleri gibi. Eşter en-Nehaî dedi ki:
  Demiri onlara haram kıldı; sanki o                      bir şimşeğin parıltısı yahut **شموس**’un ışınıdır.

Ve **الشمس**: taraktan bir türdür; ilk devirde kadınlar onunla taranırlardı; o da **الشمسة**’dir; bunu İbn Düreyd söyledi. Ve şu beyit okundu:
  Nûfeliye tarandı                      ve bir **شمس** ile yükseldi.

Ve **الشمس**: gerdanlıklardan bir türdür; ve denildi ki: o, gerdanlığın boyundaki askısıdır; çoğulu **شموس**; Lihyânî dedi ki: o, ziynetten bir türdür, müzekkerdir; başkası dedi ki: o, köpeğin gerdanlığıdır. Ve **الشمس**: kadîm bir puttur; onu İbnü’l-Kelbî zikretti. Ve **الشمس**: bir su gözüdür; ona **عين شمس** denir. Ve **الشمس**: Araplardan bir karın babasıdır; Teebbete Şerran dedi ki:
  Ben, övgümden bir beşikçiyim; kasdeden                      onunla doğruluğun amcaoğluna: **شمس بن مالك**’e.

Ve beyitte **ش**’nin fethiyle rivayet olunur. Ve **عبد شمس** adını koydular; o, Kureyş’ten bir karındır; denildi ki: onu o put sebebiyle adlandırdılar; ve onunla adlanan ilk kişi **سبأ بن يشجب**’dir. Ebû Ali, **التذكرة**’de onun men’ine, yani **عبد شمس**’ten sarfı terk etmeye, marifelik ve müenneslik sebebiyle, nass etti; ve onunla **دعد** arasında, sarf ile terk arasında muhayyerlikte, fark koydu. Cerîr dedi ki:
  Sen, Ebâtıh’ın karıştırıcısının oğlusun; övün                      **عبد شمس**’ten bir zirve ve bir öz ile.

Şiirde sarf edilmiş olarak gelen şey, zarurete hamledilir; Sâğânî’nin nassı böyledir; böylece te’vile ihtiyaç olmaz; bu, şeyhimizin sözüdür: belki murad, men’inin cevazı üzerinedir. Yoksa Ebû Ali’ye göre, ortası sâkin üçlü müenneste en fasih olan sarftır; **همع الهوامع** ve başkasında olduğu gibi; öyleyse düşün. Ve İbnü’l-A‘râbî, şu sözünde dedi ki:
  Hayır; **شمس**’e andolsun, onları kana boyayacağız.

**شمس**’i sarf etmedi; çünkü onu marifeye götürdü; onunla **الألف واللام**’ı niyet eder; niyeti **الألف واللام** olunca onu cerretmedi ve onu marife yaptı. Başkası dedi ki: ancak **شمسا** diye adlandırılan putu kastetti; fakat onu sarftan bıraktı; çünkü onu sûretin ismi yaptı. Sîbeveyh dedi ki: Araplardan hiç kimse “bu **شمس**” demez de onu **ألف** ve **لام** olmaksızın marife yapmaz; fakat “**عبد شمس**” dediklerinde, hepsi onu marife yapar. Ve **شمس السماء**’a izafe edildi; çünkü onlar ona taparlardı; bu, onda bir görüştür; ve denildi ki: puta. Nisbet **عبشمي**’dir; birinciden iki harf, ikinciden iki harf almakla ve ismi dörtlüye iade etmekle. Abd Yeğûs b. Vakkâs el-Hârisî dedi ki:
  Bana güler bir **عبشمية** ihtiyar kadın                      sanki benden önce Yemenli bir esir görmemiş gibi.

Temîm oğullarına gelince: aslı, Ebû Amr b. el-Alâ’nın dediği üzere ve Cevherî’nin ondan naklettiği üzere: **عب شمس**; yani “onun sevgisi”, yani “onun ışığı”; ve **العين**, **الحاء**’dan bedeldir; tıpkı **عب قر**’da dedikleri gibi; o da soğuktur. Ve hafifletilir de “**عب شمس**” denir; Cevherî’nin nassı böyledir. Ve denildi ki: **عب الشمس**: onun salyasıdır. Ve yahut aslı: **عبء شمس**; hemze ile; ve **العبء**: yük, yani onun benzeri ve dengi; feth ile de kesr ile de gelir; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi; nisbet: **عبشمي** de; İbn Sîde’nin açıkça belirttiği gibi. Ve **عين شمس**: Mısır’da, Matariyye’de, Kahire dışında bir yerdir; onda eskiden balsamın bitiş yeri vardı; daha önce ona işaret geçtiği gibi; bu yer defalarca vârid olmuştur; musannifin “**عين**” maddesinde de gelecektir.

Ve **الشمستان**; nüshalarda böyle; **التكملة**’de: **الشمسان**: **غريض**’in içinde iki su; **كأمير**; nüshalarda, mu‘ceme **غ** ile böyledir; doğrusu ihmâl iledir; ve o, Necd’in yukarısında, **النير**’in ucunda, sürüklenen bir tepedir; **نير بني غاضرة**; daha önce geçti ki **بني غاضرة**’ye **النير**’de olan, onun batı tarafıdır; çünkü doğusu **غني بن أعصر**’ındır. Ve İbnü’l-A‘râbî ile Ferrâ dedi ki: **الشميستان**: **الفردوس**’un karşısında iki cennettir; **الفردوس** kendi yerinde gelecektir.

Ve **الشماس**; **كشداد** vezninde; Hristiyanların reislerinden: başının ortasını tıraş eden, kiliseye bağlı olarak; bu, onların âdillerinin ve güvenilirlerinin işidir; Leys söyledi. İbn Düreyd dedi ki: Hristiyanların **شماس**’ı ise saf Arapça değildir. **المحكم**’de: sahih Arapça değildir; çoğulu **شمامسة**; yabancılık yahut ivaz için **الهاء**’yı ilhak ettiler. Ve **شماس بن زهير بن مالك بن امرئ القيس بن مالك بن ثعلبة بن الخزرج**: Ensâr’ın hatibi sahâbî Ebû Muhammed Sâbit b. Kays’ın ceddi. Ve **الشماسية**: Dımaşk’ta bir mahalle; ayrıca: **ع** قرب; ve **التكملة**’de: Bağdat’ın Rüsâfe’sinin yanında; ikisini de Sâğânî nakletti.

Ve “günümüz güneşlendi”: **شمس يومنا يشمس ويشمس**; **نصر** ve **ضرب** haddi üzere; **شموسا**; ikisinde de damme ile. Ve **شمس**; **كسمع**; **يشمس**; kıyasa göre fetha ile; İbn Düreyd’den. Ve “ona gelirim, **يشمس**” denildi; damme ile; bunun benzeri: **فضل يفضل**. İbn Sîde dedi ki: bu, lugat ehlinin sözüdür; bana göre sahih olan: **يشمس** “gelirim” **شمس**’tir. Ve **أشمس يومنا**; elif ile; yani güneşli oldu. Ve denilir: **يوم شامس**; ve **شمس شموسا**; yani bütün gündüzü **ضح** sahibi; ve denildi ki: **يوم شامس**: açık.

Ve at, **شمس الفرس يشمس شموسا**; damme ile; ve **شماسا**; kesra ile: ürktü ve azdı; huysuzluğu ve sertliği sebebiyle sırtını binmeye kapadı; o, durulmaz; o hâlde o, **شامس** ve **شموس**; **كصبور**; **خيل شمس**’ten; damme ile; ve **شمس**; iki damme ile. Ve ondan hadis: “sanki o, **خيل شمس**’in kuyruklarıdır.” Ve deve de onunla vasfedilir. Bir bedevî, devesini vasfederek dedi ki: “O, elbette **عسوس شموس ضروس نهوس**’tur.”

Ve **الشموس**: şarabın esmerlerinden bir türdür; çünkü sahibine karşı **تشمس** eder: onunla toplanır. Ebû Hanîfe rahimehullah dedi ki: çünkü sahibine, **الشموس**’un azgınlığı gibi toplanır; o hâlde o, **الشموس** binek hayvanı gibidir.

Ve **الشموس بنت أبي عامر عبد عمرو الراهب**; o, Âsım b. Sâbit’in annesidir. Ve **الشموس بنت عمرو بن حزام الظفرية**; doğrusu **السلمية**’dir. Ve **بنت مالك بن قيس**; onları İbn Habîb zikretti. Ve **الشموس بنت النعمان بن عامر الأنصارية**; onun için üçü rivayet çıkardı: sahâbî kadınlardır; Allah onlardan razı olsun.

Ve **الشموس**: Esved b. Şerîk’in bir atıdır; ve Abdî Yezîd b. Huzâk’ın bir atıdır; onun hakkında şöyle der:
  Ona ulaştı mı ki, Hâzim’in bir darbesi                      benim üzerime; ve benim **الشموس**’u yaptığım.

Ve **سويد بن خذاق العبدي**’nin atı; bu, **يزيد**’in kardeşidir. Ve **عبد الله بن عامر القرشي**’nin bir atı. Ve o, onun hakkında söyleyendir:
  “**الشموس** koştu; **ناجز** ile **ناجز** (birbirine) koşarak.”
Ve **شبيب بن جراد**’ın, **هوازن**’den **بني الوحيد**’den birinin atı; böylece onlar beş attır. Bunlardan ikincisini **ابن الكلبي** ve **ابن سيده** zikretti; beşincisini yalnız **ابن سيده** (zikretti); geri kalanı **الصاغاني**’dendir. **أبو سعيد** dedi: **الشموس**: bilinen bir tepedir; ona bununla ad verildi, çünkü o, çıkılması zor olandır. Mecazdan: **شمس له**; düşmanlık gösterdiği ve (birini) düşürmeye azmettiği zaman; **الأساس**’ta böyledir. **المحكم**’de: **شمس لي فلان**; düşmanlığı ortaya çıktığı, onu gizlemeye güç yetiremediği zaman. **التهذيب**’de: düşmanlığını açığa vurdu; sanki yapmaya niyetlenmiş gibi. Ve **التشميس**: bir şeyi güneşte yaymak ki kurusun; o ayrıca: güneşe tapmadır; denir ki: **هو مشمس**; ona ibadet ettiği zaman; bunu **الصاغاني** nakletti. **النضر** dedi: erkeklerden **المتشمس**: sırtının arkasında olanı engelleyen; ve o, güçlü, şiddetli, kavmiyetçe kuvvetli olandır; bu, **النضر**’ın metnidir. **الصاغاني** dedi: şiddetli kuvvetli. **اللسان**’da ona beyaz (yer) bırakıldı; sanki şüphe etti. Halbuki **أبو حامد الأرموي** onu doğru üzere ضبط etti, zikrettiğimiz gibi; dedi ki: ve cimri, gaye olarak da **متشمس**’tir; o, kendisinden hayır elde edilmeyen kimsedir. Denir ki: falana geldik, iyiliğine maruz kalalım diye; bize karşı **فتشمس علينا**; yani cimrilik etti. Ve **المتشمس**: tâbiî **أسيد**’in babasıdır; **أبي موسى**’dan rivayet eder; ondan da **الحسن** (rivayet eder). Ve **شماسة**; **ثمامة** gibi; ve fetha ile (okunur): bir isimdir. Ve **شامستان**; ve **التكملة**’de: **شامستيان**: **بلخ**’ta bir köy. Ve **جزيرة شامس**: Yunan adalarındandır; ve denir ki: o, üç yüz adanın üstündedir. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **يوم شمس**; fetha ile. Ve **شمس**; **كتف** gibi: içinde bulut olmayan açıklık. Ve **شامس**: şiddetli sıcak. Ve **ثعلب**’den hikâye edildi: **يوم مشموس**; **شامس** gibi. Ve **تشمس الرجل**: güneşte oturdu ve ona karşı dikildi. Ve **الشمس**’ın küçültmesi: **شميسة**. Ve kadınlardan **الشموس**: erkeklere bakmayan ve onları ümitlendirmeyen (kadın)dır. **النابغة** dedi:
  “**شمس**; her gece engelleyici, hür (kadınlar)
  **الفاحش المغيار**’ın zannını boşa çıkarırlar.”
Ve **شمست** (oldu). Ve **أبي صخر الهذلي**’nin sözü:
  “Kısa adımlı; **شم**; **شموس**; **الخنا**’dan (uzak)
  **خدال الشوى**; **فتخ الأكف**; **خراعب**.”
**شامسة**’nin çoğulu **شموس** üzerine; **قاعدة** ve **قعود** gibi; fazlalığı hazf ederek kırdı. Ve isim: **الشماس**; **النوار** gibi. Ve **رجل شموس**: yaratılışı zor (kimsedir); ve “**شموص**” deme. Ve **رجل شموس**: düşmanlığında çetin; kendisine inat edene karşı muhalefeti şiddetli. Ve onu **شامسه**; **مشامسة** ve **شماسا** (şeklinde): ona inat etti ve ona düşmanlık etti. **ثعلب** inşad etti:
  “Bir kavim; eğer onlarla **شومسوا** edilirse, **الشماس** onlarla (işte) inat hamzeleriyle ısrar eder;
  ve eğer onlarla kolaylık edilirse, kolaylık ederler.”
Ve **جيد شامس**: **شموس** sahibi; nisbet üzere. Dedi ki:
  “İki iri gözde; onların içinde akmadı
  **ضمان**; ve **حلي الشذر**’in boynu: **شامس**.”
Ve **بنو الشموس**: bir batındır. Ve **شمس**; damme ile ve fetha ile; ve **شميس**; **أمير** gibi; ve **زبير**: isimlerdir. Ve **الشمس** ve **الشموس**: Yemen’de bir beldedir. **الراعي** dedi:
  “Ve ben, **مأرب**’in yapıtlarını işitenim
  ve **الشموس** köylerini ve onların ehlinin uğultumu.”

Ve rivayet edilir: **الشميس**. Ve **شمسانية**: **الخابور**’da küçük bir beldedir. Ve **الشموس**: **اليمامة**’nin en iyi köşklerindendir. Ve **شميسى**: **القبلية** vadilerinden bir vadidir. Ve **عبشمس** hakkında dediler: **عبشمس**; ve o, nadir idğamlıdandır; bunu **الفارسي** hikâye etti. Ve **بنو شمس بن عمرو بن غنم بن غالب**; **الأزد**’dendir; damme ile. Onlardandır: tâbiînden **محمد بن واسع الأزدي الشمسي**. Ve **أبو الشموس البلوي**: sahâbîdir; ve **سليم بن مطير**’in, babasından, ondan (naklettiği) hadisi rivayet edildi; onu **المزي** künyelerde zikretti. Ve **أبو شماس بن عمرو**: sahâbîdir; onu **العباب**’da zikretti. Ve **منية الشماس**: Mısır **جيزة**’sinde bir köydür; ve o, **دير الشمع** diye bilinen (yerdir).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَمَسَ
1 شَمَسَ ذ , aor. شَمُسَ and شَمِسَ , (S, Msb, K,) inf. n. شُمُوسٌ; (TA;) and شَمِسَ, aor شَمَسَ (K) and شَمُسَ also, like فَضِلَ, aor. يَفْضُلُ, accord. to the lexicologists, as ISd says, but he holds the aor. of شَمِسَ to be شَمَسَ [only]; (TA;) and ↓ اشمس; (S, K;) It (a day) was, or became, sunny, or sunshiny; it had sun, or sunshine: (S, Msb, K:) or it had sun, or sunshine, all the daytime: or it was, or became, clear, or unobscured: (TA:) or its sun was, or became, vehement. (IF, Msb.) -A2- شَمَسَ, (S, Msb, K,) aor. شَمُسَ (Msb, TA) and شَمِسَ , (Msb,) inf. n. شُمُوسٌ and شِمَاسٌ, (S, Msb, K,) He (a horse) refused to be ridden or mounted: (S, K:) or took fright and broke loose and ran away, refusing to be ridden, by reason of the vehemence of his force of resistance, [for لِشِدَّةِ متعبه in the TA, I read لشدّة مَنَعَتِهِ,] and his sharpness of temper, so that he would not remain still: (TA:) or became rebellious against his rider. (Msb.) ― -b2- [Hence,] شَمَسَتِ المَرْأَةُ (assumed tropical:) The woman abstained from looking at men, and from exciting their desire. (TA.) ― -b3- And شَمَسَ لِى فُلَانٌ (tropical:) Such a one showed enmity to me: (K: *) or showed his enmity to me, (T, S, A,) and almost made it to take effect, (A,) or as though he purposed to act: (T, TA:) or شَمَسَ فِى فُلَانٍ signifies, [unless فى be a mistake for لِى, and فُلَانٍ for فُلَانٌ,] he showed his enmity [towards such a one], and could not conceal it. (M in TA.) [See also 3.] ― -b4- And الخَمْرُ تَشْمُسُ بِصَاحِبِهَا (assumed tropical:) Wine overcomes, and runs away with, its drinker. (TA.)

شمّس
2 شمّس ذ , (TK,) inf. n. تَشْمِيسٌ, (K,) He worshipped the sun. (K, TK.) -A2- And He spread a thing in the sun, or sunshine, (K, TK,) in order that it might dry. (TA.)

شامسهُ
3 شامسهُ ذ , inf. n. مُشَامَسَةٌ and شِمَاسٌ, He opposed him, and treated him with enmity or hostility. (Th, TA.) [See also 1.]

4 أَشْمَسَ see 1, first signification. ― -b2- [Also He ascended a mountain towards the sun. (Freytag, from the Deewلn of the Hudhalees.)]

تشمّس
5 تشمّس ذ He (a man) sat in the sun, or sunshine: (TA:) he set himself up [or exposed himself standing] to the sun. (S, TA.) -A2- تشمّس عَلَيْهِ He was niggardly, tenacious, or avaricious, to him. (TA.) [See also the part. n., below.]

الشَّمْسُ
الشَّمْسُ ذ [The sun;] the body of the solar light, that runs its course in the firmament: (Lth, * TA:) it is fem.: (S, * Msb, K:) and has neither dual nor pl.: (Msb:) or it has a pl., [though this is not used in a pl. sense,] namely, شُمُوسٌ, (S, K,) as though they called every part of it a شمس, like as they said مَفَارِقُ for مَفْرِقٌ. (S.) When it is made determinate without the article ال, [as] in the name عَبْدُ شَمْسَ, meaning The Servant of the Sun, (Msb, K,) i. e., of this luminous object, (Msb,) the شمس of heaven, because they used to worship it, (K,) it is imperfectly decl., (Aboo- 'Alee, Msb, K,) because it is determinate and of the fem. gender, (Aboo-'Alee, K,) or because it is a proper name and of the fem. gender and altered from الشَّمْس: (Msb:) and a poet says,
كَلَّا وَشَمْسَ لَنَخْضِبَنَّهُمُ دَمًا
[Nay verily, by the sun, we will assuredly dye them with blood], making شمس imperfectly decl. because he means the art. ال to be understood: (IAar, TA:) but some say that in the former instance, (Msb, TA,) and in the latter, (TA,) the word in question has a different signification, which will be shown below: (Msb, TA:) and Sb says that none of the Arabs made شمس determinate without the art. ال, except in the proper name mentioned above, in which all of them made it so. (TA.) The dim. is ↓ شُمَيْسَةٌ. (S, TA.) ― -b2- [Also The sun, or sunshine.] You say, قَعَدَ فِى الشَّمْسِ [He sat in the sun, or sunshine]. (TA.) ― -b3- Also, (K, TA,) or شَمْسٌ, (Msb,) A certain ancient idol. (Msb, K.) Accord. to Ibn-El-Kelbee, it is this that is meant by the proper name mentioned above; and if so, it is perfectly decl.: (Msb:) and some say that it is this also that is meant in the words of the poet cited above, and that he makes the word imperfectly decl. because he uses it as a proper name of the image (الصُّورَة). (TA.) -A2- شَمْسٌ also signifies A kind of necklace or collar: (S, K:) or a pendant, or suspended ornament, (مِعْلَاق,) of the necklace or collar upon the neck: or the collar of a dog: (TA:) or a kind of women's ornament: of the masc. gender: (Lh, TA:) pl. شُمُوسٌ. (TA.) ― -b2- And A kind of comb, (K,) with which women in the first age used to comb themselves; (TA;) as also ↓ شَمْسَةٌ. (IDrd, TA.) -A3- يَوْمٌ شَمْسٌ: see شَامِسٌ.

يَوْمٌ شَمِسٌ
يَوْمٌ شَمِسٌ ذ : see شَامِسٌ.

شَمْسَةٌ
شَمْسَةٌ ذ : see شَمْسٌ, last sentence but one.

شَمْسِىٌّ
شَمْسِىٌّ ذ [Of, or relating to, the sun; solar]. السَّنَةُ الشَّمْسِيَّةُ The solar year. (Mgh.) ― -b2- It is also a term applied by some of the Arabs to The first [annual] increase [of sheep and goats]. (Aboo-Nasr, TA voce صَفَرِىٌّ, q. v.)

شَمَاسٌ
شَمَاسٌ ذ The disposition, in a horse, of refusing to be ridden, or mounted. (S.) ― -b2- [And hence,] (assumed tropical:) The disposition, in a woman, of abstaining from looking at men, and from exciting their desire: a subst. from شَمَسَتٌ. (TA.)

شَمُوسٌ
شَمُوسٌ ذ A horse that refuses to be ridden or mounted; (S, K;) as also ↓ شَامِسٌ: (K:) or that takes fright and breaks loose and runs away, refusing to be ridden, by reason of the vehemence of his force of resistance and his sharpness of temper, so that he will not remain still: (TA: [see 1:]) or that will hardly remain still: (A:) or that rebels against his rider: (Msb:) or that refuses to be ridden or mounted, and will hardly remain still: (Mgh:) also applied to a she-camel: (TA:) شَمُوصٌ, with ص, applied to a horse is not allowable: (Msb:) pl. شُمُسٌ (A, Mgh, Msb, K) and شُمْسٌ. (K.) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) A woman who abstains from looking at men, and from exciting their desire; as also ↓ شَامِسَةٌ: pl. of the former, شُمُسٌ; and of the latter, [شَوَامِسُ and] شُمُوسٌ. (TA.) ― -b3- Hence also, (Msb,) (tropical:) A man refractory, untractable, perverse, stubborn, or obstinate, in disposition: (S, Msb, TA:) and a man hard, harsh, or illnatured, in his enmity, vehement in contrariousness to him who opposes him: (TA:) شَمُوصٌ [with ص] is not allowable. (S.) ― -b4- [Hence too,] الشَّمُوسُ (assumed tropical:) Wine: (AHn, K:) because it overcomes, and runs away with, its drinker, like the horse to which this epithet is applied. (AHn.)

شُمَيْسَةٌ
شُمَيْسَةٌ ذ dir of شَمْسٌ, q. v.

شَمَّاسٌ
شَمَّاسٌ ذ One of the heads of the Christians, who shaves the middle of his head, and keeps to the church: (Lth, A, Mgh, K:) [in the present day, a deacon: see جَاثَلِيقُ:] not pure Arabic, (IDrd,) or not sound Arabic: (M:) [probably, as Golius says, from the Chaldee 165:] pl. شَمَامِسَةٌ. (Mgh, K: [in the TA, شماسة; and in a copy of the A, شَمَّاسَة; but the right reading is that in the Mgh.])

شَامِسٌ
شَامِسٌ ذ A sunny, or sunshiny, day; a day having sun, or sunshine: or having sun, or sunshine, all the daytime: or clear; unobscured: and in like manner, ↓ شَمْسٌ and ↓ شَمِسٌ, a clear, cloudless, day: and شَامِسٌ also signifies intensely hot: (TA:) and ↓ مُشْمِسٌ, applied to a day, signifies the same as شَامِسٌ; (A;) and so ↓ مَشْمُوسٌ. (Th, TA.) -A2- A neck having [ornaments of the kind called] شُمُوس [pl. of شَمْسٌ, q. v.]: a possessive epithet. (TA.) -A3- See also شَمُوسٌ, in two places.

أَشْمَسُ
أَشْمَسُ ذ More, and most, incompliant or resisting. (Ham p. 324.)

مُشْمِسٌ
مُشْمِسٌ ذ : see شَامِسٌ.

مُشَمَّسٌ
مُشَمَّسٌ ذ Made [or spread to dry (see 2)] in the sun, or sunshine. (S.)

مُشَمِّسٌ
مُشَمِّسٌ ذ A worshipper of the sun. (O, TA.)

مَشْمُوسٌ
مَشْمُوسٌ ذ : see شَامِسٌ.

مُتَشَمِّسٌ
مُتَشَمِّسٌ ذ [Sitting in or] setting himself up to [or exposing himself standing to] the sun. (K.) -A2- A man who defends what is behind his back: (ISh, TA:) a man strong (ISh, K, TA) in that which sustains or supports him; syn. قَوِىٌّ شَديدُ القُومِيَّةِ: (ISh, TA:) Sgh says شَديدُ القُوَّةِ; but the former is the right reading: (TA:) and niggardly, tenacious, or avaricious, to the utmost degree. (K.)

##### Türkçe

**شَمَسَ**
1 **شَمَسَ** ذ, muzârîsi **شَمُسَ** ve **شَمِسَ**, (S, Msb, K,) mastarı **شُمُوسٌ**; (TA;) ve **شَمِسَ**, muzârîsi **شَمَسَ** (K) ve **شَمُسَ** dahi, **فَضِلَ**, muzârîsi **يَفْضُلُ** gibi, lugatçılara göre, ISd’nin dediği üzere; fakat o, **شَمِسَ**’in muzârîsinin **شَمَسَ** [yalnız] olduğunu kabul eder; (TA;) ve ↓ **اشمس**; (S, K;) O (bir gün) güneşli idi, yahut güneşli oldu; güneşi, yahut güneş ışığı vardı: (S, Msb, K:) yahut bütün gündüz boyunca güneşi, yahut güneş ışığı vardı: yahut açık idi, yahut örtüsüz/kapalı olmayan oldu: (TA:) yahut onun güneşi şiddetli idi, yahut şiddetli oldu. (IF, Msb.)
-A2- **شَمَسَ**, (S, Msb, K,) muzârîsi **شَمُسَ** (Msb, TA) ve **شَمِسَ**, (Msb,) mastarı **شُمُوسٌ** ve **شِمَاسٌ**, (S, Msb, K,) O (bir at) binilmeyi yahut üzerine çıkılmayı reddetti: (S, K:) yahut korktu da çözüldü ve kaçtı, binilmeyi reddederek, karşı koyma kuvvetinin şiddetinden [TA’daki **لِشِدَّةِ متعبه** yerine **لشدّة مَنَعَتِهِ** okurum] ve huysuzluğunun keskinliğinden dolayı, öyle ki yerinde durmazdı: (TA:) yahut binicisine karşı asi oldu. (Msb.)
― -b2- [Bundan dolayı,] **شَمَسَتِ المَرْأَةُ** (mecaz kabul edilerek:) Kadın, erkeklere bakmaktan ve onların arzusunu tahrik etmekten kaçındı. (TA.)
― -b3- Ve **شَمَسَ لِى فُلَانٌ** (mecaz:) Falanca bana düşmanlık gösterdi: (K: *) yahut bana düşmanlığını gösterdi, (T, S, A,) ve neredeyse onu fiile dökecekti, (A,) yahut sanki yapmayı kastetti: (T, TA:) yahut **شَمَسَ فِى فُلَانٍ** şu mânaya gelir: [eğer **فى**’nin **لِى** yerine, ve **فُلَانٍ**’ın **فُلَانٌ** yerine olması bir hata değilse,] o [falancaya karşı] düşmanlığını gösterdi ve onu gizleyemedi. (M in TA.) [Bkz. ayrıca 3.]
― -b4- Ve **الخَمْرُ تَشْمُسُ بِصَاحِبِهَا** (mecaz kabul edilerek:) Şarap, içenini yener ve onunla birlikte kaçar. (TA.)

**شمّس**
2 **شمّس** ذ, (TK,) mastarı **تَشْمِيسٌ**, (K,) O, güneşe taptı. (K, TK.)
-A2- Ve bir şeyi güneşte yahut güneş ışığında yaydı, (K, TK,) kurusun diye. (TA.)

**شامسهُ**
3 **شامسهُ** ذ, mastarı **مُشَامَسَةٌ** ve **شِمَاسٌ**, O, ona karşı koydu ve ona düşmanlık/hasımlık ile muamele etti. (Th, TA.) [Bkz. ayrıca 1.]

4 **أَشْمَسَ**: 1’in birinci anlamına bak.
― -b2- [Ayrıca: Güneşe doğru bir dağa tırmandı. (Freytag, Hudhalîlerin Dîvânı’ndan.)]

**تشمّس**
5 **تشمّس** ذ O (bir adam) güneşte yahut güneş ışığında oturdu: (TA:) kendini güneşe dikti [yahut ayakta durarak kendini güneşe maruz bıraktı]. (S, TA.)
-A2- **تشمّس عَلَيْهِ** O, ona karşı cimri, eli sıkı, yahut tamahkâr oldu. (TA.) [Bkz. ayrıca aşağıda ism-i fâil.]

**الشَّمْسُ**
**الشَّمْسُ** ذ [Güneş;] felekte seyrini sürdüren güneş ışığının cismi: (Lth, * TA:) müennestir: (S, * Msb, K:) ve ne tesniyesi ne de çoğulu vardır: (Msb:) yahut bir çoğulu vardır, [gerçi bu çoğul mânasında kullanılmaz,] yani **شُمُوسٌ**, (S, K,) sanki onun her parçasına bir **شمس** demişlerdir; tıpkı **مَفْرِقٌ** için **مَفَارِقُ** dedikleri gibi. (S.) **ال** takısı olmaksızın belirli kılındığında, [meselâ] **عَبْدُ شَمْسَ** isminde, “Güneşin Kulu” mânasında, (Msb, K,) yani bu nurlu cismin, (Msb,) göğün **شمس**’inin, çünkü ona taparlardı, (K,) gayr-i munsarif olur, (Aboo- 'Alee, Msb, K,) çünkü belirli ve müennes cinstendir, (Aboo-'Alee, K,) yahut çünkü özel isimdir ve müennes cinstendir ve **الشَّمْس**’ten değiştirilmiştir: (Msb:) ve bir şair der ki,
كَلَّا وَشَمْسَ لَنَخْضِبَنَّهُمُ دَمًا
[Hayır, güneşe andolsun, onları mutlaka kana boyayacağız], **شمس**’i gayr-i munsarif yaparak; çünkü **ال** takısının murad edilip anlaşılmasını ister: (IAar, TA:) fakat bazıları der ki, önceki örnekte, (Msb, TA,) ve bu son örnekte, (TA,) söz konusu kelimenin başka bir anlamı vardır; bu aşağıda gösterilecektir: (Msb, TA:) ve Sb der ki: Araplardan hiçbiri **شمس**’i **ال** takısı olmaksızın belirli kılmadı; ancak yukarıda zikredilen özel isimde, ki onların hepsi onda bunu böyle yaptı. (TA.) Tasğîri ↓ **شُمَيْسَةٌ**’dir. (S, TA.)
― -b2- [Ayrıca: Güneş yahut güneş ışığı.] Şöyle dersin: **قَعَدَ فِى الشَّمْسِ** [O, güneşte yahut güneş ışığında oturdu]. (TA.)
― -b3- Ayrıca, (K, TA,) yahut **شَمْسٌ**, (Msb,) Kadîm bir put. (Msb, K.) İbnü’l-Kelbî’ye göre, yukarıda zikredilen özel isimle kastedilen budur; böyle ise, munsarif olur: (Msb:) ve bazıları der ki, şairin yukarıda nakledilen sözünde de kastedilen budur ve o, kelimeyi gayr-i munsarif yapar; çünkü onu suretin (**الصُّورَة**) özel adı olarak kullanır. (TA.)
-A2- **شَمْسٌ** ayrıca bir çeşit gerdanlık yahut boyunluk demektir: (S, K:) yahut boyundaki gerdanlık yahut boyunluğun sarkıtı yahut asılı süsü (**مِعْلَاق**): yahut bir köpeğin tasması: (TA:) yahut kadınların bir çeşit süsü: müzekker cinstendir: (Lh, TA:) çoğulu **شُمُوسٌ**. (TA.)
― -b2- Ve bir çeşit tarak, (K,) ilk devirde kadınların onunla tarandıkları; (TA;) bunun gibi ↓ **شَمْسَةٌ** dahi. (IDrd, TA.)
-A3- **يَوْمٌ شَمْسٌ**: **شَامِسٌ**’e bak.

**يَوْمٌ شَمِسٌ**
**يَوْمٌ شَمِسٌ** ذ: **شَامِسٌ**’e bak.

**شَمْسَةٌ**
**شَمْسَةٌ** ذ: **شَمْسٌ**’e bak, sondan bir önceki cümle.

**شَمْسِىٌّ**
**شَمْسِىٌّ** ذ [Güneşe ait; güneşle ilgili; güneşî]. **السَّنَةُ الشَّمْسِيَّةُ** Güneş yılı. (Mgh.)
― -b2- Ayrıca Arapların bazılarının yanında, koyun ve keçilerin ilk [yıllık] artışına verilen bir terimdir. (Aboo-Nasr, TA, **صَفَرِىٌّ** maddesinde, bkz.)

**شَمَاسٌ**
**شَمَاسٌ** ذ Atın, binilmeyi yahut üzerine çıkılmayı reddetme huyu. (S.)
― -b2- [Ve bundan dolayı,] (mecaz kabul edilerek:) Kadında, erkeklere bakmaktan ve onların arzusunu tahrik etmekten kaçınma huyu: **شَمَسَتٌ**’ten bir isimdir. (TA.)

**شَمُوسٌ**
**شَمُوسٌ** ذ Binilmeyi yahut üzerine çıkılmayı reddeden at; (S, K;) bunun gibi ↓ **شَامِسٌ** dahi: (K:) yahut korkup çözülen ve kaçan, binilmeyi reddeden, karşı koyma kuvvetinin şiddeti ve huysuzluğunun keskinliği sebebiyle, öyle ki yerinde durmayan: (TA: [bkz. 1:]) yahut güçlükle yerinde duran: (A:) yahut binicisine karşı asi olan: (Msb:) yahut binilmeyi yahut üzerine çıkılmayı reddeden ve güçlükle yerinde duran: (Mgh:) dişi deveye de söylenir: (TA:) **شَمُوصٌ**, **ص** ile, ata nispetle caiz değildir: (Msb:) çoğulu **شُمُسٌ** (A, Mgh, Msb, K) ve **شُمْسٌ**. (K.)
― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz kabul edilerek:) Erkeklere bakmaktan ve onların arzusunu tahrik etmekten kaçınan kadın; bunun gibi ↓ **شَامِسَةٌ** dahi: birincinin çoğulu **شُمُسٌ**; ikincinin çoğulu [**شَوَامِسُ** ve] **شُمُوسٌ**. (TA.)
― -b3- Bundan dolayı ayrıca, (Msb,) (mecaz:) Huyca inatçı, yola gelmez, ters, dikbaşlı, yahut inat eden adam: (S, Msb, TA:) ve düşmanlığında sert, kaba yahut kötü huylu; kendisine karşı koyana muhalefette şiddetli adam: (TA:) **شَمُوصٌ** [**ص** ile] caiz değildir. (S.)
― -b4- [Bundan dolayı da,] **الشَّمُوسُ** (mecaz kabul edilerek:) Şarap: (AHn, K:) çünkü o, içenini yener ve onunla birlikte kaçar; bu sıfatın verildiği at gibi. (AHn.)

**شُمَيْسَةٌ**
**شُمَيْسَةٌ** ذ **شَمْسٌ**’ün tasğîridir, bkz.

**شَمَّاسٌ**
**شَمَّاسٌ** ذ Hıristiyanların reislerinden biri; başının ortasını tıraş eder ve kiliseye devam eder: (Lth, A, Mgh, K:) [bugünkü kullanımda, diyakon: **جَاثَلِيقُ**’a bak:] saf Arapça değildir, (IDrd,) yahut sahih Arapça değildir: (M:) [muhtemelen, Golius’un dediği üzere, Keldânîceden 165:] çoğulu **شَمَامِسَةٌ**. (Mgh, K: [TA’da **شماسة**; A’nın bir nüshasında **شَمَّاسَة**; fakat doğru okunuş Mgh’daki gibidir.])

**شَامِسٌ**
**شَامِسٌ** ذ Güneşli yahut güneş ışıklı gün; güneşi yahut güneş ışığı olan gün: yahut bütün gündüz boyunca güneşi yahut güneş ışığı olan: yahut açık; örtüsüz: ve aynı şekilde, ↓ **شَمْسٌ** ve ↓ **شَمِسٌ**, açık, bulutsuz gün: ve **شَامِسٌ** ayrıca pek şiddetli sıcak demektir: (TA:) ve ↓ **مُشْمِسٌ**, güne nispetle, **شَامِسٌ** ile aynı mânaya gelir; (A;) ve yine ↓ **مَشْمُوسٌ**. (Th, TA.)
-A2- [**شَمْسٌ**’ün çoğulu olan] **شُمُوس** denilen türden süsleri bulunan boyun: izafet (sahiplik) sıfatı. (TA.)
-A3- **شَمُوسٌ**’a da bak, iki yerde.

**أَشْمَسُ**
**أَشْمَسُ** ذ Daha çok ve en çok boyun eğmez yahut direnir. (Ham p. 324.)

**مُشْمِسٌ**
**مُشْمِسٌ** ذ: **شَامِسٌ**’e bak.

**مُشَمَّسٌ**
**مُشَمَّسٌ** ذ Güneşte yahut güneş ışığında yapılmış [yahut kurutmak için yayılmış (2’ye bak)]. (S.)

**مُشَمِّسٌ**
**مُشَمِّسٌ** ذ Güneşe tapan. (O, TA.)

**مَشْمُوسٌ**
**مَشْمُوسٌ** ذ: **شَامِسٌ**’e bak.

**مُتَشَمِّسٌ**
**مُتَشَمِّسٌ** ذ [Güneşte oturan yahut] kendini güneşe diken [yahut ayakta durarak kendini güneşe maruz bırakan]. (K.)
-A2- Sırtının arkasında olanı savunan adam: (ISh, TA:) kendisini ayakta tutan yahut destekleyen şeyde güçlü adam (ISh, K, TA); eş anlamlısı **قَوِىٌّ شَديدُ القُومِيَّةِ**: (ISh, TA:) Sgh **شَديدُ القُوَّةِ** der; fakat birincisi doğru okunuştur: (TA:) ve en ileri derecede cimri, eli sıkı, yahut tamahkâr. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَمَسَ
شَمَسَ I ,  U ( n. ac. شَمْس 1 ),
a.  Was bright, sunny.

b.  [ La ], Showed enmity, hatred to.

c.  U ( n. ac. شِمَاْس 23 ,  شُمُوْس 27 ), Was restive, refractory ( horse ).

شَمِسَ
شَمِسَ A ( n. ac. شَمَس 4 ),
a.  see supra (a) .

شَمَّسَ
شَمَّسَ II ,
a.  Set, spread in the sun.

b.  [ coll. ], Was a deacon; officiated as a deacon.

c.  [ La ], Acted as attendant or clerk to ( priest ).

أَشْمَسَ
أَشْمَسَ IV ,
a.  see I (a) .

تَشَمَّسَ
تَشَمَّسَ V ,
a.  Was exposed to the sun; basked in the sun.

شَمْس
شَمْس 1 , ( pl. شُمُوْس 27 ),
a.  Sun.

b.  A kind of necklace or collar.

شَمْسِيّ
شَمْسِيّ 1yi ,
a.  Solar.

شَمْسِيَّة
شَمْسِيَّة 1yit
a.  [ coll. ], Sunshade, parasol; umbrella.

شَاْمِس
شَاْمِس 21 , ( pl. شَوَاْمِسُ 41 ),
a.  Sunny, sunshiny, bright, fine ( day ).

b.  see 26 .

شَمُوْس
شَمُوْس 26 , ( pl. شُمْس 3 ,  شُمُس 10 ),
a.  Restive, refractory; headstrong, stubborn.

شَمَّاْس
شَمَّاْس 28 ,  S. , ( pl. شَمَامِسَة ),
a.  Deacon; priest's aftendant, clerk.

شَمَّاْسِيَّة
شَمَّاْسِيَّة 28yit ,
a.  Deaconship; office of a deacon.

تَشَمَّسَ
N. Ag. تَشَمَّسَ V ,
a.  One basking in the sun.

b.  Powerful.

c.  Niggardly, tenacious.

طَرِيْق شَمَسِيَّة
طَرِيْق شَمَسِيَّة
a.  The ecliptic, the sun's course.

شَمْشَاد
شَمْشَاد P. ,
a.  Box-tree.

شِمْشِل
شِمْشِل
a.  Elephant.

##### Türkçe

شَمَسَ
شَمَسَ I, U (mastar: **شَمْس** 1),
a. Parlak oldu, güneşli oldu.

b. [La], -e düşmanlık, nefret gösterdi.

c. U (mastar: **شِمَاْس** 23, **شُمُوْس** 27), (at) huysuz oldu, inatçı oldu.

شَمِسَ
شَمِسَ A (mastar: **شَمَس** 4),
a. yukarıya bak (a).

شَمَّسَ
شَمَّسَ II,
a. Güneşte koydu, güneşte yaydı.

b. [coll.], Diyakoz oldu; diyakoz olarak görev yaptı.

c. [La], (rahip için) hizmetkâr veya kâtip olarak davrandı.

أَشْمَسَ
أَشْمَسَ IV,
a. I (a)’ya bak.

تَشَمَّسَ
تَشَمَّسَ V,
a. Güneşe maruz kaldı; güneşte ısındı.

شَمْس
شَمْس 1, (çoğulu: **شُمُوْس** 27),
a. Güneş.

b. Bir çeşit gerdanlık veya yaka.

شَمْسِيّ
شَمْسِيّ 1yi,
a. Güneşsel.

شَمْسِيَّة
شَمْسِيَّة 1yit
a. [coll.], Güneşlik, şemsiye; şemsiye.

شَاْمِس
شَاْمِس 21, (çoğulu: **شَوَاْمِسُ** 41),
a. Güneşli, güneş ışıklı, parlak, güzel (gün).

b. 26’ya bak.

شَمُوْس
شَمُوْس 26, (çoğulu: **شُمْس** 3, **شُمُس** 10),
a. Huysuz, inatçı; dikbaşlı, stubborn.

شَمَّاْس
شَمَّاْس 28, S., (çoğulu: **شَمَامِسَة**),
a. Diyakoz; rahibin hizmetkârı, kâtibi.

شَمَّاْسِيَّة
شَمَّاْسِيَّة 28yit,
a. Diyakozluk; diyakozun görevi.

تَشَمَّسَ
İsm-i fâil: **تَشَمَّسَ** V,
a. Güneşte ısınan kimse.

b. Güçlü.

c. Cimri, sıkı tutan.

طَرِيْق شَمَسِيَّة
طَرِيْق شَمَسِيَّة
a. Tutulum dairesi, güneşin yolu.

شَمْشَاد
شَمْشَاد P.,
a. Şimşir ağacı.

شِمْشِل
شِمْشِل
a. Fil.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

شمس
شَمَسَ - يَشْمُسُ (شَمَسَ - يَشْمِسُ) - شَمْس
شَمَسَ - يَشْمُسُ + الكائن أو اليوم: يتضح ويظهر ويبين بجلاء: يظهر كل ما فيه بوضوح تام لانتشار ضوء الشمس فيه: يظهر كل ما فيه لخروجه من الخبء إلى ضوء الشمس، فيَشمُسَ ويتضح ويَبْدو ويَظْهَر ويَعْلُن
شَمْس: على وزن " فَعْْل " اسم فعل من " شَمَسَ - يَشْمُسُ " اسم النجم المعروف الذي يشمُس ويظهر ويتضح فوق الخلق
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الظهور بتحرك المتحرك نفسه خارجاً من ساتر"، وهي:
شَمَسَ - يَشْمُسُ (شَمَسَ - يَشْمِسُ)، نَهَجَ - يَنْهَجُ، عَلَنَ - يَعْلُن، ظَهَرَ - يَظْهَرُ، بَدا - يَبْدُوْ، لاحَ - يَلُوْحُ
شمس
الله الذي خلق الشمس والقمر	﴿ولئن سألتهم من خلق السماوات والأرض وسخر الشمس والقمر ليقولن الله فأنا يؤفكون (61)﴾ العنكبوت ﴿ومن آياته الليل والنهار والشمس والقمر لا تسجدوا للشمس ولا للقمر واسجدوا لله الذي خلقهن إن كنتم إياه تعبدون (37)﴾ فصلت
حسباناً	﴿فالق الإصباح وجعل الليل سكنا والشمس والقمر حسبانا ذلك تقدير العزيز العليم(96)﴾ الأنعام ﴿الشمس والقمر بحسبان (5)﴾ الرحمن
ضياء   سراجاً	﴿هو الذي جعل الشمس ضياء والقمر نورا وقدره منازل لتعلموا عدد السنين والحساب ما خلق الله ذلك إلا بالحق يفصل الآيات لقوم يعلمون (5)﴾ يونس ﴿وجعل القمر فيهن نورا وجعل الشمس سراجا (16)﴾ نوح
دليلاَ على الظل	﴿ألم ترى إلى ربك كيف مد الظل ولو شاء لجعله ساكنا ثم جعلنا الشمس عليه دليلا (45)﴾ الفرقان
كل في فلك يسبحون	﴿وهو الذي خلق الليل والنهار والشمس والقمر كل في فلك يسبحون (33)﴾ الأنبياء ﴿والشمس تجري لمستقر لها ذلك تقدير العزيز العليم (38)﴾ يس ﴿لا الشمس ينبغي لها أن تدرك القمر ولا الليل سابق النهار وكل في فلك يسبحون (40)﴾ يس
وسخر الشمس والقمر كل يجري لأجل مسمى	﴿الله الذي رفع السماوات بغير عمد ترونها ثم استوى على العرش وسخر الشمس والقمر كل يجري لأجل مسمى يدبر الأمر يفصل الآيات لعلكم بلقاء ربكم توقنون(2)﴾ الرعد ﴿خلق السماوات والأرض بالحق يكور الليل على النهار ويكور النهار على الليل وسخر الشمس والقمر كل يجري لأجل مسمى ألا هو العزيز الغفار(5)﴾ الزمر
يولج الليل في النهار والنهار في الليل	﴿ألم ترى أن الله يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وسخر الشمس والقمر كل يجري إلى أجل مسمى وأن الله بما تعملون خبير(29)﴾ لقمان ﴿يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وسخر الشمس والقمر كل يجري لأجل مسمى ذلكم الله ربكم له الملك والذين تدعون من دونه ما يملكون من قطمير(13)﴾ فاطر
مسخرة لكم دائبين	﴿وسخر لكم الشمس والقمر دائبين وسخر لكم الليل والنهار(33)﴾ إبراهيم ﴿وسخر لكم الليل والنهار والشمس والقمر والنجوم مسخرات بأمره إن في ذلك لآيات لقوم يعقلون(12)﴾ النحل
بأمره	﴿وسخر لكم الليل والنهار والشمس والقمر والنجوم مسخرات بأمره إن في ذلك لآيات لقوم يعقلون(12)﴾ النحل ﴿إن ربكم الله الذي خلق السماوات والأرض في ستة أيام ثم استوى على العرش يغشي الليل النهار يطلبه حثيثا والشمس والقمر والنجوم مسخرات بأمره ألا له الخلق والأمر تبارك الله رب العالمين(54)﴾ الأعراف
الله الذي خلق الشمس والقمر وسخرهن	﴿ولئن سألتهم من خلق السماوات والأرض وسخر الشمس والقمر ليقولن الله فأنا يؤفكون (61)﴾ العنكبوت ﴿ومن آياته الليل والنهار والشمس والقمر لا تسجدوا للشمس ولا للقمر واسجدوا لله الذي خلقهن إن كنتم إياه تعبدون (37)﴾ فصلت
بازغة - أفلت	﴿فلما رأى الشمس بازغة قال هذا ربي هذا أكبر فلما أفلت قال ياقوم إني بريء مما تشركون (78)﴾ الأنعام
دلوك الشمس ضحى الشمس	﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس إلى غسق الليل وقرآن الفجر إن قرآن الفجر كان مشهودا(78)﴾ الإسراء ﴿والشمس وضحاها (1)﴾ الشمس
طلعت - غربت	﴿وترى الشمس إذا طلعت تتزاور عن كهفهم ذات اليمين وإذا غربت تقرضهم ذات الشمال وهم في فجوة منه ذلك من آيات الله من يهد الله فهو المهتدي ومن يضلل فلن تجد له وليا مرشدا(17)﴾ الكهف
مغرب الشمس   مطلع الشمس	﴿حتى إذا بلغ مغرب الشمس وجدها تغرب في عين حمئة ووجد عندها قوما قلنا ياذا القرنين إما أن تعذب وإما أن تتخذ فيهم حسنا(86)﴾ الكهف ﴿حتى إذا بلغ مطلع الشمس وجدها تطلع على قوم لم نجعل لهم من دونها سترا (90)﴾ الكهف
طلوع الشمس   غروب الشمس	﴿فاصبر على ما يقولون وسبح بحمد ربك قبل طلوع الشمس وقبل غروبها ومن آناء الليل فسبح وأطراف النهار لعلك ترضى(130)﴾ طه ﴿فاصبر على ما يقولون وسبح بحمد ربك قبل طلوع الشمس وقبل الغروب(39)﴾ ق
مشرق - مغرب	﴿ألم تر إلى الذي حاج إبراهيم في ربه أن آتاه الله الملك إذ قال إبراهيم ربي الذي يحيي ويميت قال أنا أحيي وأميت قال إبراهيم فإن الله يأتي بالشمس من المشرق فأت بها من المغرب فبهت الذي كفر والله لا يهدي القوم الظالمين(258)﴾ البقرة
الشمس تسجد لله	﴿ألم ترى أن الله يسجد له من في السماوات ومن في الأرض والشمس والقمر والنجوم والجبال والشجر والدواب وكثير من الناس وكثير حق عليه العذاب ومن يهن الله فما له من مكرم إن الله يفعل ما يشاء(18)﴾ الحج ﴿والنجم والشجر يسجدان (6)﴾ الرحمن
 	﴿إذ قال يوسف لأبيه ياأبت إني رأيت أحد عشر كوكبا والشمس والقمر رأيتهم لي ساجدين (4)﴾ يوسف
الناس يسجدون للشمس	﴿وجدتها وقومها يسجدون للشمس من دون الله وزين لهم الشيطان أعمالهم فصدهم عن السبيل فهم لا يهتدون(24)﴾ النمل ﴿ومن آياته الليل والنهار والشمس والقمر لا تسجدوا للشمس ولا للقمر واسجدوا لله الذي خلقهن إن كنتم إياه تعبدون (37)﴾ فصلت
الشمس يوم القيامة
 ﴿وجمع الشمس والقمر (9)﴾ القيامة ﴿إذا الشمس كورت (1)﴾ التكوير
الشمس في الجنة
 ﴿متكئين فيها على الأرائك لا يرون فيها شمسا ولا زمهريرا (13)﴾ الإنسان
مختار الصحاح
● [شمس] ش م س: جمع الشَّمْسِ شُمُوسٌ كأنهم جعلوا كل ناحية منها شمسا كما قالوا للمفرق مفارق وتصغيرها شُمَيْسَةٌ و شَمَسَ يومنا من باب نصر إذا كان ذا شمس و أشْمَسَ أيضا و شَمَسَ الفرس منع ظهره وبابه دخل و شِمَاساً أيضا بالكسر فهو فرس شَمُوسٌ وبه شِماسٌ ورجل شَمُوسٌ أي صعب الخلق ولا تقل شموص وشيء مُشْمَّس عُمل في الشمس
الراغب
شمس
الشمس يقال للقرصة، وللضوء المنتشر عنها وتجمع على شموس. قال تعالى: }والشمس تجري لمستقر لها﴿[يس/38]، وقال:﴾الشمس والقمر بحسبان{ [الرحمن/5]، وشمس يومنا، وأشمس: صار ذا شمس، وشمس فلان شماسا: إذا ند ولم يستقر تشبيها بالشمس في عدم استقرارها. ***
ملخص اللسان:
1.     الشمس: معروفة.وشَمَسَ يَشْمُِسُ شُموساً وشَمِسَ  يَشْمَسُ، وشَمَس يومُنا يَشْمِسُ إِذا كان ذا شمس.
2.     ويوم شامسٌ وقد شَمَس يَشْمِسُ شُموساً أَي ذُو ضِحٍّ نهارُه كله، ويوم شامِسٌ: واضحٌ،وقيل: يوم شَمْس وشَمِسٌ صَحْوٌ لا غيم فيه،
3.     وشامِسٌ: شديدُ الحَرِّ،
4.     وتَشَمَّسَ  الرجلُ: قَعَدَ في الشمس وانتصب لها؛
5.     والشَّمِسُ والشَّمُوسُ من الدواب: الذي إِذا نُخِسَ لم يستقرّ.
6.     وشَمَسَت الدابة والفرسُ تَشْمُسُ شِماساً وشُمُوساً وهي شَمُوسٌ: شَرَدتْ وجَمَحَتْ ومَنَعَتْ ظهرها،
7.     والشَّمُوسُ من النساء: التي لا تُطالِعُ الرجال ولا تُطْمِعُهم،
8.     ورجل شَمُوس: صَعْب الخُلُق،
9.     والشَّمُوسُ: من أَسماء  الخمر لأَنها تَشْمِسُ بصاحبها تَجْمَحُ به؛
10.                        ورجل شَمُوسٌ؛: عَسِرٌ في عداوته شديد الخلاف على من عانده، وشامَسَه مُشامَسَةً وشِماساً: عاداه وعانده؛
11.                        المُتَشَمِّسُ  من الرجال الذي يمنع ما وراء ظهره، قال: وهو الشديد القومية،
12.                        والبخيل  أَيضاً: مُتَشَمِّس، وهو الذي لا تنال منه خيراً؛ يقال: أَتينا فلاناً  نتعرَّض لمعروفه فتَشَمَّسَ علينا أَي بخل.
13.                        والشَّمْسُ: ضَرْبٌ من القلائد.
14.                        والشَّمْسَة: مَشْطَةٌ للنساء.
لسان العرب
● - شمس: الشمس: معروفة. ولأَبْكِيَنَّك الشمسَ والقَمَر أَي ما كان ذلك.  نصبوه على الظرف أَي طلوعَ الشمس والقمر كقوله:  الشمسُ طالعةٌ، ليسَتْ بكاسِفَةٍ،  تَبْكِي عليكَ، نُجومَ الليلِ والقَمَرا  والجمع شُموسٌ، كأَنهم جعلوا كل ناحية منها شمساً كما قالوا للمَفْرِق  مَفارِق؛ قال الأَشْتَرُ النَّخَعِيُّ:  إِنْ لم أَشِنَّ على ابنِ هِنْدٍ غارَةً،  لم تَخْلُ يوماً من نِهابِ نُفُوسِ  خَيْلاً كأَمْثالِ السَّعالي شُزَّباً،  تَعْدُو ببيضٍ في الكريهةِ شُوسِ  حَمِيَ الحديدُ عليهمُ فكأَنه  وَمَضانُ بَرْقٍ أَو شُعاعُ شُمُوسِ  شَنَّ الغارة: فرَّقها. وابن هند: هو معاوية. والسَّعالي: جمع سِعْلاةٍ،  وهي ساحرة الجنّ، ويقال: هي الغُول التي تذكرها العرب في أَشعارها.  والشُّزَّبُ: الضامرة، واحدها شازِبٌ. وقوله تَعْدُو ببيض أَي تعدو برجال  بيض. والكريهة: الأَمر المكروه. والشُّوسُ: جمع أَشْوَسَ، وهو أَن ينظر  الرجل في شِقٍّ لعِظَم كِبْرِه. وتصغير الشمس: شُمَيْسَة.  وقد أَشْمَسَ يومُنا، بالأَلف، وشَمَسَ يَشْمُِسُ شُموساً وشَمِسَ  يَشْمَسُ، هذا القياس؛ وقد قيل يَشْمُسُ في آتي شَمِس، ومثله فَضِلَ يَفْضُل؛  قال ابن سيده: هذا قول أَهل اللغة والصحيح عندي أَن يَشْمُسُ آتي شَمَسَ؛  ويوم شامسٌ وقد شَمَس يَشْمِسُ شُموساً أَي ذُو ضِحٍّ نهارُه كله،  وشَمَس يومُنا يَشْمِسُ إِذا كان ذا شمس. ويوم شامِسٌ: واضحٌ، وقيل: يوم شَمْس  وشَمِسٌ صَحْوٌ لا غيم فيه، وشامِسٌ: شديدُ الحَرِّ، وحكي عن ثعلب: يوم  مَشْمُوس كَشامِسٍ. وشيء مُشَمَّس أَي عُمِلَ في الشمس. وتَشَمَّسَ  الرجلُ: قَعَدَ في الشمس وانتصب لها؛ قال ذو الرمة:  كأَنَّ يَدَيْ حِرْبائِها، مُتَشَمِّساً،  يَدا مُذْنِبٍ، يَسْتَغْفِرُ اللَّه، تائِبِ  الليث: الشمس عَيْنُ الضِّحِّ؛ قال: أَراد أَن الشمس هو العين التي في  السماء تجري في الفَلَكِ وأَن الضِّح ضَوْءُه الذي يَشْرِقُ على وجه  الأَرض.  ابن الأَعرابي والفراء: الشُّمَيْسَتان جنتان بإِزاء الفِرْدَوْس.  والشَّمِسُ والشَّمُوسُ من الدواب: الذي إِذا نُخِسَ لم يستقرّ.  وشَمَسَت الدابة والفرسُ تَشْمُسُ شِماساً وشُمُوساً وهي شَمُوسٌ: شَرَدتْ  وجَمَحَتْ ومَنَعَتْ ظهرها، وبه شِماسٌ. وفي الحديث: ما لي أَراكم رافعي  أَيديكم في الصلاة كأَنها أَذْنابُ خيل شُمْسٍ؟ هي جمعُ شَمُوسٍ، وهو  النَّفُورُ من الدواب الذي لا يستقرّ لشَغَبه وحِدَّتِه، وقد توصف به الناقة؛ قال  أَعرابي يصف ناقة: إِنها لعَسُوسٌ شَمُوسٌ ضَرُوسٌ نَهُوسٌ، وكل صفة من  هذه مذكورة في فصلها. والشَّمُوسُ من النساء: التي لا تُطالِعُ الرجال  ولا تُطْمِعُهم، والجمع شُمُسٌ؛ قال النابغة:  شُمُسٌ، مَوانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ،  يُخْلِفْنَ ظَنَّ الفاحِشِ المِغْيارِ  وقد شَمَسَتْ؛ وقولُ أَبي صخر الهذلي:  قِصارُ الخُطَى شُمٌّ، شُمُوسٌ عن الخَنا،  خِدالُ الشَّوَى، فُتْخُ الأَكُفِّ، خَراعِبُ  جَمَعَ شامِسَةً على شُمُوسٍ كقاعدة وقُعُود، كَسَّره على حذف الزائد،  وقد يجوز أَن يكون جَمَعَ شَمُوس فقد كَسَّروا فَعِيلة على فُعُول؛ أَنشد  الفرّاء:  وذُبْيانيَّة أَوْصَتْ بَنيها  بأَنْ كَذَبَ القَراطِفُ والقُطوفُ  وقال: هو جَمع قَطِيفَة. وفَعِّول أُخْت فَعِيل، فكما كَسَّروا فَعِيلاً  على فُعُول كذلك كَسَّروا أَيضاً فَعُولاً على فُعُول، والاسم الشِّماسُ  كالنِّوارِ؛ قال الجَعْدي:  بآنِسَةٍ، غيرَ أُنْسِ القِراف،  تُخَلِّطُ باللِّينِ منها شِماسا  ورجل شَمُوس: صَعْب الخُلُق، ولا تقل شَمُوص. والشَّمُوسُ: من أَسماء  الخمر لأَنها تَشْمِسُ بصاحبها تَجْمَحُ به؛ وقال أَبو حنيفة: سميت بذلك  لأَنها تَجْمَحُ بصاحبها جِماحَ الشَّمُوسِ، فهي مثل الدابة الشَّمُوس،  وسميت رَاحاً لأَنها تُكْسِبُ شارِبها أَرْيَحِيَّة، وهو أَن يَهَشَّ  للعَطاء ويَخِفَّ له؛ يقال: رِحْتُ لكذا أَراح؛ وأَنشد:  وفَقَدْتُ راحِي في الشَّبابِ وحالي  ورجل شَمُوسٌ؛: عَسِرٌ في عداوته شديد الخلاف على من عانده، والجمع  شُمْسٌ وشُمْسٌ؛ قال الأَخطل:  شُمْسُ العَداوةِ حتى يُسْتَقادَ لهم،  وأَعْظَمُ الناسِ أَحلاماً إِذا قَدَرُوا  وشامَسَه مُشامَسَةً وشِماساً: عاداه وعانده؛ أَنشد ثعلب:  قومٌ، إِذا شُومِسوا لَجَّ الشِّماسُ بهم  ذاتَ العِنادِ، وإِن ياسَرْتَهُمْ يَسَرُوا  وشَمِسَ لي فلانٌ إِذا بَدَتْ عداوته فلم يقدر على كتمها، وفي التهذيب:  كأَنه هَمَّ أَن يفعل، وإِنه لذو شِماسٍ شديدٌ. النَّضْرُ: المُتَشَمِّسُ  من الرجال الذي يمنع ما وراء ظهره، قال: وهو الشديد القومية، والبخيل  أَيضاً: مُتَشَمِّس، وهو الذي لا تنال منه خيراً؛ يقال: أَتينا فلاناً  نتعرَّض لمعروفه فتَشَمَّسَ علينا أَي بخل.  والشَّمْسُ: ضَرْبٌ من القلائد. والشَّمْسُ: مِعْلاقُ الفِلادةِ في  العُنُق، والجمع شُمُوسٌ؛ قال الشاعر:  والدُّرُّ، واللؤْلؤُ في شَمْسِه،  مُقَلِّدٌ ظَبْيَ التَّصاوِيرِ  وجِيدٌ شامِس: ذو شُمُوسٍ، على النَّسَب؛ قال:  بعَيْنَيْنِ نَجْلاوَيْنِ لم يَجْرِ فيهما  ضَمانٌ، وجِيدٍ حُلِّيَ الشَّذْرَ شامسِ  قال اللحياني: الشَّمْسُ ضرب من الحَلْيِ مذكر. والشَّمْسُ: قِلادة  الكلب.  والشَّمَّاسُ من رؤوس النصارى: الذي يحلق وسط رأْسه ويَلْزَمُ البِيعَة؛  قال ابن سيده: وليس بعربي صحيح، والجمع شَمامِسَةٌ، أَلحقوا الهاء  للعجمة أَو للعِوَض.  والشَّمْسَة: مَشْطَةٌ للنساء.  أَبو سعيد: الشَّمُوسُ هَضْبَة معروفة، سميت به لأَنها صعبة  المُرْتَقَى. وبنو الشَّمُوسِ: بطنٌ. وعَيْنُ شَمْس: موضع. وشَمْسُ عَيْنِ: ماءٌ.  وشَمْسٌ: صَنَم قديم. وعبدُ شَمْسٍ: بطنٌ من قريش، قيل: سُمُّوا بذلك  الصنم، وأَوّل من تَسَمَّى به سَبَأْ بن يَشْجُبَ؛ وقال ابن الأَعرابي في  قوله:كَلاَّ وشَمْسَ لنَخْضِبَنَّهُمُ دَما  لم يصرف شمس لأَنه ذهب به إِلى المعرفة ينوي به الأَلف واللام، فلما  كانت نيته الأَلف واللام لم يُجْره وجعله معرفة، وقال غيره: إِنما عنى الصنم  المسمى شَمْساً ولكنه تَرك الصَرْفَ لأَنه جعله اسماً للصورة، وقال  سيبويه: ليس أَحد من العرب يقول هذه شمسُ فيجعلها معرفة بغير أَلف ولام،  فإِذا قالوا عبد شمس فكلهم يجعله معرفة، وقالوا عَبُّشَمْسٍ وهو من نادر  المدغم؛ حكاه الفارسي، وقد قيل: عَبُ الشَّمْسِ فَحَذفوا لكثرة الاستعمال،  وقيل: عَبُ الشَّمْسِ لُعابُها. قال الجوهري: أَما عَبْشَمْسُ بنُ زيد  مَناةَ ابن تميم فإِن أَبا عمرو بنَ العَلاء يقول: أَصله عَبُّ شَمْسٍ كما  تقول حَبُّ شَمْسٍ وهو ضَوءُها، والعين مُبْدَلة من الحاء، كما قالوا في  عَبُّ قُرٍّ وهو البَرَدُ. قال ابن الأَعرابي: اسمه عَبءُّ شَمْسٍ، بالهمز،  والعَبْءُ العِدْلُ، أَي هو عِدْلها ونظيرها، يُفْتَحُ ويكسر. وعَبْدُ  شَمْس: من قريش، يقال: هم عَبُ الشَّمْسِ، ورأَيتُ عَبَ الشَّمْسِ، ومررت  بعَبِ الشَّمْسِ؛ يريدون عبدَ شَمْسٍ، وأَكثر كلامهم رأَيت عبدَ شَمْس؛  قال:  إِذا ما رَأَتْ شَمساً عَبُ الشَّمْسِ، شَمَّرَتْ  إِلى زِمْلها، والجُرْهُمِيُّ عَمِيدُها  وقد تقدَّم ذلك مُسْتَوْفًى في ترجمة عبأَ من باب الهمز. قال: ومنهم من  يقول عَبُّ شَمْسٍ، بتشديد الباء، يريد عبدَ شمس. ابن سيده: عَبُ شَمْسٍ  قبيلة من تميم والنسب إِلى جميع ذلك عَبْشَمِيّ لأَن في كل اسم مضاف  ثلاثةَ مذاهب: إِن شئت نسبت إِلى الأَوّل منهما كقولك عَبْدِيٌّ إِذا نسبت  إِلى عبد القَيْس؛ قال سُوَيْد بن أَبي كاهل:  وهم صَلَبُوا العَبْدِيَّ في جِذْعِ نَخْلَةٍ،  فلا عَطَسَتْ شَيْبانُ إِلا بأَجْدَعا  وإِن شئت نسبت إِلى الثاني إِذا خفت اللبس فقلت مُطَّلِبِيٌّ إِذا نسبت  إِلى عبد المُطَّلِب، وإِن شئت أَخذت من الأَوّل حرفين ومن الثاني حرفين  فَرَدَدْتَ الاسم إِلى الرباعيِّ ثم نسبت إِليه فقلت عَبْدَرِيُّ إِذا  نسبت إِلى عبد الجار، وعَبْشَمِيٌّ إِذا نسبت إِلى عبد شَمْسٍ؛ قال عبدُ  يَغُوثَ بنُ وَقَّاصٍ الحارِثيُّ:  وتَضْحَكُ مِنِّي شَيْخَةٌ عَبْشَمِيَّةٌ،  كأَنْ لم تَرَ قَبْلِي أَسِيراً يَمانِيا  وقد عَلِمَتْ عِرْسِي مُلَيْكَةُ أَنَّني  أَنا الليثُ، مَعْدُوّاً عليَّ وعادِيا  وقد كنتُ نحَّارَ الجَزُورِ ومُعْمِلَ الْـ  ـمَطِيِّ، وأَمْضِي حيثُ لا حَيَّ ماضِيا  وقد تَعَبْشَمَ الرجلُ كما تقول تَعَبْقَسَ إِذا تعلق بسبب من أَسباب  عبدِ القَيْسِ إِما بِحلْفٍ أَو جِوارٍ أَو وَلاءِ.  وشَمْسٌ وشُمْسٌ وشُمَيْسٌ وشَمِيسٌ وشَمَّاسٌ: أَسماء. والشَّمُوسُ:  فَرَس شَبِيبِ بن جَرَادِ. والشَّمُوس أَيضا: فرس سُوَيْد بن خَذَّاقٍ.  والشَّمِيسُ والشَّمُوسُ: بلد باليمن؛ قال الراعي:  وأَنا الذي سَمِعَتْ مَصانِعُ مَأْربٍ  وقُرَى الشَّمُوسِ وأَهْلُهُنَّ هَدِيرِي  ويروى: الشَّمِيس.
مقاييس اللغة:
(شمس) الشين والميم والسين أصلٌ يدلُّ على تلوُّنٍ وقِلَّة استقرار. فالشَّمس معروفة، وسمِّيت بذلك لأنَّها غير مستقرّة، هي أبداً متحرّكة. وقُرئَ:﴿والشَّمْسُ تَجْرِي لاَ مُسْتَقَرَّ لَهَا([5])﴾  [يس 38]. ويقال شَمَسَ يومُنا، وأشمس، إذَا اشتدّت شمسُهُ. والشَّموس من الدوابّ: الذي لا يكاد يستقرّ. يقال شَمَسَ شِماساً. وامرأةٌ شَموسٌ، إِذا كانت تنفر من الرِّيبَة([6]) ولا تستقرُّ عندها؛ والجمع شُمُس. قال:
شمُسٌ مَوَانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ *** يُخْلِفْن ظنَّ الفاحش المِغيارِ([7])
ورجلٌ شموسٌ، إِذا كان لا يستقرُّ على خُلُق، وهو إلى العُسْر ما هو. ويقال شمِسَ لي فلانٌ، إِذا أبدَى لك عداوتَهُ. وهذا محمولٌ على ما ذكرناهُ من تغيُّر الأخلاق. فهذا قياسُ هذا الاسم، وأمَّا ما سمَّت العرب به فقال ابن دريد: "وقد سمَّت العرب عَبد شمسٍ". قال: "وقال ابنُ الكلبيّ: الشّمس صَنَمٌ قديم. ولم يذكرْه غيره". قال: "وقال قوم: شَمْسُ: عين *ماءٍ معروفة. وقد سمت العرب عَبْشَمس، وهم بنو تميم، وإليهم يُنسَب عبشمِيّ"([8]).
القاموس المحيط:
الشَّمْسُ م مُؤَنَّثَةٌ ج شُموسٌ، وضَرْبٌ من المَشْطِ، وضَرْبٌ من القَلائدِ، وصَنَمٌ قَديمٌ وعَيْنُ ماءٍ، وأبو بطنٍ، وسَمَّتْ عبدَ شَمْسٍ، ونَصَّ أبو علِيٍّ على منْعِهِ للتعْريفِ والتأنيثِ، وأُضيفَ إلى شَمْسِ السماءِ، لأنهم كانوا يَعْبدُونَها. والنِّسْبَةُ عَبْشَميٌّ. وأما عَبْشَمْسُ بنُ سَعْدِ بنِ زيدِ مَناةَ، فأصلُه عَبُّ شَمْسٍ، أي حَبُّها، أي ضَوءُها، والعينُ مُبْدَلَةٌ من الحاءِ، كما في عَبِّ قُرٍّ، وهو البَرْدُ، وقد يُخَفَّفُ، وإما أصلُهُ عَبْءُ شَمْسٍ، بالهَمْزِ، أي نَظيرُها وعِدْلُها. وعينُ شَمسٍ ع بمِصْرَ بالمَطَرِيَّةِ. والشَّمْسَتانِ مُوَيْهتانِ في جَوْفِ غَريضٍ، وهي قُنَّةٌ مُنْقادَةٌ في طَرَفِ النِّيرِ نِيرِ بني غاضِرَةَ. والشُّمَيْسَتانِ جَنَّتانِ بإِزاءِ الفِرْدَوْسِ. والشَّمَّاسُ، كشَدَّادٍ من رُؤُوسِ النصارَى الذي يَحْلِقُ وَسَطَ رأسِهِ لازِماً للبِيعَةِ ج شمامِسَةٌ، وجَدُّ ثابِتِ بنِ قَيْسٍ الصحابِيِّ.
والشَّمَّاسِيَّةُ: مَحَلَّةٌ بِدِمَشْقَ، وع قربَ رُصافَةِ بَغْدادَ. وشَمَسَ يَوْمُنَا يَشْمُسُ ويَشْمِسُ وشَمِسَ، كسَمِعَ، وأشْمَسَ: صارَ ذا شَمْسٍ. وشَمَسَ الفرسُ شُموساً وشِماساً: مَنَعَ ظَهْرَهُ، فهو شامِسٌ وشَموسٌ، من شُمْسٍ وشُمُسٍ. والشَّموسُ: الخَمْرُ، وبنتُ أبي عامِرٍ عبدِ عَمْرٍو الراهِبِ، وبنتُ عَمْرِو بنِ حِزامٍ، وبنتُ مالِكِ بنِ قَيْسٍ، وبنتُ النُّعْمانِ: صحابيَّاتٌ، وفرسٌ للأَسْوَد بنِ شَريكٍ، وليزيدَ بنِ خَذَّاقٍ، ولسُوَيْدِ بنِ خَذَّاقٍ، ولعَبْدِ اللهِ بنِ عامِرٍ القُرَشِيِّ، ولشبيبِ بنِ جَرادٍ أحدِ بني الوَحيد، وهَضْبَةٌ صَعْبَةٌ المُرْتَقَى. وشَمَسَ له: أبْدَى له عَداوة. والتَّشْميسُ: بَسْطُ الشيءِ في الشمسِ، وعِبادَةُ الشمسِ. والمُتَشَمِّسُ: القويُّ الشديدُ، والبخيلُ غايَةً، والمُنْتَصِبُ للشمسِ، ووالدُ أسيدٍ التابعِيِّ. وشُماسَةُ، كثُمامةَ، ويفتحُ: اسمٌ. وشامِسْتانُ: ة. وجَزيرةُ شامِسَ: من الجَزائِرِ اليُونانيَّةِ، ويقالُ: إنها فوقَ الثَّلاثِ مِئَةِ جَزيرة.
تاج العروس:
ش م س
الشَّمْسُ م أَي معروفَةٌ مُؤَنَثَةٌ قال اللَّيْثُ : الشَّمْسُ عَيْنٌ الضَّحِّ أَرَادَ أَنَّ الشَّمْسَ هو العَيْنُ التي في السَّماءِ تَجْري في الفَلَكِ وأَنَّ الضَّحَّ ضُوْؤُه الذي يُشْرِق على وَجْهِ الأَرْضِ ج شُمُوسٌ كأَنَّهُم جَعَلُوا كلِّ ناحِيَةٍ منها شَمْساً كما قالُوا للمَفْرِقِ : مَفَارِق قال الأَشْتَرُ النَّخَعِيُّ : حِمىَ الحَدِيدُ عليهُم فكأَنَّهُ ... وَمَضَانُ بَرْقٍ أَوْ شُعَاعُ شُمُوسِ والشَّمْسُ : ضَرْبٌ مِنَ المَشْطِ كانتِ النِّسَاءُ في الدَّهْرِ الأُوَّلِ يَتَمَشَّطْنَ به وهي الشَّمْسَةُ قالَهُ ابْن دُرَيْدٍ . وأَنْشَدَ :
فامْتَشَطْتِ النَّوْفَلِيَا ... تِ وعُلِّيتِ بِشمْسِ والشَّمْسُ : ضَرْبٌ مِن القَلائِد وقيل : هو مِعْلاقُ القِلاَدَةِ في العُنُقِ والجَمْعُ شُمُوسٌ وقالَ اللحْيَانيُّ : هو ضَرْبٌ من الحُلِيِّ مُذَكَّر وقالَ غيرُه هو قِلاَدةُ الكَلْبِ . والشَّمْسُ : صَنَمٌ قَديمٌ ذكرَه ابن الكَلْبِيّ . والشَّمْسُ : عَيْنُ ماءٍ يقال له : عَيْنُ شَمْسٍ . والشَّمْسُ : أَبُو بَطْنٍ من العَربِ قالَ تَأَبَّطَ شَرًّا :
إِني لَمُهْدٍ مِنْ ثَنَائِي فَقَاصِدٌ ... بهِ لاِبْنِ عَمِّ الصِّدْقِ شَمْسِ بنِ مَالِكِ ويُرْوَى في البَيْتِ بفَتْح الشِّينِ . وقد سَمَّتْ عَبْدَ شَمْسٍ وهو بَطْنٌ من قُرَيْشٍ قِيلَ : سُمُّوا بذلِك الصَّنَمِ وأَوَّلُ مَن تَسَمَّى به سَبَأُ بنُ يَشْجُبُ . ونَصَّ أَبو عَلِيٍّ في التَّذْكِرة على مَنْعِه أَي تَرْكِ الصَّرْفِ من عَبْدِ شَمْس للتَّعْرِيفِ والتَّأْنِيثِ وفَرَّق بينَه وبَيْنَ دَعْدٍ في التَّخْيِيرِ بينَ الصَّرْفِ وتَرْكِه قال جَرِير :
أَنْتَ ابنُ مُعْتَلَجِ الأَبَاطِحِ فافْتَخِرْ ... مِنْ عَبْدِ شَمْسَ بِذِرْوَةٍ وصَمِيم وما جاءَ في الشعْر مَصْرُوفاً حُمِلَ على الضَّرُورَةِ كذا نَصَّ الصّاغَانِيُّ فإِذاً لا يُحْتَاجُ ِإلى تَأْوِيلٍ وهو قولُ شيخِنَا : لعلَّ المُرَادَ على جُوازِ مَنْعِه . وإِلاَّ فالأَفْصَحُ عند أَبِي عليٍّ في المُؤَنَّثِ الثُّلاثِيّ الساكِنِ الوسَطِ الصَّرْفُ كما في هَمْعِ الهَوَامِعِ وغيرِه فتأَمَّلْن وفال ابنُ الأَعْرَابِيّ في قولِه :
" كَلاَّ وشَمْسَ لَنَخْضبَنَّهُمُ دَمَا
لم يُصْرِفْ شَمْسَ ؛ لأَنَّه ذَهَبَ بهِ إلى المَعْرِفَةِ يَنْوِي به الأَلِفَ والّلام فلمّا كانت نِيَّتُه الأَلَفَ واللامَ لم يُجْرِه وجَعَلَه مَعْرِفَةً وقال غيرُه إِنّمَا عَنَى الصَّنَمَ المُسَمَّى شَمْساً ولكنه تَرَكَ الصَّرْفَ لأَنَّهُ جَعَلَه اسْماً للصُّوَرَةِ وقال سِيبَوَيْهِ : ليس أَحَدٌ من العَرَبِ يَقُولُ : هذه شَمْسُ فيَجْعَلُها مَعْرِفَةً بغيرِ أَلِف ولام فإِذا قالوا : عَبْدُ شَمْس فكلُّهُم يَجْعَلُهَا مَعْرِفَةً . وأُضِيفَ إِلى شَمْسِ السَّمَاءِ لأَنَّهُم كانُوا يَعْبُدُونَهَا وهو أَحَدُ الأَقْوَال فيه وقيل : إِلى الصَّنَمِ . والنِّسْبَةُ عَبْشَمِيٌّ بالأَخْذِ منَ الأَوَّلِ حَرْفِيْنِ ومن الثّانِي حَرْفَيْنِ ورَدِّ الأسمِ إلى الرُّبَاعِيّ قال عَبْدُ يَغوثَ بنُ وَقَّاصٍ الحَارِثِيُّ :
وتَضْحَكُ مِني شَيْخَةٌ عَبْشَمِيَّةٌ ... كأَنْ لَمْ تَرَى قَبْلِي أَسِيراً يَمانِيَا
وأَمَّا بنِ تَمِيمٍ فأَصْلُه على ما قالَ أَبُو عَمْرِو بنُ العَلاءِ ونقله عنه الجُوْهَرِيُّ : عَبُّ شَمْسٍ : أَي حَبُّها أَي ضُوْءُهَا والعَيْنُ مُبْدَلَةٌ من الحاءِ كما قالُوا في عَبِّ قُرٍّ وهو البَرْدُ وقد يُخَفَّفُ فيُقَال : عَبُ شَمْسٍ كما هو نَصُّ الجُوْهَرِيّ وقِيل : عَبُ الشَّمْسِ : لُعَابُهَا . وإِمَّا أَصْلُه : عَبْءُ شَمْسٍ بالهَمْزِ والعَبْءُ : العِدْلُ أَي نَظِيرُهَا وعِدْلُهَا يُفْتَح ويُكْسَرُ قاله ابنُ الأَعْرَابِيّ والنِّسْبُةُ : عَبْشَمِيٌّ أَيضاً كما صَرَّحَ به ابنُ سِيدَه . وعَيْنُ شَمْسٍ : ع بمِصْرَ بالمَطَرِيَّة خارِجَ القَاهِرَة كان به مَنْبِتُ البَلَسَانِ قديماً كما تَقدَّمَت . الإِشْارَةُ إليه وقد وَرَدْت هذا المَوْضِعَ مِرَاراً وسيأْتي للمصنِّف في عين أَيضاً . والشَّمْسَتانِ هكذا في النُّسَخ وفي التَّكْمِلَة : الشَّمْسَانِ : مُوَيْهَتانِ في جُوْفِ غَرِيضٍ كأَمِيرٍ هكذا بالغِينِ المُعْجَمَةِ في النٌّسَخِ والصوابُ بالإِهْمَالِ وهي قُنَّةٌ مُنْقَادَةٌ بأَعْلَى نَجْدٍ في طَرَفِ النِّيرِ نيرِ بَنِي غَاضِرَةَ وقد سَبَق أنَّ الَّذِي لبَنِي غاضِرَةَ في النِّير الجانِبُ الغَرْبِيُّ منه فإِنَّ شَرْقِيَّهُ لِغَنيّ بنِ أَعْصُرَ . وقال ابنُ الأَعْرَابِيّ والفَرّاءُ : الشُّمَيْسَتَانِ : جَنَّتَانِ بإِزاءِ الفِرْدَوْسِ وسَيَأْتِي الفِرْدَوْسُ في مَوْضِعه . والشَّمَّاسُ كشَدَّادٍ من رُؤُوسِ النَّصَارَى : الذي يَحْلِقُ وَسَطَ رَأْسِه لازِماً لِلْبِيعَةِ وهذا عَمَلُ عُدُولِهِم وثِقَاتِهِم قالَهُ اللَّيْثُ وقال ابنُ دُرَيْدٍ : فأَمَّا شَمَّاسُ النَّصارَى فلَيْسَ بعربِيٍّ مَحْض . وفي المُحْكَمِ : ليس بعربِيٍّ صحيحٍ ج شَمَامِسَةٌ أَلْحَقُوا الهاءَ للعُجْمَةِ أَو العِوَض . وشَمَّاسُ بنُ زُهَيْرِ بنِ مالِكِ بنِ امرِئ القَيْسِ بنِ مالِكِ بنِ ثَعْلَبَةَ بنِ الخَزْرَجِ جَدُّ أَبِي محمَّدٍ ثابِتِ ابنِ قَيْسٍ الصَّحَابِي خَطِيبِ الأَنْصار . والشَّمَّاسِيَّةُ : مَحَلَّةٌ بدِمَشْقَ وأَيضاً : ع قُرْبَ وفي التَّكْمِلَة : بجَنْب رُصافَةِ بَغْدَادَ نَقَلَهُمَا الصّاغَانِيُّ . وشَمسَ يَوْمُنَا يَشْمُسُ ويَشْمِسُ من حَدِّ نَصَرَ وضَرَبَ شُمُوساً بالضّمِّ فيهما وشَمِسَ كسَمِعَ يَشْمِسُ بالفَتْحِ على القِيَاسٍ عن ابنِ دُرَيْدٍ وقد قِيلَ : آتِيه يَشْمُسُ بالضّمِّ ومثلُه فَضلَ يَفْضُلُ قال ابنُ سِيدَه : هذا قولُ أَهْلِ اللُّغَةِ والصحيحُ عندِي أَنَّ يَشْمُس آتِي شَمَسَ . وأَشْمَسَ يَوْمُنَا بالأَلِف أَي صارَ ذا شَمْسٍ . ويقال : يَوْمٌ شامِسٌ وقد شَمَسَ شُمُوساً أَي ذُو ضِحٍّ نَهَارهُ كُلّه وقِيلَ : يومٌ شامِسٌ : وَاضِحٌ . وشَمَسَ الفَرَسُ يَشْمُسُ شُمُوساً بالضّمّ وشِمَاساً بالكَسْرِ : شَرَدَ وجَمَحَ ومَنَع ظَهْرَهُ عن الرُّكُوبِ لشِدَّة شَغْبِهِ وحِدَّتِه فهو لا يَسْتَقرُّ فهو شامِسٌ وشَمُوسٌ كصَبُورٍ مِنْ خَيْلٍ شُمْسٍ بالضَّمّ وشُمُسٍ بضمَّتين ومنه الحَديثُ كأَنَّهَا أَذْنابُ خَيْلٍ شُمْسٍ وقد تُوصَفُ به النّاقةُ قال أَعْرَابِيٌّ يَصِفُ ناقَتَه : إِنّهَا لعَسُوسٌ شَمُوسٌ ضَرَوسٌ نهُوسٌ . والشَّمُوسُ : من أَسْمَارِ الخَمْرِ لأَنَّهَا تَشْمُسُ بصاحِبِها : تَجْمَعُ به وقال أَبُو حَنِيفَةَ رحِمَهُ الله : لأَنَّهَا تَجْمَعُ بصاحِبِها جِمَاحَ الشَّمُوسِ فهي مِثْلُ الدَّابَّةِ الشَّمُوسِ . والشَّمُوسُ بِنْتُ أَبِي عامِرٍ عَبْدِ عَمْرٍو الرَّاهِبِ وهي أُمُّ عاصِمِ بنِ ثابِتٍ . والشَّمُوسُ بنْتُ عَمْرٍو بن حِزَامٍ الظَّفَرِيَّة وصوابُه السَّلَمِيَّة . وبنتُ مالِكِ بنِ قَيْسٍ ذَكَرهُنَّ ابنُ حَبِيب . و الشَّمُوسُ بنْتُ النَّعْمَانِ بنِ عامِرٍ الأَنْصَارِيَّةُ أَخْرَجَ لها الثَّلاثةُ : صَحابِيَّاتٌ . رَضِيَ اللهُ عَنْهُنَّ . والشَّمُوسُ : فَرَسٌ للأَسْوَدِ بنِ شَرِيكٍ وفَرَسٌ لِيَزِيدَ بنِ خَذَّاقٍ العَبْدِيّ ولها يَقُولُ :
أَلاَ هَلْ أَتَاهَا أَنَّ شِكَّةَ حَازِمٍ ... عَلَيَّ وأَنِّي قد صَنَعْتُ الشَّمُوسَا
وفرَسٌ لِسُوَيْدِ بنِ خَذَّاقٍ العَبْدِيِّ أَخِي يَزِيدَ هذا . و فَرَسٌ لِعَبْدِ اللهِ بنِ عَامِرٍ القُرَشِيّ . وهو الْقائِلُ فيه :
" جَرَى الشَّمُوسُ ناجِزاً بناجِزِ وفَرَسٌ لشَبِيبِ بنِ جَرَادٍ أَحَدِ بني الوَحِيدِ من هَوَازِنَ فهي خمْسَةُ أَفْرَاسٍ ذَكَر منها ابنُ الكَلْبِيِّ وابنُ سِيدَه الثانِيَة وابن سِيدَه فقطٍ الخامِسَةَ والباقِي عن الصّاغانِيِّ . وقال أَبو سَعِيدٍ : الشَّمُوسُ : هَضْبَةٌ مَعْرُوفةٌ سُمِّيَتْ به لأَنَّهَا صَعْبَةُ المُرْتَقَى . ومِنَ المَجَازِ : شَمَسَ له إِذا أَبْدَى عَدَاوَةً وكادَ يُوقِعُ كذا في الأَسَاسِ وفي المُحْكَم : شَمَسَ لي فُلانٌ إِذا بَدَتْ عَدَاوْتُه فلَمْ يَقْدِرْ على كَتْمِهَا وفي التَّهْذِيبِ : أَبْدَى عَدَاوَتَه كأَنَّه هَمَّ أَنْ يَفْعَلَ . والتَّشْمِيسُ : بَسْطُ الشَّيْءِ في الشَّمْسِ لِيَيْبَسَ وهو أَيضاً : عِبَادَةُ الشَّمْسِ يُقَالُ : هو مُشَمِّسٌ إِذا كانَ يَعْبُدُها نَقَلَهُ الصّاغَانِيُّ . وقالَ النَّضْرُ : المُتَشَمِّسُ من الرّجالِ : الذِي يَمْنَعُ ما وَرَاءَ ظَهْرِه وهو القَوِيُّ الشَّدِيدُ القُومِيَّةِ هذا هو نَصُّ النَّضْرِ وقالَ الصّاغَانِيُّ : الشَّديدُ القُوَّةِ وبَيَّض له في اللسَان كأَنَّه شَكَّ وقد ضَبَطَه أَبُو حامِدٍ الأُرْمَوِيُّ على الصّوابِ كما ذَكَرْنا قال : والبَخِيلُ غايَةً أَيضاً مُتَشَمِّسٌ وهو الذي لا يُنَال منه خَيرٌ يقال : أَتَيْنَا فُلاناً نَتَعرَّض لمعرُوفِه فتَشَمَسَ علينا أَي بَخِلَ . والمُتَشَمِّسُ : وَالِدُ أَسِيدٍ التابِعِيّ يَرْوِي عن أَبِي موسَى وعنه الحَسَنُ . وشمَاسَةُ كثُمَامَةَ ويُفْتَحُ : اسمٌ . وشَامِسْتانُ وفي التَّكْمِلَة : شَامِسْتِيانُ : ة ببَلْخ . وجَزِيرةُ شامِسَ : من الجَزَائر اليُونانِيَّةِ ويُقَال : إِنَّهَا فوقَ الثَّلاثِمِائَةِ جَزِيرَةٍ . ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عليه : يومٌ شَمْسٌ بالفَتح وشَمِسٌ ككَتِفٍ : صَحْوٌ لا غَيْمَ فيه . وشامِسٌ : شديدُ الحَرِّ وحُكِيَ عن ثَعْلَبٍ : يَومٌ مَشْمُوسٌ كشَامِسٍ . وتَشَمَّسَ الرَّجُلُ : قَعَدَ في الشَّمْسِ وانْتَصَبَ لَها . وتَصْغِيرُ الشَّمْسِ : شُمَيْسَةٌ . والشَّمُوسُ من النسَاءِ التي لا تُطالِعُ الرِّجَالَ ولا تُطْمِعُهُمْ قال النّابِغَةُ
شُمُسٌ مَوَانِعُ كُلِّ لَيْلَةِ حُرَّةٍ ... يُخْلِفْنَ ظَنَّ الفَاحِشِ المِغْيَارِ وقد شَمَسَتْ وقولُ أَبِي صَخْرٍ الهُذَلِيِّ :
" قِصَارِ الخُطَا شُمٍّ شُمُوسٍ عَنِ الخَنَاخِدَالِ الشَّوَى فُتْخِ الأَكُفِّ خَرَاعِبِ جَمَعَ شامِسَة على شُمُوس كقَاعِدَةٍ وقُعُودٍ كَسَّرَه على حَذْفِ الزَّائِدِ والاسْمُ : الشِّمَاسُ كالنِّوَارِ . ورجُلٌ شَمُوسٌ : صَعْبُ الخُلُقِ ولا تَقُلْ : شَمُوصٌ . ورجُلٌ شَمَوسٌ : عَسِرٌ في عَدَاوَتِه شَدِيدُ الخِلافِ على مَن عَانَدَهُ . وشَامَسَهُ مُشَامَسَةً وشِمَاساً : عَانَدَهُ وعادَاه أَنْشَدَ ثَعْلَبٌ :
" قَوْمٌ إِذا شُومِسُوا لَجَّ الشِّمَاسُ بِهِمْذاتَ العِنَادِ وإِنْ يَاسَرْتَهُمْ يَسَرُوا وجِيدٌ شامِسٌ : ذُو شُمُوسٍ على النَّسَبِ قال :
بعَيْنَيْنِ نَجْلاوَيْنِ لم يَجْرِ فِيهِما ... ضَمَانٌ وجيدٍ حُلِّيَ الشَّذْرَ شَامِسِ وبَنُو الشَّمُوسِ : بَطْنٌ . وشُمْسٌ بالضّمّ وبالفَتْح وشميسٌ كأَمِيرٍ وزُبَيْرٍ : أَسْمَاءٌ . والشَّمْسُ والشَّمُوسُ : بلدٌ باليَمَنِ قال الراعي :
وأَنا الَّذِي سَمِعَتْ مَصانِعُ مَأْرِبٍ ... وقُرَى الشَّمُوسِ وأَهْلُهُنَّ هَدِيرِي
ويُرْوَى : الشَّمِيس . وشَمْسانِيَّةُ : بُلَيْدَةٌ بالخَابُورِ . والشَّمُوسُ : من أَجْوَدِ قُصُورِ اليَمَامَةِ . وشَمِيسَى : وَادٍ من أَوْدِيةِ القَبَلِيَّة . وقالُوا في عَبْشَمْس : عَبَّشَمْس وهو من نادِرِ المُدْغَمِ حكاهُ الفارِسِيُّ . وبَنُو شُمْسِ بنِ عُمْرِو بن غَنْم بن غالِب من الأَزْد بالضَّمِّ منهم مُحَمَّدُ بنُ وَاسِعٍ الأَزْدِيُّ الشُّمْسِيُّ من التابعِين . وأَبُو الشَّمُوس البَلَوِيّ : صَحابِيٌّ ورُوِيَ حديثُ سُلَيْمِ بنِ مُطَيْرٍ عن أَبِيهِ عنه ذَكَرَهُ المِزِّيُّ في الكُنَى . وأَبو شَمَّاس بن عَمْرِو : صَحابِيٌّ ذَكَرَه في العُبَابِ . ومُنْيَةُ الشَّمّاسِ : قريةٌ بجِيزةِ مِصْرَ وهي المَعْرُوفَةُ بدَيْرِ الشَّمْع

_Türkçe çeviri henüz yok_
