# شمط — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D8%B7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شمط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شمط

شَمَطَ الشيءَ يَشْمِطُه شَمْطاً وأَشْمَطَه: خلَطه؛ الأَخيرة عن أَبي زيد، قال: ومن كلامهم أَشْمِط عملك بصدَقةٍ أَي اخْلِطْه. وشيءٌ شَمِيطٌ: مَشْمُوطٌ. وكل لونين اختلطا، فهما شَمِيطٌ. وشمَط بين الماء واللبن: خلَط. وإِذا كان نصف ولد الرجل ذكوراً ونصفهم إِناثاً، فهم شَمِيطٌ. ويقال: اشْمِطْ كذا لعَدُوٍّ أَي اخْلِطْ. وكلُّ خَلِيطَيْن خَلَطْتَهما، فقد شَمَطْتَها، وهما شَمِيطٌ. والشَّمِيطُ: الصُّبح لاخْتِلاطِ لَوْنَيْه من الظُّلْمةِ والبياضِ، ويقال للصُّبْحِ: شَمِيطٌ مُوَلَّعٌ. وقيل للصبْح شَمِيطٌ لاختِلاطِ بياضِ النهار بسواد الليل؛ قال الكميت: وأَطْلَعَ منه اللِّياحَ الشَّمِيطَ
خُدودٌ، كما سُلَّتِ الأَنْصُلُ
قال ابن بري: شاهد الشَّمِيطِ الصبحِ قولُ البَعِيثِ:
وأَعْجَلَها عن حاجة، لم تَفُهْ بها،
شَمِيطٌ، تبكَّى آخِرَ الليلِ، ساطِعُ
(* قوله «تبكى» كذا بالأصل وشرح القاموس، والذي في الاساس يتلى أَي بالتضعيف كما يفيده الوزن.)
وكان أَبو عمرو بن العَلاء يقول لأَصحابه: اشْمِطُوا أَي خذوا مرّةً في قرآن، ومرة في حديث، ومرة في غريب، ومرة في شِعر، ومرّة في لغة أَي خُوضُوا.
والشَّمَطُ في الشعرَ: اختلافُه بلونين من سواد وبياض، شَمِطَ شَمَطاً واشْمَطَّ واشْماطَّ، وهو أَشْمَطُ، والجمع شُمْطٌ وشُمْطانٌ. والشمَطُ في الرجل: شيْبُ اللِّحية، ويقال للرجل أَشْيَبُ. والشَمَطُ: بياض شعر الرأْسِ يُخالِطُ سَواده، وقد شَمِطَ، بالكسر، يَشْمَطُ شَمْطاً، وفي حديث أَنس: لو شئتُ أَن أَعُدّ شَمَطاتٍ كُنَّ في رأْسِ رسولِ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، فعَلْتُ؛ الشمَطُ: الشيْبُ، والشَّمَطاتُ: الشَّعراتُ البيض التي كانت في شعر رأْسه يريد قِلَّتها. وقال بعضهم: وامرأَة شَمْطاء ولا يقال شَيْباء؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
شَمْطاء أَعْلى بَزِّها مُطَرَّحُ،
قد طَال ما تَرَّحَها المُتَرِّحُ
شَمْطاء أَي بيْضاء المِشْفَرَيْن، وذلك عند البُزولِ؛ وقوله: أَعْلى بَزِّها مُطَرَّح أَي قد سَمِنت فسَقط وبَرُها، وقوله قد طال ما تَرَّحَها المُتَرِّحُ أَي نَغَّصَها المَرْعى. وفرس شَمِيطُ الذَّنَبِ: فيه لوْنانِ. وذئب شَميطٌ: فيه سواد وبياض. والشَّمِيطُ من النَّبات: ما رأَيتَ بعضَه هائجاً وبعضه أَخْضر؛ وقد يقال لبعض الطير إِذا كان في ذَنَبه سواد وبياض: إِنه لشميطُ الذُّنابَى؛ وقال طفيل يصف فرساً:
شَمِيطُ الذُّنابَى جُوِّفَتْ، وهي جَوْنة،
بنُقْبةِ دِيباجٍ ورَيْطٍ مُقَطَّعِ
الشَّمْطُ: الخَلْطُ، يقول: اختلط في ذَنبِها بياض وغيره. أَبو عمرو: الشُّمطان الرُّطَب المُنَصَّفُ، والشُّمْطانةُ: البُسْرة التي يُرْطِبُ جانب منها ويَبقى سائرُها يابساً. وقِدْرٌ تسَعُ شاةً بشَمْطِها وأَشماطِها أَي بتابَلِها. وحكى ابن بري عن ابن خالويه قال: الناس كلهم على فتح الشين من شَمْطِها إِلا العُكْلِيَّ فإِنه يكسر الشين. والشِّمْطاطُ والشُّمْطوطُ: الفِرْقةُ من الناس وغيرهم. والشَّماطِيطُ: القِطَعُ المتفرّقة. يقال: جاءت الخيل شَماطِيطَ أَي متفرّقة أَرْسالاً، وذهَب القومُ شَماطِيطَ وشَمالِيلَ إِذا تفرّقوا، والشَّمالِيلُ: ما تفرّق من شُعَبِ الأَغْصانِ في رؤوسها مثل شَماريخِ العِذْق، الواحد شِمْطيطٌ؛ وفي حديث أَبي سفيان:
صريح لُؤيٍّ لا شَماطِيط جُرْهُم
الشَّماطِيطُ: القِطَعُ المتفرّقةُ. وشَماطِيطُ الخيل: جماعة في تَفْرِقِةٍ، واحدها شُمْطُوطٌ. وتفرّق القومُ شَماطِيطَ أَي فِرَقاً وقِطَعاً، واحدها شِمْطاطٌ وشُمْطُوطٌ، وثوب شِمْطاطٌ؛ قال جَسّاسُ بن قُطَيْبٍ: مُحْتَجِزٍ بِخَلَقٍ شِمْطاطِ،
على سَراوِيلَ له أَسْماطِ
وقد تقدّمت أُرْجُوزته بكمالها في ترجمة شرط، أَي بخَلَقٍ قد تشقق وتقطَّع. وصار الثوبُ شَماطِيطَ إِذا تشقّق؛ قال سيبويه: لا واحد للشَّماطِيطِ ولذلك إِذا نسَب إِليه قال شَماطيطِيٌّ فأَبْقَى عليه لفظ الجمع، ولو كان عنده جمعاً لرَدَّ النسَبَ إِلى الواحد فقال شِمْطاطِيٌّ أَو شُمْطُوطِيٌّ أَو شِمْطِيطِيٌّ. الفراء: الشَّماطِيطُ والعَبادِيدُ والشَّعارِيرُ والأَبابِيلُ كلُّ هذا لا يُفْرد له واحد. وقال اللحياني: ثوب شَماطِيطُ خَلَقٌ. والشُّمْطُوطُ: الأَحْمق؛ قال الراجز:
يَتْبَعُها شَمَرْدَلٌ شُمْطُوطُ،
لا ورَعٌ جِبْسٌ ولا مأْقُوطُ
وشَماطِيطُ: اسم رجل؛ أَنشد ابن جني:
أَنا شَماطِيطُ الذي حُدِّثْت بهْ،
متَى أُنَبَّهْ للغَداء أَنْتَبهْ
ثم أُنَزِّ حَوْلَه وأَحْتَبِهْ،
حتى يقالُ سَيِّدٌ، ولسْتُ بهْ
والهاء في أَحْتَبِه زائدة للوقف، وإِنما زادها للوصل لا فائدة لها أَكثر من ذلك. وقوله حتى يقال روي مرفوعاً لأَنه إِنما أَراد فِعَل الحال، وفِعلُ الحال مرفوع في باب حتى، أَلا ترى أَن قولهم سرْتُ حتى أَدخلُها إِنما هو في معنى قوله حتى أَنا في حال دخولي، ولا يكون قوله حتى يقال سيّد على تقدير الفعل الماضي لأَن هذا الشاعر إِنما أَراد أَن يَحْكِي حاله التي هو فيها ولم يرد أَن يُخبر أَنَّ ذلك قد مضى.

### Türkçe

**شَمَطَ** şeyi, onu **يَشْمِطُه** (şimdiki/gelecek) **شَمْطاً** (mastarıyla) ve **أَشْمَطَه**: onu karıştırdı; sonuncusu Ebû Zeyd’den. Dedi ki: Onların sözlerinden: “**أَشْمِط** عملك بصدَقةٍ” yani “onu karıştır.” Ve bir şey **شَمِيطٌ**: **مَشْمُوطٌ** (karıştırılmış). Ve her iki renk karışsa, ikisi de **شَمِيطٌ**dur. Ve su ile süt arasında **شمَط**: karıştırdı. Ve eğer adamın çocuklarının yarısı erkek, yarısı dişi olursa, onlar **شَمِيطٌ**dur. Ve denir ki: “**اشْمِطْ** şöyleyi bir düşmana” yani “karıştır.” Ve her iki karışımı karıştırırsan, onu **شَمَطْتَها** etmişsindir; ve ikisi **شَمِيطٌ**dur. Ve **الشَّمِيطُ**: sabah; iki renginin, karanlıktan ve beyazlıktan, karışması sebebiyle. Ve sabaha denir: **شَمِيطٌ مُوَلَّعٌ**. Ve sabaha **شَمِيطٌ** denildi; gündüzün beyazının gecenin siyahıyla karışması sebebiyle; Kümeyt dedi ki:
وأَطْلَعَ منه اللِّياحَ الشَّمِيطَ
خُدودٌ، كما سُلَّتِ الأَنْصُلُ

İbn Berrî dedi ki: **الشَّمِيطِ** (sabahın) şahidi, el-Baʿîs’in sözü:
وأَعْجَلَها عن حاجة، لم تَفُهْ بها،
شَمِيطٌ، تبكَّى آخِرَ الليلِ، ساطِعُ

(* “**تبكى**” sözü: asılda ve Kāmûs şerhinde böyle; Esâs’ta ise **يتلى** yani şeddeli olarak, veznin gösterdiği üzere.)

Ve Ebû Amr b. el-Alâ, arkadaşlarına şöyle derdi: “**اشْمِطُوا**” yani bir kere Kur’ân’dan alın, bir kere hadisten, bir kere garîbden, bir kere şiirden, bir kere dilden; yani dalın.

Ve **الشَّمَطُ** şiirde: onun iki renkle, siyahlık ve beyazlıktan, farklı oluşudur; **شَمِطَ** **شَمَطاً** ve **اشْمَطَّ** ve **اشْماطَّ**; ve o **أَشْمَطُ**tur; çoğulu **شُمْطٌ** ve **شُمْطانٌ**. Ve **الشمَطُ** erkekte: sakalın ağarmasıdır; ve erkeğe **أَشْيَبُ** denir. Ve **الشَمَطُ**: baş saçının beyazlığı, onun siyahlığına karışır; ve (adam) **شَمِطَ** (kesre ile), **يَشْمَطُ** **شَمْطاً**. Enes hadîsinde: “İsteseydim, Allah’ın Resûlü’nün, Allah ona salât ve selâm etsin, başında bulunan **شَمَطاتٍ**ı sayardım; yapardım.”; **الشمَطُ**: ağarmadır; **الشَّمَطاتُ**: başının saçında bulunan beyaz kıllardır; onun azlığını kasteder. Bazıları dedi ki: “Ve bir kadın **شَمْطاء** (denir), **شَيْباء** denmez.”; İbnü’l-Aʿrâbî’nin okuduğu sözü:
شَمْطاء أَعْلى بَزِّها مُطَرَّحُ،
قد طَال ما تَرَّحَها المُتَرِّحُ

**شَمْطاء** yani iki dudağın beyazı; bu, yaşlılıkta. Ve “**أَعْلى بَزِّها مُطَرَّح**” sözü: yani semirmiştir de yünü düşmüştür. Ve “**قد طال ما تَرَّحَها المُتَرِّحُ**” sözü: yani otlak onu sıkıntıya sokmuştur. Ve kuyruğu **شَمِيطُ الذَّنَبِ** olan at: onda iki renk vardır. Ve **ذئب شَميطٌ**: onda siyahlık ve beyazlık vardır. Ve bitkiden **الشَّمِيطُ**: onun bir kısmını kurumuş, bir kısmını yeşil gördüğündür. Ve bazı kuş için, kuyruğunda siyahlık ve beyazlık olunca, denir ki: “O, elbette **شميطُ الذُّنابَى**dır.”; Tufeyl bir atı vasfederek dedi ki:
شَمِيطُ الذُّنابَى جُوِّفَتْ، وهي جَوْنة،
بنُقْبةِ دِيباجٍ ورَيْطٍ مُقَطَّعِ

**الشَّمْطُ**: karıştırmadır; der ki: kuyruğunda beyaz ve başkası karıştı.

Ebû Amr: **الشُّمطان** yarı yarıya (ikiye bölünmüş) taze hurmadır; **الشُّمْطانةُ**: bir yanı olgunlaşıp yumuşayan, geri kalanı kuru kalan **البُسْرة**dir. Ve bir tencere, bir koyunu, onun **بشَمْطِها وأَشماطِها** ile alır; yani onun baharatıyla. İbn Berrî, İbn Hâlaveyh’ten nakletti: İnsanların hepsi **شَمْطِها**daki şîni fetha ile okur; yalnız el-ʿUklî ise şîni kesreler.

Ve **الشِّمْطاطُ** ve **الشُّمْطوطُ**: insanlardan ve başkalarından bir topluluktur. Ve **الشَّماطِيطُ**: dağınık parçalar. Denir ki: “Atlar **شَماطِيطَ** geldi” yani dağınık sürüler hâlinde. Ve kavim **شَماطِيطَ** ve **شَمالِيلَ** gitti; ayrıldıkları zaman. Ve **الشَّمالِيلُ**: dalların uçlarındaki şubelerden ayrılıp dağılmış olan şey; salkımın şemârîhi gibi; tekili **شِمْطيطٌ**. Ebû Süfyân hadîsinde:
صريح لُؤيٍّ لا شَماطِيط جُرْهُم

**الشَّماطِيطُ**: dağınık parçalar. Ve atların **شَماطِيطُ**u: ayrılık içinde bir topluluk; tekili **شُمْطُوطٌ**. Ve kavim **شَماطِيطَ** dağıldı; yani fırkalar ve parçalar olarak; tekili **شِمْطاطٌ** ve **شُمْطُوطٌ**dur. Ve bir elbise **شِمْطاطٌ**dur; Cessâs b. Kuteyb dedi ki:
مُحْتَجِزٍ بِخَلَقٍ شِمْطاطِ،
على سَراوِيلَ له أَسْماطِ

Onun urcûzesi, tamamıyla, **شرط** maddesinin tercümesinde daha önce geçti; yani yıpranmış, yarılıp parçalanmış bir elbiseyle. Ve elbise **شَماطِيطَ** oldu; yarıldığı zaman; Sîbeveyh dedi ki: **الشَّماطِيطِ** için tekil yoktur; bu yüzden ona nisbet edince **شَماطيطِيٌّ** dedi; çoğul lafzını olduğu gibi bıraktı. Eğer onun yanında bir çoğul olsaydı, nisbeti tekile döndürürdü de **شِمْطاطِيٌّ** yahut **شُمْطُوطِيٌّ** yahut **شِمْطِيطِيٌّ** derdi. Ferrâ: **الشَّماطِيطُ** ve **العَبادِيدُ** ve **الشَّعارِيرُ** ve **الأَبابِيلُ**; bütün bunların tekili yapılmaz. Lihyânî dedi ki: Yıpranmış elbise: **ثوب شَماطِيطُ خَلَقٌ**. Ve **الشُّمْطُوطُ**: ahmaktır; râciz dedi ki:
يَتْبَعُها شَمَرْدَلٌ شُمْطُوطُ،
لا ورَعٌ جِبْسٌ ولا مأْقُوطُ

Ve **شَماطِيطُ**: bir adam adıdır; İbn Cinnî okudu:
أَنا شَماطِيطُ الذي حُدِّثْت بهْ،
متَى أُنَبَّهْ للغَداء أَنْتَبهْ
ثم أُنَزِّ حَوْلَه وأَحْتَبِهْ،
حتى يقالُ سَيِّدٌ، ولسْتُ بهْ

Ve **أَحْتَبِه**’deki **الهاء**, vakıf için ziyadedir; onu vasl için artırdı; bundan daha fazla bir faydası yoktur. Ve “**حتى يقال**” sözü, merfû olarak rivayet edilmiştir; çünkü o, hâlin fiilini kastetmiştir; ve hâlin fiili, **حتى** بابında merfûdur. Görmez misin ki onların “**سرْتُ حتى أَدخلُها**” sözleri, ancak “ben, girmem hâlinde bulununcaya kadar” manasındadır. Ve “**حتى يقال سيّد**” sözü, geçmiş fiil takdiri üzere olmaz; çünkü bu şair, ancak içinde bulunduğu hâlini hikâye etmeyi kastetmiştir; bunun geçmiş olduğunu haber vermeyi kastetmemiştir.
