# شمط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شمط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شمط

الشمط، محركة: بياض شعر الرأس يخالط سواده، كذا في الصحاح، وفي المحكم: الشمط في الشعر: اختلافه بلونين من سواد وبياض. شمط الرجل كفرح يشمط شمطا وأشمط، كأكرم، واشمط اشمطاطا، قال الأغلب العجلي:
  قد عرفتني سرحتي وأطت
  وقد شمطت بعدها واشمطت وتقدم في أ ط ط أن الرجز للراهب المحاربي. وقال المتنخل الهذلي:
  وما أنت الغداة وذكر سـلـمـى                      وأمسى الرأس منك إلى اشمطاط واشمأط، كاطمأن اشمئطاطا. فهو أشمط، من قوم شمط، وشمطان، بضمهما، مثل: أسود وسود وسودان، وأعور وعور وعوران. قال الجوهري: والمرأة شمطاء. قلت: ومنه قول عمرو بن كلثوم:
  ولا شمطاء لم يترك شقاها                      لها من تسعة إلا جنـينـا

  وقال الليث: الشمط في الرجل: شيب اللحية، وفي المرأة شيب الرأس، ولا يقال للمرأة: شيباء، ولكن شمطاء. وشمطه، أي الشيء يشمطه شمطا، من حد ضرب: خلطه، كأشمطه، وهذه عن أبي زيد قال: ومن كلامهم: أشمط عملك بصدقة، أي اخلطه، فهو شميط ومشموط، وكل لونين اختلطا فهما شميط. وكان أبو عمرو بن العلاء يقول لأصحابه: اشمطوا، أي خذوا مرة في قرآن، ومرة في شعر، ومرة في لغة، أي خوضوا، وهو مجاز. وشمط الإناء: ملأه، وكذلك شحطه، عن أبي عمرو. ومن المجاز: شمطت النخلة، إذا انتثر بسرها، عن أبي عمرو، قال: وكذلك الشجر، إذا انتثر ورقه، يشمط. ومن المجاز: طلع الشميط، أي الصبح، لاختلاط لونيه من الظلمة والبياض. وقيل: لاختلاط بياض النهار بسواد الليل. وفي الصحاح: لاختلاط بياضه بباقي ظلمة الليل. قال الكميت:
  وأطلع منه اللياح الشميط                      خدودا كما سلت الأنصل وقال البعيث:
  وأعجلها عن حاجة لم تفه بها                      شميط يتلي آخر الليل ساطع ومن المجاز: الشميط: الولد نصفهم ذكور ونصفهم إناث. كذا في اللسان. والشميط: من النبات: ما بعضه هائج وبعضه أخضر، قاله الليث. وفي الصحاح: نبت شميط، أي بعضه هائج. والشميط: ذئب، هكذا في النسخ بكسر الذال المعجمة عن اسم الحيوان،وهو غلط، والصواب: ذنب شميط، محركة: فيه سواد وبياض. ومن المجاز: الشميط من اللبن: ما لا يدرى أحامض هو أم حقين، من طيبه، من قولهم: شمط بين الماء واللبن، أي خلط. ويقال: طائر شميط الذنابى، إذا كان في ذنبه بياض وسواد قاله الليث، وأنشد لطفيل الغنوي يصف فرسا:
  شميط الذنابى جوفت وهي جونة                      بنقبة ديباج وريط مـقـطـع يقول: اختلط في ذنبها بياض وغيره. وقال ابن دريد: قوله: شميط الذنابى، أي شعلاؤها، والتجويف ابيضاض البطن حتى ينحدر البياض في القوائم. والشمطانة، بالضم: البسرة يرطب جانب منها وسائرها يابس، عن ابن الأعرابي، أو هي الرطبة المنصفة، قاله أبو عمرو. وشميط، كزبير: حصن بالأندلس، من أعمال سرقسطة. وشميط بن بشير، وشميط بن العجلان البصري: محدثان. والشميط: نقا ببلاد بني أبي عبد الله بن كلاب، أو هو الشميط، كأمير، كما في العباب، وبالوجهين روي قول أوس ابن حجر يصف القتلى:
  كأنهم بين الشـمـيط وصـارة                      وجرثم والسوبان خشب مصرع وشامط: لقب أحمد بن حيان القطيعي المحدث، كما في العباب. ويقال: هذه قدرة، هكذا في أصول القاموس، والصواب: قدر، كما هو نص الجمهرة والصحاح، تسع شاة بشمطها، بالفتح، كما هو نص الصحاح والجمهرة، ويكسر، عن العكلي، قال ابن دريد: ولم أسمع ذلك إلا منه، وحكى ابن بري عن ابن خالويه، قال: الناس كلهم على فتح الشين من شمطها إلا العكلي، فإنه يكسر الشين. ويحرك، عن ابن عباد، ووجد هكذا مضبوطا في نسخة المجمل لابن فارس، وكذلك أشماطها، وكأنه جمع شمط المحرك وشماطها، بالكسر، نقله الصاغاني، أي بتوابلها، كما في الصحاح، أي بمآدمها من الخبز والصباغ. والشمطوط، بالضم: الطويل، قال الراجز:
  يتبعها شمردل شمطوط

  لا ورع جبس ولا مأقوط والشمطوط: الفرقة من الناس وغيرهم كالشمطاط والشمطيط، بكسرهما، وقوم شماطيط: متفرقة، الواحدة: شمطيط، كما في الصحاح، ويقال: ذهب القوم شماطيط وشماليل، إذا تفرقوا، الواحد شمطيط، وشمطاط، وشمطوط، وفي حديث أبي سفيان:  صريح لؤي لا شماطيط جرهم  وثوب شماطيط، أي خلق، عن اللحياني، وزاد غيره: متشقق، الواحد: شمطاط، كما في الصحاح، وأنشد للراجز، وهو جساس بن قطيب:
  محتجزا بخلق شمطاط
  على سراويل له أسماط وقد تقدم. ويقال: جاءت الخيل شماطيط، أي متفرقة أرسالا، أو جماعة في تفرقة. قال سيبويه: لا واحد للشماطيط، ولذلك إذا نسبت إليه قلت: شماطيطي. فأبقى عليه لفظ الجمع، ولو كان عنده جمعا لرد النسب إلى الواحد، فقال: شمطاطي أو شمطوطي، أو شمطيطي. وقال الفراء: الشماطيط والعبابيد والشعارير والأبابيل، كل هذا لا يفرد له واحد. وشماطيط: اسم رجل، أنشد ابن جني:
  أنا شماطيط الذي حدثت به
  متى أنبه للغداء أنتبه
  ثم أنز حوله وأحتبه
  حتى يقال سيد ولست به والهاء في أحتبه زائدة للوقف، وإنما زادها للوصل، كما في اللسان. ومما يستدرك عليه: الشمطات، محركة: الشعرات البيض تكون في الرأس، جمع شمط. وناقة شمطاء: بيضاء المشفرين، وبه فسر ابن الأعرابي قول الشاعر:
  شمطاء أعلى بزها مطرح
  قد طال ما ترحها المترح وفرس شميط الذنب: فيه لونان. ويقال: أكل فلان شاة مصلية بشمطها، بالضم، لغة في الفتح، عن ابن عباد، نقله الصاغاني، أي بتابلها من الخبز والصباغ. والشمطوط، بالضم: الأحمق. والشمطاء: فرس دريد بن الصمة، وهو القائل فيها:
  تعللت بالشمطاء إذ بان صاحبـي                      وكل امرئ قد بان أو بان صاحبه كما في العباب. قلت: ومن نسله الشميطاء، ومن نسل الشميطاء المعنقبة، التي هي إحدى البيوت الخمسة المشهورة عند العرب، وهي موجودة الآن. والشمط: الخوض، وهو مجاز. وأجريت طلقا وشمطوطا بمعنى واحد، كما في العباب والتكملة. واشماطت الخيل، إذا ركضت تبادر شيئا تطلبه. كما في التكملة. وقول العامة: شمطة شمطا، إذا أخذه باستيفاء، مأخوذ من أكل الشاة بشمطها، على التشبيه.

### Türkçe

**الشمط**، harekeli: başın saçının beyazlığı; siyahlığına karışır; صحاح’ta böyle. Muhكم’de: saçta **الشمط**: onun iki renkle, siyahlık ve beyazlıkla, farklı oluşudur. Adam **شمط** etti, **كفرح** gibi; **يشمط** **شمطا** ve **أشمط**; **كأكرم** gibi; ve **اشمط** **اشمطاطا**. Ağleb el-‘Aclî dedi:
  “Beni, serhatim ve **أطت** tanıdı
  Ve ondan sonra **شمطت** ettim ve **اشمطت** ettim.”
Ve **أ ط ط** maddesinde, recezin er-Râhib el-Muhâribî’ye ait olduğu geçti. Mütenahhil el-Hüzelî dedi:
  “Sen sabahleyin nasılsın; Selmâ’yı anış (varken),
  Ve akşam oldu; başın senden **إلى اشمطاط**’a (vardı).”
Ve **اشمأط**; **كاطمأن** gibi; **اشمئطاطا**. Artık o **أشمط**tur; **قوم شمط**tan ve **شمطان**dan; ikisini de zamme ile; tıpkı: **أسود** ve **سود** ve **سودان**; ve **أعور** ve **عور** ve **عوران** gibi. Cevherî dedi: Kadın da **شمطاء**dır. Dedim: Bundan, ‘Amr b. Kultûm’un sözü:
  “Ve hiçbir **شمطاء** (kadın) yoktur ki bedbahtlığı bırakmış olsun;
  Ona dokuzdan, ancak bir cenin kalmıştır.”

Leys dedi: erkekte **الشمط**: sakalın ağarmasıdır; kadında başın ağarmasıdır; kadına **شيباء** denmez; fakat **شمطاء** (denir). Ve **شمطه**; yani bir şey, onu **يشمطه** **شمطا** eder; **حد ضرب** babından: onu karıştırdı; **كأشمطه** gibi. Bu, Ebû Zeyd’dendir; dedi: Onların sözlerindendir: “**أشمط** işini bir sadakayla”; yani onu karıştır; artık o **شميط** ve **مشموط**tur; iki renk karıştığında ikisi de **شميط**tir. Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ, arkadaşlarına derdi: “**اشمطوا**”; yani bir kere Kur’an’da, bir kere şiirde, bir kere dilde alın; yani dalın; bu mecazdır. Ve **شمط الإناء**: onu doldurdu; aynı şekilde **شحطه**; Ebû ‘Amr’dan. Mecazdandır: **شمطت النخلة**; hurmasının taneleri saçıldığında; Ebû ‘Amr’dan. Dedi: Aynı şekilde ağaç; yaprağı saçıldığında; **يشمط**. Mecazdandır: **طلع الشميط**; yani sabah; iki renginin, karanlık ve beyazlığın, karışmasından dolayı. Ve denildi: gündüzün beyazlığının gecenin siyahlığıyla karışmasından dolayı. صحاح’ta: onun beyazlığının gecenin kalan karanlığıyla karışmasından dolayı. Kumeyt dedi:
  “Ve ondan **اللياح الشميط**u doğdurdu;
  Yanaklar (öyle) ki sanki uçlar sıyrılmıştır.”
Büayث dedi:
  “Ve onu, söylemediği bir ihtiyaçtan, acele ettirdi;
  **شميط**; gecenin sonunu izler; parıldayan.”
Mecazdandır: **الشميط**: çocuk; yarısı erkekler ve yarısı dişiler. Lisân’da böyle. Ve **الشميط**: bitkiden; bir kısmı kurumuş, bir kısmı yeşil olan; Leys söyledi. صحاح’ta: **نبت شميط**; yani bir kısmı kurumuş. Ve **الشميط**: kurt; nüshalarda hayvan adı olarak mu‘ceme **الذال**’ın kesresiyle böyle; bu yanlıştır; doğrusu: **ذنب شميط**; harekeli: onda siyahlık ve beyazlık vardır. Mecazdandır: sütten **الشميط**: güzelliğinden dolayı, ekşi mi yoksa tatlı mı olduğu bilinmeyen; onların “su ile süt arasında **شمط** etti” sözünden; yani karıştırdı. Ve denir: **طائر شميط الذنابى**; kuyruğunda beyazlık ve siyahlık olduğunda; Leys söyledi. Tufeyl el-Ganevî’den, bir atı vasfederken, şu rivayet edildi:
  “**شميط الذنابى**; içi oyuk; o ise koyu renkli;
  Dibâc bir benekle ve kesilmiş bir rît ile.”
Der ki: kuyruğunda beyazlık ve başkası karıştı. İbn Düreyd dedi: “**شميط الذنابى**” sözü; yani onun **شعلاؤها**sı; ve **التجويف**: karnın beyazlamasıdır; ta ki beyazlık bacaklara doğru insin. Ve **الشمطانة**; zamme ile: bir tarafı yumuşayıp olgunlaşan, geri kalanı kuru olan **البسرة**; İbnü’l-A‘râbî’den; yahut o, yarılanmış rutabdır; Ebû ‘Amr söyledi. Ve **شميط**; **كزبير** gibi: Endülüs’te bir hisar; Sarakusta amellerindendir. Ve **شميط بن بشير** ve **شميط بن العجلان البصري**: iki muhaddis. Ve **الشميط**: Benî Ebî ‘Abdillâh b. Kilâb diyarında bir **نقا**; yahut o **الشميط**tir; **كأمير** gibi; ‘Abbâb’da olduğu üzere; ve Evs b. Hacer’in öldürülenleri vasfederken söylediği şu söz iki vecihle rivayet edildi:
  “Sanki onlar **الشـمـيط** ile **صـارة** arasında,
  Ve **جرثم** ve **السوبان** (arasında), devrilmiş odun (gibi).”
Ve **شامط**: muhaddis Ahmed b. Hayyân el-Katî‘î’nin lakabı; ‘Abbâb’da olduğu gibi. Ve denir: “Bu bir **قدرة**”; Kâmûs’un asıllarında böyle; doğrusu: **قدر**; Cumhere ve صحاح’ın nassı üzere. “Bir koyunu, **بشمطها** ile (alır)”; fetha ile; صحاح ve Cumhere’nin nassı üzere; ve kesrelenir; ‘Aklî’den. İbn Düreyd dedi: Bunu ondan başkasından işitmedim. İbn Berrî, İbn Hâlaveyh’ten nakletti; dedi: İnsanların hepsi **شمطها**’daki şînin fethası üzeredir; ancak ‘Aklî, şîni kesreler. Ve harekelenir; İbn ‘Abbâd’dan. İbn Fâris’in Mücmel’inin bir nüshasında böyle ضبط edilmiş bulundu; aynı şekilde **أشماطها**; sanki harekeli **شمط**un cem‘i ve **شماطها** (kesre ile)dir; Sâgânî nakletti; yani baharatlarıyla; صحاح’ta olduğu gibi; yani ekmek ve katıklarından olan yiyecekleriyle. Ve **الشمطوط**; zamme ile: uzun. Râciz dedi:
  “Onu, **شمردل شمطوط** izler;
  Ne takvâlıdır ne de kaba; ne de **مأقوط**.”
Ve **الشمطوط**: insanlardan ve başkalarından bir fırka; **كالشمطاط** ve **الشمطيط** gibi; ikisinin de kesresiyle. Ve **قوم شماطيط**: dağınık; teki: **شمطيط**; صحاح’ta olduğu gibi. Ve denir: “Kavim **شماطيط** ve **شماليل** gitti”; ayrıldıklarında; teki **شمطيط** ve **شمطاط** ve **شمطوط**. Ebû Süfyân hadîsinde: “**صريح لؤي لا شماطيط جرهم**”. Ve **ثوب شماطيط**: yani eski; Lihyânî’den; başkası artırdı: çatlamış; teki: **شمطاط**; صحاح’ta olduğu gibi. Râciz için, o da Cessâs b. Kutayb’dır, şu rivayet edildi:
  “Eski, **خلق شمطاط** ile kuşanmış;
  Üzerinde, onun için **أسماط** bulunan şalvarlar.”
Ve geçti. Ve denir: “Atlar **شماطيط** geldi”; yani dağınık sürüler hâlinde; yahut dağınıklık içinde bir topluluk. Sîbeveyh dedi: **الشماطيط** için tekil yoktur; bu yüzden ona nisbet ettiğinde “**شماطيطي**” dersin; cem‘ lafzını onun üzerinde bıraktı. Eğer onun yanında bir cem‘ olsaydı, nisbeti tekile döndürürdü; “**شمطاطي**” yahut “**شمطوطي**” yahut “**شمطيطي**” derdi. Ferrâ dedi: **الشماطيط** ve **العبابيد** ve **الشعارير** ve **الأبابيل**; bütün bunların tekili yapılmaz. Ve **شماطيط**: bir adam adıdır. İbn Cinnî şu beyti rivayet etti:
  “Ben, kendisiyle haber verilen **شماطيط**’im;
  Ne zaman öğle yemeğine uyanırsam uyanırsın;
  Sonra onun çevresinde çökerim ve **أحتبه**;
  Ta ki ‘efendi’ denilsin; hâlbuki ben değilim.”
Ve **أحتبه**’deki **الهاء**, vakıf için زائدdir; onu ancak vasl için artırdı; Lisân’da olduğu gibi. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الشمطات**; harekeli: başta bulunan beyaz kıllar; **شمط**un cem‘i. Ve **ناقة شمطاء**: iki dudağı beyaz olan; bununla İbnü’l-A‘râbî, şairin sözünü tefsir etti:
  “**شمطاء**; memesi yukarıda; atılmış;
  Onu, atanın atması uzun sürdü.”
Ve **فرس شميط الذنب**: onda iki renk vardır. Ve denir: “Falan, kızartılmış bir koyunu **بشمطها** ile yedi”; zamme ile; fethada bir lugat; İbn ‘Abbâd’dan; Sâgânî nakletti; yani ekmek ve katıktan olan baharatıyla. Ve **الشمطوط**; zamme ile: ahmak. Ve **الشمطاء**: Düreyd b. es-Sımme’nin atı; o, onun hakkında şöyle diyen kimsedir:
  “Arkadaşım ayrılınca, **بالشمطاء** ile oyalanıp durdum;
  Her kişi ya ayrılmıştır ya da onun arkadaşı ayrılmıştır.”
‘Abbâb’da olduğu gibi. Dedim: Onun neslinden **الشميطاء** (gelir); ve **الشميطاء** neslinden **المعنقبة**; o, Araplar yanında meşhur beş evden biridir; ve şimdi mevcuttur. Ve **الشمط**: dalma; bu mecazdır. Ve “**أجريت** **طلقا** ve **شمطوطا**” bir mânâda; ‘Abbâb ve Tekmile’de olduğu gibi. Ve **اشماطت الخيل**; bir şeyi istemek için koşup acele ettiklerinde; Tekmile’de olduğu gibi. Ve avamın sözü: “**شمطة شمطا**”; onu tam olarak aldığında; “koyunu **بشمطها** ile yemek”ten, benzetme üzere alınmıştır.
