# شمع (ش-م-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - م - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الشين والميم معهما
)ع ش م، ع م ش، ش م ع، م ش ع مستعملات م ع ش، ش م ع، مهملان( عشم: العَيْشُوم: ما هاج من الحُمّاض ويَبِس، الواحدة بالهاء. قال أبو ليلى: هي عندنا نبتٌ دقيق طُوال يُشبهُ الأَسَل، محدّد الرّأس كأنّها شوك تُتَخَذُ منه الحُصُرُ الدِّقاقُ المصبَّغة. قال ذو الرمة:
كما تناوح يوم الريح عَيْشومٌ
والعَشَمَةُ: المرأة الهَرِمَة، والرّجلُ: عَشَم. وعَشِمَ الخبزُ يَعْشَمُ عَشَماً وعُشوماً، أي خَنزِ وفسد فهو عاشم، لم يعرفه أبو ليلى. وقال عرَّام: شجرة عشماء إذا كانت خليساً، يابسها أكثر من خضرتها.
عمش: رجل أَعْمَشُ، وامرأة عمشاء، أي: لا تزال عينها تسيل دمعاً، ولا تكاد تُبصِرُ بها. وقد عَمِشَ عَمَشاً.
وطعامٌ عَمْشٌ لك، أي: موافقٌ صالح. والعَمْشُ: ما يكون فيه صلاحٌ للبدن. والختانُ عَمْشٌ للغلام لأنه يرى فيه بعد ذلك زيادة. لم يعرفه أبو ليلى. وعرفه عرَّام.
شمع: الشَّمع: موم العسل، والقطعة بالهاء. وأَشْمَعَ السّراجُ: سطع نوره. قال:
كلمع برق أو سراج أشمعا
والشَّمُوعُ: الجاريةُ الحَسَنَةُ الطّيبة النّفس. قال الشماخ:
ولو أنّي أشاء كَنَنْتُن نفسي		إلى بيضاء بهكنةٍ شَموع
وقال:
بكَيْن وأبكَيْنَـنـا سـاعة		وغاب الشِّماعُ فما نَشْمَعُ
أي ما نمرح بلهوٍ ولَعِبٍ.
مشع: المَشْعُ: ضربٌ من الأكل كأكل القثَّاء، مَشْعاً، أي مضغاً. والتَّمشُّع: الاستنجاء. قال عرَّام: بالحجارة خاصَّة.
وفي الحديث: "لا تتمشَّع بروثٍ ولا عظمٍ" قال أبو ليلى: لا أعرفه، ولكن يقال لا تمتَش بروثٍ وعظمٍ، أي: لا تستنتجِ بهما.
وامَتشَعَ سيفه، أي: استلّ.
ومَشَعَ ببوله، أي: أعجله البول.
ومُشِعَ بمنّية: حُذِفَ بها. ومَشَعُه بالسوط والحبل، أي: ضربه به.

##### Türkçe

باب **العين** و **الشين** و**الميم** معهما
(**ع ش م**، **ع م ش**، **ش م ع**، **م ش ع** مستعملat; **م ع ش**، **ش م ع**، مهملan)

**عشم**: **العَيْشُوم**: **الحُمّاض**’dan kabarıp çıkan ve kuruyan şey; bir tanesi **الهاء** iledir. Ebû Leylâ dedi: O, bizde ince, uzun bir bitkidir; **الأَسَل**’e benzer; başı sivridir, sanki diken gibidir; ondan boyalı ince hasırlar yapılır. Zû’r-Rumme dedi:
كما تناوح يوم الريح عَيْشومٌ

Ve **العَشَمَةُ**: yaşlı kadın; erkek: **عَشَم**. Ve ekmek **عَشِمَ** eder; **يَعْشَمُ** **عَشَماً** ve **عُشوماً**; yani koktu ve bozuldu; o hâlde o **عاشم**’dir. Ebû Leylâ onu bilmedi. Ve Arrâm dedi: Kurusu yeşilinden daha çok olduğu vakit, **خليساً** olursa, **عشماء** bir ağaçtır.

**عمش**: **أَعْمَشُ** bir erkek ve **عمشاء** bir kadın; yani gözü durmadan yaş akıtır ve onunla neredeyse göremez. Ve **عَمِشَ** **عَمَشاً**.

Ve sana **عَمْشٌ** bir yiyecek; yani uygun, iyi. Ve **العَمْشُ**: bedene yarar bulunan şeydir. Ve sünnet, oğlan için **عَمْشٌ**tur; çünkü onda bundan sonra bir artış görür. Ebû Leylâ onu bilmedi. Arrâm onu bildi.

**شمع**: **الشَّمع**: bal mumu; parça **الهاء** iledir. Ve kandil **أَشْمَعَ**: nuru parladı. Dedi:
كلمع برق أو سراج أشمعا

Ve **الشَّمُوعُ**: güzel, nefsi hoş cariye. Eş-Şemmâh dedi:
ولو أنّي أشاء كَنَنْتُن نفسي		إلى بيضاء بهكنةٍ شَموع

Ve dedi:
بكَيْن وأبكَيْنَـنـا سـاعة		وغاب الشِّماعُ فما نَشْمَعُ

Yani eğlence ve oyunla neşelenmeyiz.

**مشع**: **المَشْعُ**: hıyar yemesi gibi bir çeşit yeme; **مَشْعاً**; yani çiğneme olarak. Ve **التَّمشُّع**: istincâdır. Arrâm dedi: özellikle taşlarla.

Hadiste: “لا تتمشَّع بروثٍ ولا عظمٍ” Ebû Leylâ dedi: Onu bilmiyorum; fakat “لا تمتَش بروثٍ وعظمٍ” denir; yani onlarla istincâ etme.

Ve kılıcını **امَتشَعَ**; yani çekip çıkardı.

Ve idrarıyla **مَشَعَ**; yani idrar onu acele ettirdi.

Ve bir ölümle **مُشِعَ**: onunla atıldı. Ve onu kamçı ve iple **مَشَعُه**; yani onunla onu dövdü.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشَمَعُ بفتحتين: الذي يُسْتَصْبَحُ به. قال الفراء: هذا كلام العرب، والمولَّدون يقولون شَمْعٌ بالتسكين. والشَمَعَةُ أخصُّ منه. ويقال: أَشْمَعَ السِراجُ، أي سطَع نوره. قال الراجز:
كلَمْعِ بَرْقٍ أو سِراجٍ أَشْمَعا
والمَشْمَعَةُ: اللعبُ والمِزاجُ. وقد شَمَع يشْمَعُ شَمْعاً وشُموعاً ومَشْمَعَةً. قال الهذَلي يذكر أضيافه:
سَأَبْدَؤُهُمْ بمَشْمَـعَةٍ وآتـي		بجُهْدي من طَعامٍ أو بِساطِ
والشَموعُ من النساء: اللّعوبُ الضَحوكُ.

##### Türkçe

**الشَمَعُ** iki fetha ile: kendisiyle aydınlanılan şey. **الفراء** dedi: Bu, Arapların sözüdür; **المولَّدون** ise sükûn ile **شَمْعٌ** derler. **الشَمَعَةُ** ondan daha özeldir. Ve denilir: **أَشْمَعَ السِراجُ**, yani nuru parladı. **الراجز** dedi:
كلَمْعِ بَرْقٍ أو سِراجٍ أَشْمَعا
Ve **المَشْمَعَةُ**: oyun ve şakalaşmadır. Ve gerçekten **شَمَع** **يشْمَعُ** **شَمْعاً** ve **شُموعاً** ve **مَشْمَعَةً** (olarak) (gelmiştir). **الهذَلي** misafirlerini anarak dedi:
سَأَبْدَؤُهُمْ بمَشْمَـعَةٍ وآتـي		بجُهْدي من طَعامٍ أو بِساطِ
Ve kadınlardan **الشَموعُ**: oyunbaz, çok gülen (kadın)dır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والشين مع الميم
عشم ، عمش ، شعم ، شمع ، معش ، مشع : مستعملات .
عشم : أبو عبيد عن الأصمعي : شيخٌ عَشَمة . وقاله أبو عبيدة .
وقال أبو عمرو : العَشَم : الشيوخ . وقال ابن الأعرابي : العُشُم : ضربٌ من الشجر ، واحده عاشم وعَشِم .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : العَيشوم ؛ نبت . وقال الليث : هو ما يبِس من الحُمَّاض . وأنشد :
كما تَناوحَ يومَ الرِّيح عَيشومُ
قلت : العَيشوم : نبتٌ غير الحُمَّاض ، وهو من الخُلَّة يشبه الثُّدَّاء .
وقال الليث : عَشمَ الخبزُ يَعشِم عُشوماً ، وخبزٌ عاشم .
قلت : لا أعرف العاشم في باب الخُبز . والعُسوم بالسين : كِسَر الخُبز اليابسة ، قاله يونس فيما رواه شمر .
عمش : أبو زيد : الأعمش : الفاسد العين الذي تَغْسِق عيناه . ومثله الأرمَص .
وقال الليث العَمَش : ألاّ تزال العينُ تُسيل الدَّمع ، ولا يكاد الأعمش يُبصر بها . والمرأة عمشاءُ . والفعل عَمِشَ يَعمَشُ عَمَشاً .
قال : والعَمْش : ما يكون فيه صلاحُ البدن . يقال الخِتان عَمْشٌ للغلام ؛ لأنه يُرَى فيه بعد ذلك زيادة . وهذا طعامٌ عَمِشٌ لك ، أي موافقٌ لك .
وقال ابن الأعرابي مثله في العَمْش ، أنّه صلاحُ البدن . وقال : يقال اعمِشُوه ، أي طهِّروه ، يعني الغلام .
وقال غيره : عَمِشَ جسمُ المريضُ ، إذا ثابَ إليه . وقد عمَّشه الله تعميشاً . وفلانٌ لا تَعمِش فيه الموعظةُ ، أي لا تنجع . وقد عَمَش فيه قولُك ، أي نجع .
وقال ابن الأعرابي : العُمْشوش : العُنقود يؤكل ما عليه ويُترك بعضُه ، وهو العُمشوقُ أيضاً ، حكاه أحمد بن يحيى عنه .
ويقال تعامَشْتُ أمر كذا وتعامستُه وتعامصتُه ، وتغاطسته وتغاطشته ، وتعاشيتُه ، كلُّه بمعنى تغابيتُه .
شعم : أهمله الليث . روى أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال : الشَّعْم : الإصلاح بين الناس . وهو حرفٌ غَريب .
وقال أبو الحسن اللِّحياني : رجلٌ شُعمومٌ وشُغْمومٌ ، بالعين والغين ، أي طويل .
معش : أهمله اللّيث : وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : المَعْش بالشين : الدَّلك الرَّفيق .
قلت : وهو المَعْس بالسِّين أيضاً ، يقال
مَعَسَ إهابَه مَعْساً . وكأنَّ المَعْشَ أهْوَنُ من المَعْس .
شمع : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( مَن يتتبَّع المَشْمَعَة يُشمِّع الله به ) . قال القتيبيّ : المَشْمعة : المُزاح والضّحِك . وقال المتنخّل الهذلي :
سأبدؤهم بمَشمَعةٍ وأَثْنِي
بجُهدي من طعامٍ أو بِساطِ
يريد أنَّه يبدأ أضيافَه عند نزولهم بالمُزاح والمضاحكة ، ليؤنسهم بذلك .
قال : ويقال شَمَع الرجلُ يَشمَع شُموعاً ، إذا لم يَجِدَّ . ومنه قول أبي ذؤيب الهذليّ :
فيجِدُّ حيناً في العلاج ويَشْمَعُ
وأراد النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّ مَن كان مِن شأنه العبثُ بالناس والاستهزاء ، أصاره الله إلى حالةٍ يُعبَث به فيها ويُستهزأ به منه .
وقال أبو عبيد : الشَّموع : المرأة اللعوب الضَّحوك .
وقال ابن السكّيت : قُلِ الشَّمَع للمُومِ ولا تقل الشَّمْع .
وقال الليث : أشمَع السِّراجُ ، إذا سطع نورُه . وأنشد :
كلمعِ بَرقٍ أو سراجٍ أَشمَعا
مشع : قال الليث : المَشْع : نوعٌ من الأكل . يقال مَشَعتُ القِثّاءَ مشعاً ، أي مَضَغته .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المَشْع : السَّير السهل . والمَشْع : أكل القِثّاء وغيره مما له جَرْسٌ عند الأكل . قال : ويقال مشّعْنا القَصْعة تمشيعاً ، أي أكلنا كلَّ ما فيها .
أبو عبيد عن الفراء : مَشع فلانٌ يَمشَع مَشْعاً ، إذا جَمَع وكسَب .
الأصمعي : امتشع السيف من غمده ، إذا امتعَدَه وسلّه مُسرِعاً .
وقال ابن الفرج : سمعت خليفةَ الحصينيَّ يقول : امتشعتُ ما في الضرع وامتشقته ، إذا لم تدع فيه شيئاً . قال : وكذلك امتشعت ما في يد الرجل وامتشقته ، إذا أخذت ما في يده كله . قال : وامتَشَعَ سيفَه وامتلخه ، إذا استلّه .
وروى ابن شميل حديثاً أنه نُهِيَ أن يتَمشّع برَوْثٍ أو عَظْم . قال : والتمشُّع : التَّمسُّح في الاستنجاء .
قلت : وهو حرف صحيح . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : تمشَّعَ الرجُل وامتشَّ ، إذا أزالَ الأذى عنه .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الشين** ile **الميم**

**عشم** ، **عمش** ، **شعم** ، **شمع** ، **معش** ، **مشع** : kullanımdadırlar.

**عشم** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: “Şeyhٌ **عَشَمة**.” Ebû Ubeyde de onu söyledi.

Ebû Amr dedi: **العَشَم** : ihtiyarlardır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العُشُم** : ağaçtan bir türdür; onun teki **عاشم** ve **عَشِم**’dir.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **العَيشوم**; bir bitkidir. Leys dedi: O, **الحُمَّاض**’dan kurumuş olandır. Şiir okudu:
كما تَناوحَ يومَ الرِّيح **عَيشومُ**

Dedim: **العَيشوم** : **الحُمَّاض**’dan başka bir bitkidir; o, **الخُلَّة**’dandır, **الثُّدَّاء**’a benzer.

Leys dedi: **عَشمَ** ekmek **يَعشِم** **عُشوماً**; ve **خبزٌ عاشم**.

Dedim: Ekmek babında **العاشم**’i bilmiyorum. **العُسوم** ( **السين** ile): kuru ekmek kırıntılarıdır; onu Yûnus, Şemmer’in rivayet ettiği şeyde söyledi.

**عمش** : Ebû Zeyd: **الأعمش** : gözü bozuk olan, gözleri kararan kimsedir. Bunun benzeri **الأرمَص**’tır.

Leys dedi: **العَمَش** : gözün durmadan yaş akıtmasıdır; ve **الأعمش** onunla neredeyse göremez. Kadın **عمشاءُ**’dır. Fiil: **عَمِشَ** **يَعمَشُ** **عَمَشاً**.

Dedi: **العَمْش** : bedenin salahının bulunduğu şeydir. “Sünnet, oğlan için **عَمْشٌ**’tur” denir; çünkü bundan sonra onda artış görülür. “Bu yemek senin için **عَمِشٌ**’tir” yani sana uygundur.

İbnü’l-A‘râbî **العَمْش** hakkında onun benzerini söyledi: onun bedenin salahı olduğunu. Ve dedi: “**اعمِشُوه**” denir; yani onu temizleyin; yani oğlanı.

Başkası dedi: Hastanın bedeni **عَمِشَ**; ona geri döndüğü zaman. Allah onu **تعميشاً** ile **عمَّشه**. “Falanca kimseye öğüt **لا تَعمِش**” yani fayda vermez. “Senin sözün onda **عَمَش** etti” yani fayda verdi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **العُمْشوش** : üzerindekinin yenildiği ve bir kısmının bırakıldığı salkımdır; o, **العُمشوق** dadır; Ahmed b. Yahyâ onu ondan nakletti.

Ve denir: “**تعامَشْتُ** şu işi ve **تعامستُه** ve **تعامصتُه**; ve **تغاطسته** ve **تغاطشته**; ve **تعاشيتُه**”; hepsi “**تغابيتُه**” manasındadır.

**شعم** : Leys onu ihmal etti. Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, babasından rivayet etti; dedi: **الشَّعْم** : insanlar arasında ıslah etmektir. Ve o, garip bir harftir.

Ebû’l-Hasen el-Lihyânî dedi: **شُعمومٌ** ve **شُغْمومٌ** ( **العين** ve **الغين** ile), yani uzun.

**معش** : Leys onu ihmal etti. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi ki: **المَعْش** ( **الشين** ile): yumuşak ovmadır.

Dedim: O, **المَعْس** ( **السِّين** ile) dedir; “**مَعَسَ** derisini **مَعْساً**” denir. Sanki **المَعْش** , **المَعْس**’tan daha hafiftir.

**شمع** : Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi: “(Kim **المَشْمَعَة**’yi izlerse Allah onunla onu **يُشمِّع** eder).” Kuteybî dedi: **المَشْمعة** : şakalaşma ve gülmedir. El-Mütenahhil el-Hüzelî dedi:
سأبدؤهم ب**مَشمَعةٍ** وأَثْنِي
بجُهدي من طعامٍ أو بِساطِ

İster ki: misafirlerini, indiklerinde, şaka ve güldürme ile başlar; onları bununla ünsiyet ettirmek için.

Dedi: Ve denir: Adam **شَمَع** **يَشمَع** **شُموعاً**; ciddileşmediği zaman. Ebû Züeyb el-Hüzelî’nin sözü bundandır:
فيجِدُّ حيناً في العلاج ويَشْمَعُ

Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) şunu murad etti: insanlarla oynaşmak ve alay etmek onun işi olan kimseyi, Allah, kendisiyle oynanılan ve kendisiyle alay edilen bir hâle çevirir.

Ebû Ubeyd dedi: **الشَّموع** : oyunbaz, çok gülen kadındır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **المُومِ** için **الشَّمَع** de; **الشَّمْع** deme.

Leys dedi: Kandil **أشمَع** etti; nuru parladığı zaman. Şiir okudu:
كلمعِ بَرقٍ أو سراجٍ **أَشمَعا**

**مشع** : Leys dedi: **المَشْع** : yemekten bir türdür. “**مَشَعتُ** hıyarı **مشعاً**” denir; yani onu çiğnedim.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَشْع** : kolay yürüyüştür. Ve **المَشْع** : yenirken çıtırtısı olan şeylerden hıyar ve başkasını yemektir. Dedi: “**مشّعْنا** çanağı **تمشيعاً**” denir; yani içindekinin hepsini yedik.

Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: Falanca **مَشع** eder **يَمشَع** **مَشْعاً**; topladığı ve kazandığı zaman.

El-Asmaî: Kılıç, kınından **امتشع** etti; onu çekip hızlıca sıyırdığı zaman.

İbnü’l-Ferec dedi: Halîfe el-Husaynî’nin şöyle dediğini işittim: Memedekini **امتشعتُ** ve **امتشقته**; içinde hiçbir şey bırakmadığın zaman. Dedi: Aynı şekilde adamın elindekini **امتشعت** ve **امتشقته**; elindekinin hepsini aldığın zaman. Dedi: Kılıcını **امتَشَعَ** etti ve **امتلخه**; onu çektiği zaman.

İbn Şümeyl bir hadis rivayet etti: **رَوْثٍ** veya **عَظْم** ile **يتَمشّع** etmesi yasaklandı. Dedi: **التمشُّع** : istincada silinmektir.

Dedim: O, sahih bir harftir. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Adam **تمشَّعَ** ve **امتشَّ**; kendinden eziyeti giderdiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والميم وما يثلثهما)
(شمت) الشين والميم والتاء أصلٌ صحيح، ويشذُّ عنه بعضُ ما فيه إشكالٌ وغموض. فالأصل فرَحُ عدوٍّ ببليّةٍ تصيبُ مَنْ يعاديهِ. يقال: شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً، وأشمَتَه الله عزّ وجلّ بعدوِّه. وفي كتاب الله تعالى: ﴿فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ﴾  [الأعراف 149]،. ويقال بات فلانٌ بليلةِ الشَّوامت، أي بليلة سَوء تُشمت به الشَّوامت. قال:
فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه *** طَوعَُ الشَّوامتِ مِنْ خوفٍ ومن صَرَدِ([1])ويقال: رجع القوم شَمَاتَى أو شِمَاتاً من متوجَّههم، إِذا رَجَعُوا خائبين. قال ساعدة في شعره([2]).
والذي ذكرتُ أنَّ فيه غموضاً واشتباهاً فقولهم في تشميت العاطس، وهو أَنْ يقالَ عند عُطاسه: يرحُمُك الله. وفي الحديث: "أنَّ رجُلين عَطَسا عند رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، فشمَّتَ أحدَهما ولم يشمِّت الآخر، فقيل لـه في ذلك، فقال: إنَّ هذا حمِدَ الله عزَّ وجلَّ وإنَّ الآخرَ لم يَحمَد الله عزَّ وجلَّ". قال الخليل: تشميت العاطِس دعاءٌ لـه، وكلُّ داعٍ لأحدٍ بخير فهو مشمِّتٌ لـه. هذا أكثرُ ما بلَغَنَا في هذه الكلمة، وهو عِندي من الشّيء الذي خفيَ عِلْمُهُ، ولعلّه كانَ يُعلَم قديماً ثمَّ ذَهَبَ بذهاب أهله.
وكلمة أخرى، وهو تسْمِيَتهم قوائم الدّابّة: شوامت. قال الخليل: هو اسمٌ لها. قال أبو عمرو: يقال: لا ترك الله لـه شامِتة: أي قائمة. وهذا أيضاً من المشِكل؛ لأنَّه لا قياس يقتضي أن تسمَّى قائمةُ ذي القوائم شامتة. والله أعلم.
(شمج) الشين والميم والجيم أصلٌ يدل على الخلْط وقلّة ائتلافِ الشيء. يقال شَمَجه يَشْمُجُه شَمْجاً، إذا خلطه. وما ذاق شَمَاجاً، أي شيئاً من طعام. ويقولون: شَمَجوا، إذا اختبزوا خبزاً غِلاظاً، ويستعار هذا حتَّى يقال للخياطة المتباعدة شَمْج. يقال شمج الثوبَ شَمْجَاً يَشْمُج. وقياس ذلك كله واحد.
(شمخ) الشين والميم والخاء أصلٌ صحيح يدل على تعظُّم وارتفاع. يقال جَبَلٌ شامخٌ، أي عالٍ. وشَمَخَ فلانٌ بأنفه، وذلك إذا تَعَظَّمَ في نفسه. وشَمْخٌ: اسم رجل.
(شمر) الشين والميم والراء أصلان متضادّان، يدلُّ أحدُهما على تقلّص وارتفاع، ويدلُّ الآخر على سَحْبٍ وإِرسال.
فالأوّل قولهم: شمَّر للأمر أذياله. ورجل شَمّرِيٌّ: خفيف في أمره جادٌّ قد تشمَّرَ له. ويقال شاةٌ شامرٌ([3]): انضمَّ ضَرْعُها إلى بَطْنها. وناقة شِمِّير: مشمِّرة سريعة، في شعر حُميد([4]).
والأصل الآخر: يقال شَمَرَ يَشْمُر، إِذا مَشَى بخُيَلاء. ومَرَّ يَشْمُر. ويقال منه: شَمَّرَ الرَّجُل السَّهمَ، إِذا أَرسَلَه.
(شمس) الشين والميم والسين أصلٌ يدلُّ على تلوُّنٍ وقِلَّة استقرار. فالشَّمس معروفة، وسمِّيت بذلك لأنَّها غير مستقرّة، هي أبداً متحرّكة. وقُرئَ:﴿والشَّمْسُ تَجْرِي لاَ مُسْتَقَرَّ لَهَا([5])﴾  [يس 38]. ويقال شَمَسَ يومُنا، وأشمس، إذَا اشتدّت شمسُهُ. والشَّموس من الدوابّ: الذي لا يكاد يستقرّ. يقال شَمَسَ شِماساً. وامرأةٌ شَموسٌ، إِذا كانت تنفر من الرِّيبَة([6]) ولا تستقرُّ عندها؛ والجمع شُمُس. قال:
شمُسٌ مَوَانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ *** يُخْلِفْن ظنَّ الفاحش المِغيارِ([7])ورجلٌ شموسٌ، إِذا كان لا يستقرُّ على خُلُق، وهو إلى العُسْر ما هو. ويقال شمِسَ لي فلانٌ، إِذا أبدَى لك عداوتَهُ. وهذا محمولٌ على ما ذكرناهُ من تغيُّر الأخلاق. فهذا قياسُ هذا الاسم، وأمَّا ما سمَّت العرب به فقال ابن دريد: "وقد سمَّت العرب عَبد شمسٍ". قال: "وقال ابنُ الكلبيّ: الشّمس صَنَمٌ قديم. ولم يذكرْه غيره". قال: "وقال قوم: شَمْسُ: عين *ماءٍ معروفة. وقد سمت العرب عَبْشَمس، وهم بنو تميم، وإليهم يُنسَب عبشمِيّ"([8]).
(شمص) الشين والميم والصاد كلمةٌ واحدة. يقال شَمَصْتُ الفَرس، إِذا نَزَّقْتَه([9]) ليتحرَّك. ويقال شمَّص إبلَه، إذا طردها طرداً عنيفاً.
(شمط) [وأما] الشين والميم والطاء فقياس صحيحٌ يدلُّ على الخُلْطَة. من ذلك الشَّمَط، وهو اختلاطُ الشَّيب بسَواد الشّباب.
ويقال لكل خليطين خلطتهما: قد شَمَطتُهما، وهما شَمِيط([10]). وقال : وبِهِ([11]) سُمّي الصّباح شَمِيطاً لاختلاطه بباقي ظُلمة اللَّيل. وقالوا: قال أبو عمرو: يقال أشمَطُوا حديثاً مرّة وشِعراً مَرّة.
ومن الباب: الشَّمَاطيط: الفِرق؛ يقال جاء([12]) الخَيل شَماطِيطَ. ويقولون: هذه القدر تَسَعُ شاةً بشَمْطِها وَبِشِمْطِها([13])، أي بما خُلِطَ معها من تَوابلها.
(شمع) الشين والميم والعين أصلٌ واحد وقياسٌ مطّرد في المِزاح وطِيب الحديث والفَكاهة وما قاربَ ذلك، وأصلُهُ قولهم: جاريةٌ شَموع، إِذا  كانت حسنةَ الحديثِ طَيِّبة النَّفْس مَزَّاحة. وفي الحديث: "مَنْ تَتَبَّع المَشمَعة يُشَمِّع الله به". وقال بعض أهل العلم: المَشْمَعَة: المِزاحُ والضّحك، ومعنى ذلك أنَّ من كانت هذه حالَه وشأنَه؛ لا أنَّه كرِهَ المِزاح والضَّحك جملةً إذا كانا في غير باطلٍ وتهزُّؤ. قال الهذليُّ وذكر ضَيْفَهُ:
سَأَبْدَؤُهُمْ بِمَشْمَعَةٍ وآتِي *** بِجُهْدِي مِنْ طعامٍ أو بِساطِ([14])يريد أنَه يبدأ ضِيفَانَه عند نزولهم بالمزاح والمضاحكة؛ ليُؤنسَهم بذلك.
ومن الباب: أَشْمَعَ السِّرَاجُ، إِذا سَطَعَ نورُه. قال:
* كَلَمعِ بَرقٍ أو سِرَاجٍ أَشْمَعا([15]) *
وأمَّا الشَّمَْعُ فيقال بسكون الميم وفتحها، وهو معروف، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرته.
(شمق) الشين والميم والقاف يقولون إِنَّه أصلٌ صحيح، ويذكرون فيه الشَّمَق، وهو إما النَّشَاط، وإِمَّا الوَلوع بالشيء.
(شمل) الشين والميم واللام أصلان منقاسان مطّردان، كل واحدٍ منهما في معناه وبابه.
فالأوّل يدلُّ على دَوَران الشيء بالشيء وأخْذِهِ إيّاه من جوانبه. من ذلك قولهم: شَمَِلَهم الأمرُ([16])، إذا عمَّهم. وهذا أمرٌ شاملٌ. ومنه الشَّملَة، وهي كساءٌ يُؤتَزَرُ به ويُشْتَمَل. وجمع الله شَمْله، إِذا دَعَا له بتألُّف أموره، وإِذا تألَّفَتْ اشتمل كلُّ واحدٍ منهما بالآخر([17]).
ومن الباب: شملت الشاة، إِذا جعلتَ لها شِمالاً، وهو وعاء كالكيس يدُخَل فيه ضرعُها فيشتمل عليه. وكذلك شَمَلْتُ النَّخلَة، إِذا كانت تنفضُ حَمْلَها فشُدَّت أعذاقُها بقِطَع الأكسية.
ومن الباب: المِشْمل: سيفٌ صغير يَشْتَمِل الرَّجُل عليه بثوبه.
والأصل الثاني يدلُّ على الجانب الذي يخالف اليمين. من ذلك: اليد الشِّمال، ومنه الرِّيح الشِّمال لأنها تأتي عن شمال القِبلة إذا استند المستنِد إليها من ناحية قِبلة العراق. وفي الشمول، وهي الخمر، قولان: أحدهما أنَّ لها عَصْفَةً كعَصْفَة الريح الشمال. والقول الثّاني: أنّها تَشمَل العقل. وجمع شِمال أَشْمُل. قال أبو النجم:
* يأتي لها من أَيْمُنٍ وأَشْمُلِ([18]) *
ويقال غديرٌ مشمول: تضرِبُهُ ريحُ الشِّمال حتى يبرُد. ولذلك تسمَّى الخمر مشمولة، أي إِنَّها باردة الطَّعم. فأمَّا قول ذي الرُّمَّة:
وبالشَّمائل من جَِلاّنَ مُقتِنصٌ *** رَذْل الثِّياب خفيُّ الشَّخصِ مُنْزَرِبُ([19])فيقال إنَّه أراد القُتَر([20])، واحدتها شمالة. فإن كان أراد هذا فكَأنَّه شَبَّه القُتْرَة بالشِّمالة([21]) التي تُجعَل للضَّرع. وقد ذكرناها. ويقال: إنَّه أراد بناحية الشِّمال.
وممّا شذَّ عن هذين البابين، الشَّمَلةَ: ما بقي في النَّخلة من رُطَبها. يقال: ما بقي فيها إلاَّ شماليل. ويقال: إنَّ الشَّماليل ما تشعَّبَ من الأغصان. و*الشَّمْلَلَة: السرعة، ومنه الناقة الشِّملال والشِّمْليل. قال:
حرفٌ أخُوها أبوها من مُهجَّنةٍ *** وعمُّها خَالُها قَوْداءُ شِمليلُ([22])--------------ـــــ
([1]) للنابغة، في ديوانه 19 واللسان (شمت).
([2]) في المجمل وصحاح الجوهري: "وهو في شعر ساعدة". قال ابن بري: ليس هو في شعر ساعدة كما ذكر الجوهري، وإنما هو في شعر المعطل الهذلي، وهو:
فأبنا لنا مجد العلاء وذكره *** وآبوا علينا فلها وشماتها
    قلت: وقصيدته هذه في شرح السكري للهذليين 277 ونسخة الشنقيطي 109. لكن هذا البيت روي أيضاً منسوباً لساعدة بن جؤية في ملحق القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 45.
([3]) يقال شامر وشامرة أيضاً، كما في القاموس، واقتصر في اللسان على "شامرة".
([4]) زاد في المجمل: "والشماخ".
([5]) هي قراءة ابن مسعود، وابن عباس، وعكرمة، وعطاء، وزين العابدين، والباقر، وابنه الصادق، وابن أبي عبلة. قرؤوا جميعاً بالنفي وبناء "مستقر" على الفتح، ما عدا ابن أبي عبلة فقرأها بالرفع على إعمال "لا" عمل ليس، كقوله:
تعز فلا شيء على الأرض باقيا *** ولا وزر مما قضى الله واقيا
    انظر تفسير أبي حيان (7: 336).
 ([6]) في الأصل: "الزينة"، تحريف.
([7]) للنابغة في ديوانه 36، وقد سبق في (2: 6).
([8]) هذه النصوص الثلاثة من الجمهرة (3: 23).
([9]) وكذا في المجمل. وعبارة اللسان: "وشمص الفرس: نخسه أو نزقه ليتحرك"، مع ضبط "شمص" بالتشديد. والفعل يقال بالتخفيف وبالتشديد، كما في القاموس: ويقال نزق الفرس بالتشديد، وأنزقه أيضاً، إذا ضربه حتى ينْزو وينْزق.
([10]) في الأصل: "شمط" مع ضبط الميم بالكسر، صوابه في المجمل واللسان.
([11]) في الأصل: "رؤية" صوابه في المجمل.
([12]) في المجمل: "جاءت".
([13]) في اللسان: "الناس كلهم على فتح الشين من شمطها إلا العكلي فإنه يكسر الشين".
([14]) للمتنخل الهذلي، كما في اللسان (شمع). وقصيدته في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 89 ونسخة الشنقيطي 47.
([15]) في اللسان: "كلمح برق". وفي المخصص (11: 39): "كمثل برق".
([16]) يقال من بابي نصر وفرح.
([17]) في الأصل: "إذا تألف اشتمل كل واحد منهما بالآخر"، تحريف.
([18]) البيت في اللسان (13: 387) وأمالي ابن الشجري (1: 306).
([19]) ديوان ذي الرمة 14 واللسان (زرب، شمل). و"جلان" ضبط في اللسان والقاموس بفتح الجيم، وفي الديوان والاشتقاق 196 والمجمل بالكسر.
([20]) القتر : جمع قترة، كغرف وغرفة، وهي حفرة يكمن فيها الصائد.
([21]) لم يذكر في المعاجم المتداولة إلا "الشمال" بدون هاء.
([22]) لكعب بن زهير كما سبق في (أشر، حرف).

ـ

##### Türkçe

(Şîn, Mîm ve bunların üçüncüsü olan harflerin bâbı)

(شمت) **الشين** ve **الميم** ve **التاء** sahih bir asıldır; ve onda müşkil ve muğlaklık bulunan bazı şeyler ondan şâz olur. Asıl: düşmanın, kendisine düşmanlık ettiği kimseye isabet eden bir beliyye ile sevinmesidir. Denir: **شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً**; ve Allah عزّ وجلّ onu düşmanıyla **أشمَتَه**. Ve Allah تعالى’nın kitabında: ﴿**فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ**﴾ [الأعراف 149]. Ve denir: Falan, **بليلةِ الشَّوامت** gecesinde geceledi; yani, **الشَّوامت**’in onunla sevinip şemâtet edeceği bir kötülük gecesinde. Dedi ki:
فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه *** طَوعَُ الشَّوامتِ مِنْ خوفٍ ومن صَرَدِ([1])
Ve denir: Kavim, yöneldikleri yerden **شَمَاتَى** yahut **شِمَاتاً** olarak döndü; döndüklerinde başarısız olarak. Sa‘ide, şiirinde dedi([2]).

Benim, onda muğlaklık ve karışıklık bulunduğunu zikrettiğim şey: onların, aksıranı **تشميت** etmeleri sözüdür; o da, onun aksırması sırasında “Allah sana rahmet etsin” denmesidir. Ve hadiste: “İki adam, رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم yanında aksırdı; birini şemâtet etti, ötekini şemâtet etmedi; bu hususta ona denildi; o da dedi ki: ‘Şu, Allah عزّ وجلّ’i hamd etti; öteki ise Allah عزّ وجلّ’i hamd etmedi.’” Halîl dedi: **تشميت العاطِس** ona bir duadır; ve her kim birine hayırla dua ederse o, ona **مشمِّت**tir. Bu kelime hakkında bize ulaşan en çoğu budur; ve o, benim yanımda ilmi gizli kalmış şeydendir; belki eskiden biliniyordu, sonra ehlinin gitmesiyle gitti.

Ve başka bir kelime: onların, binek hayvanının ayaklarını **شوامت** diye adlandırmalarıdır. Halîl dedi: o, onun için bir isimdir. Ebû ‘Amr dedi: denir: “Allah ona **شامِتة** bırakmasın”; yani bir ayak. Bu da müşkildendir; çünkü ayaklı olanın ayağına **شامتة** denilmesini gerektiren bir kıyas yoktur. Allah daha iyi bilir.

(شمج) **الشين** ve **الميم** ve **الجيم**, karıştırmaya ve şeyin az uyuşmasına delâlet eden bir asıldır. Denir: **شَمَجه يَشْمُجُه شَمْجاً**; onu karıştırdığında. Ve **شَمَاجاً** tatmadı; yani yemekten bir şey. Ve derler: **شَمَجوا**; kalın ekmek pişirdiklerinde. Ve bu, ödünç alınır; ta ki aralıklı dikişe de **شَمْج** denir. Denir: **شمج الثوبَ شَمْجَاً يَشْمُج**. Bunun hepsinin kıyası birdir.

(شمخ) **الشين** ve **الميم** ve **الخاء**, büyüklüğe ve yükselmeye delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: **جَبَلٌ شامخٌ**; yani yüksek. Ve falan, burnuyla **شَمَخَ**; bu, kendi nefsinde büyüklendiğinde olur. Ve **شَمْخٌ**: bir adam adıdır.

(شمر) **الشين** ve **الميم** ve **الراء** iki zıt asıldır: birisi büzülmeye ve yükselmeye delâlet eder; öteki sürüklemeye ve salıvermeye delâlet eder.

Birincisi: onların “iş için eteklerini **شمَّر** etti” sözüdür. Ve **شَمّرِيٌّ** adam: işinde hafif, ciddi; ona karşı **تشمَّر** etmiştir. Ve denir: **شاةٌ شامرٌ**([3]); memesi karnına toplanmıştır. Ve **ناقة شِمِّير**: toplanmış, hızlı; Humeyd’in şiirinde([4]).

Öteki asıl: denir: **شَمَرَ يَشْمُر**; kibirle yürüdüğünde. Ve geçti, **يَشْمُر**. Ve ondan denir: adam oku **شَمَّرَ** etti; onu salıverdiğinde.

(شمس) **الشين** ve **الميم** ve **السين**, renk değişimine ve az istikrara delâlet eden bir asıldır. **الشَّمس** bilinir; ve ona bu ad verilmiştir; çünkü o istikrarlı değildir, daima hareketlidir. Ve şöyle okunmuştur: ﴿**والشَّمْسُ تَجْرِي لاَ مُسْتَقَرَّ لَهَا**([5])﴾ [يس 38]. Ve denir: günümüz **شَمَسَ** oldu, ve **أشمس**; güneşi şiddetlendiğinde. Ve binek hayvanlarından **الشَّموس**: neredeyse istikrar bulmayan. Denir: **شَمَسَ شِماساً**. Ve **امرأةٌ شَموسٌ**: şüpheden ürküp ondan yana istikrar bulmadığında; çoğulu **شُمُس**. Dedi ki:
شمُسٌ مَوَانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ *** يُخْلِفْن ظنَّ الفاحش المِغيارِ([7])
Ve **رجلٌ شموسٌ**: bir huy üzerinde istikrar bulmadığında; ve zorluğa meyli ne ise odur. Ve denir: falan bana **شمِسَ**; sana düşmanlığını açığa vurduğunda. Bu, ahlâkın değişmesi olarak zikrettiğimize hamledilmiştir. İşte bu ismin kıyası budur. Arapların onunla adlandırdığı şeye gelince: İbn Düreyd dedi: “Araplar **عَبد شمسٍ** diye adlandırmıştır.” Dedi: “İbnü’l-Kelbî dedi: **الشّمس** eski bir puttur. Ondan başkası onu zikretmedi.” Dedi: “Bir kavim dedi: **شَمْسُ**: bilinen bir su gözesidir. Araplar **عَبْشَمس** diye adlandırmıştır; onlar Benû Temîm’dir; ve onlara **عبشمِيّ** nisbet edilir”([8]).

(شمص) **الشين** ve **الميم** ve **الصاد** tek bir kelimedir. Denir: **شَمَصْتُ الفَرس**; onu hareket etsin diye dürttüğünde([9]). Ve denir: develerini **شمَّص** etti; onları şiddetli bir kovalamayla sürdüğünde.

(شمط) [Ama] **الشين** ve **الميم** ve **الطاء** ise sahih bir kıyastır; karışmaya delâlet eder. Ondan: **الشَّمَط**; o, ak saçın gençliğin siyahıyla karışmasıdır.

Ve denir: iki karışığı karıştırdığında: onları **شَمَطتُهما**; ve onlar **شَمِيط**([10]). Ve dedi: ve onunla([11]) sabah, gecenin kalan karanlığıyla karıştığı için **شَمِيطاً** diye adlandırıldı. Ve dediler: Ebû ‘Amr dedi: denir: “Bir kere hadis, bir kere şiir **أشمَطُوا**.”

Bâbdan: **الشَّمَاطيط**: fırkalar; denir: atlar **شَماطِيطَ** geldi([12]). Ve derler: bu kazan, bir koyunu **بشَمْطِها وَبِشِمْطِها**([13]) ile alır; yani onunla karıştırılan baharatlarıyla.

(شمع) **الشين** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır ve mizah, hoş sohbet, şaka ve buna yakın şeylerde muttarid bir kıyastır. Aslı: onların “**جاريةٌ شَموع**” sözüdür; güzel konuşan, nefsi hoş, şakacı olduğunda. Ve hadiste: “Kim **المَشمَعة**’yi takip ederse Allah onunla **يُشَمِّع** eder.” Bazı ilim ehli dedi: **المَشْمَعَة**: mizah ve gülmektir; bunun manası, hali ve şanı bu olan kimse hakkındadır; yoksa mizahı ve gülmeyi, batıl ve alay olmadığında, toptan kerih görmesi değildir. Hüzeylî, misafirini zikrederek dedi:
سَأَبْدَؤُهُمْ بِمَشْمَعَةٍ وآتِي *** بِجُهْدِي مِنْ طعامٍ أو بِساطِ([14])
Onların inişlerinde misafirlerine mizah ve gülüştürmeyle başladığını; bununla onları ünsiyet ettirmek istediğini kasteder.

Bâbdan: **أَشْمَعَ السِّرَاجُ**; nuru parladığında. Dedi ki:
* كَلَمعِ بَرقٍ أو سِرَاجٍ أَشْمَعا([15]) *
Ama **الشَّمَْعُ** ise, mîm’in sükûnu ve fethiyle söylenir; o bilinir; ve zikrettiğim asıldan şâzdır.

(شمق) **الشين** ve **الميم** ve **القاف**: onun sahih bir asıl olduğunu söylerler; ve onda **الشَّمَق**’ı zikrederler; o ya canlılıktır, ya da şeye düşkünlüktür.

(شمل) **الشين** ve **الميم** ve **اللام** iki kıyaslı, muttarid asıldır; her biri kendi manasında ve bâbındadır.

Birincisi, şeyin şeyle dönmesine ve onu yanlarından almasına delâlet eder. Ondan onların “iş onları **شَمَِلَهم**” sözü; onları kapsadığında. Bu, kapsayıcı bir iştir. Ondan **الشَّملَة**; o, onunla bel bağlanan ve **يُشْتَمَل** olunan bir örtüdür. Ve “Allah onun **شَمْله**’ini toplasın”; yani işlerinin birleşmesi için ona dua ettiğinde; ve birleştiğinde, ikisinden her biri ötekiyle kuşanır([17]).

Bâbdan: koyunu **شملت**; ona **شِمالاً** yaptığında; o, torba gibi bir kaptır, memesi onun içine sokulur da onu kuşatır. Ve aynı şekilde: hurma ağacını **شَمَلْتُ**; yükünü silkeleyip döküyorsa, salkımları örtü parçalarıyla bağlandığında.

Bâbdan: **المِشْمل**: küçük bir kılıç; adam onu elbisesiyle kuşanır.

İkinci asıl, sağa muhalif olan yana delâlet eder. Ondan: **اليد الشِّمال**; ve ondan **الرِّيح الشِّمال**; çünkü Irak kıblesi tarafından ona yaslanan kimse için kıblenin solundan gelir. Ve **الشمول**da, o şarapta, iki söz vardır: birincisi, onda kuzey rüzgârının esintisi gibi bir esinti olmasıdır. İkinci söz: onun aklı **تَشمَل** etmesidir. **شِمال**’ın çoğulu **أَشْمُل**. Ebû’n-Necm dedi:
* يأتي لها من أَيْمُنٍ وأَشْمُلِ([18]) *
Ve denir: **غديرٌ مشمول**; kuzey rüzgârı ona vurur da soğutur. Bunun için şaraba **مشمولة** denir; yani tadı soğuktur. أما ذي الرُّمَّة’nin sözü:
وبالشَّمائل من جَِلاّنَ مُقتِنصٌ *** رَذْل الثِّياب خفيُّ الشَّخصِ مُنْزَرِبُ([19])
denir ki: o, **القُتَر**’i kastetti([20]); onun tekili **شمالة**’dır. Eğer bunu kastettiyse, sanki **القُتْرَة**’yi, memeye yapılan **الشِّمالة**’ye benzetmiştir. Onu zikrettik. Ve denir: o, **الشِّمال** tarafını kastetti.

Bu iki bâbdan şâz olan şeylerden: **الشَّمَلةَ**; hurma ağacında hurmasından kalan şeydir. Denir: onda **شماليل**’den başka bir şey kalmadı. Ve denir: **الشَّماليل** dallardan çatallanıp ayrılan şeydir. Ve **الشَّمْلَلَة**: sürattir; ve ondan **الناقة الشِّملال** ve **الشِّمْليل**. Dedi ki:
حرفٌ أخُوها أبوها من مُهجَّنةٍ *** وعمُّها خَالُها قَوْداءُ شِمليلُ([22])
--------------ـــــ
([1]) Nâbiga’nındır; divanında 19 ve Lisân (شمت).
([2]) el-Mücmel ve Cevherî’nin Sıhâh’ında: “Ve o, Sa‘ide’nin şiirindedir.” İbn Berrî dedi: Cevherî’nin zikrettiği gibi Sa‘ide’nin şiirinde değildir; bilakis Mu‘attal el-Hüzeylî’nin şiirindedir; o da:
فأبنا لنا مجد العلاء وذكره *** وآبوا علينا فلها وشماتها
Dedim: bu kasidesi, es-Sukkerî’nin el-Hüzeyliyyîn şerhinde 277 ve Şınkîtî nüshasında 109’dadır. Lakin bu beyit, Sa‘ide b. Cüeyye’ye nisbetle de rivayet edilmiştir; el-Hüzeyliyyîn şiirleri mecmuasının ikinci kısmı zeylinde 45.
([3]) **شامر** ve **شامرة** da denir; Kâmûs’ta olduğu gibi; Lisân’da “**شامرة**” ile yetinmiştir.
([4]) el-Mücmel’de artırdı: “ve **الشماخ**”.
([5]) Bu, İbn Mes‘ûd’un, İbn Abbâs’ın, İkrime’nin, Atâ’nın, Zeynü’l-Âbidîn’in, el-Bâkır’ın, oğlu es-Sâdık’ın ve İbn Ebî ‘Able’nin kıraatidir. Hepsi nefiy ile ve “**مستقر**”i fetha üzere okudular; İbn Ebî ‘Able hariç; o, “**لا**”yı “ليس” amelinde çalıştırarak ref‘ ile okudu; şu söz gibi:
تعز فلا شيء على الأرض باقيا *** ولا وزر مما قضى الله واقيا
Bk. Ebû Hayyân tefsiri (7: 336).
([6]) Asılda: “**الزينة**”; tahrif.
([7]) Nâbiga’nındır; divanında 36; (2: 6)’da geçti.
([8]) Bu üç metin, el-Cumhara’dan (3: 23).
([9]) el-Mücmel’de de böyledir. Lisân’ın ibaresi: “**وشمص الفرس**: onu dürtmesi yahut hareket etsin diye onu ürkütmesi”; **شمص** şeddeli ضبط ile. Fiil, tahfif ile de teşdîd ile de söylenir; Kâmûs’ta olduğu gibi: ve **نزق الفرس** teşdîd ile de denir; ve **أنزقه** de; onu zıplasın ve ürksün diye vurduğunda.
([10]) Asılda: “**شمط**” mîm kesreli ضبط ile; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([11]) Asılda: “**رؤية**”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([12]) el-Mücmel’de: “**جاءت**”.
([13]) Lisân’da: “İnsanların hepsi **شمطها**’daki şîn’i fetha üzere okur; ancak el-‘Aklî şîn’i kesre yapar.”
([14]) el-Mütenahhil el-Hüzeylî’nindir; Lisân (شمع)’da olduğu gibi. Kasidesi, el-Hüzeyliyyîn şiirleri mecmuasının ikinci kısmında 89 ve Şınkîtî nüshasında 47’dedir.
([15]) Lisân’da: “**كلمح برق**”. el-Muhassas’ta (11: 39): “**كمثل برق**”.
([16]) Nasr ve Fereh bâblarından söylenir.
([17]) Asılda: “**إذا تألف اشتمل كل واحد منهما بالآخر**”; tahrif.
([18]) Beyit, Lisân’da (13: 387) ve İbnü’ş-Şecerî’nin Emâlî’sinde (1: 306).
([19]) Zî’r-Rumme divanı 14 ve Lisân (زرب، شمل). Ve “**جلان**” Lisân ve Kâmûs’ta cîm fethasıyla; divanda, el-İştiqâq 196’da ve el-Mücmel’de kesreyle ضبط edilmiştir.
([20]) **القتر**: **قترة**’nin çoğulu; **غرف** ve **غرفة** gibi; o, avcının içinde pusuya yattığı çukurdur.
([21]) Yaygın sözlüklerde, hâ’sız “**الشمال**”dan başka zikredilmedi.
([22]) Ka‘b b. Züheyr’indir; (أشر، حرف)’ta geçti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش م ع
جاؤا بالسرج والشموع وبالفتاة الشموع‏.‏
وأشمع السراج‏:‏ سطع نوره‏.‏
وفتاة شموع‏:‏ مزاحة طروب‏.‏
وشمع فلان شموعاً‏.‏
وفيه مشمعة‏.‏
قال الهذلي‏:‏ سأبدؤهم بمشمعة وأثني بجهدي من طعام أو بساط ويقال‏:‏ أشامع أنت أم جاد‏.‏
وقال أبو ذؤيب يصف حمرا‏:‏ فلبثن حناً يعتلجن بروضة فيجد حيناً في العلاج ويشمع

##### Türkçe

ش م ع
**جاؤا بالسرج والشموع وبالفتاة الشموع‏.‏**
**وأشمع السراج‏:‏** onun nuru parladı.
**وفتاة شموع‏:‏** şakalaşan, neşeli.
**وشمع فلان شموعاً‏.‏**
Ve onda **مشمعة** vardır.
Hüzeli dedi ki: **سأبدؤهم بمشمعة وأثني بجهدي من طعام أو بساط** ve denilir ki: **أشامع أنت أم جاد‏.‏**
Ebû Züeyb, kızıl develeri vasfederek dedi ki: **فلبثن حناً يعتلجن بروضة فيجد حيناً في العلاج ويشمع**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَّمَعُ والشَّمْعُ: مُومُ العَسل الذي يُسْتَصْبَحُ به، الواحدة شَمَعةٌ وشَمْعة؛ قال الفراء: هذا كلام العرب والمُوَلَّدون يقولون شَمْعٌ، بالتسكين، والشَّمَعةُ أَخص منه؛ قال ابن سيده: وقد غَلِطَ لأَن الشَّمَع والشَّمْعَ لغتان فصيحتان. وقال ابن السكيت: قُلِ الشَّمَعَ للموم ولا تقل الشَّمْعَ.
وأَشْمَعَ السِّراجُ: سَطَع نورُه؛ قال الراجز:
كَلَمْحِ بَرْقٍ أَو سِراجٍ أَشْمَعا
والشَّمْعُ والشُّمُوعُ والشِّماعُ والشِّماعةُ والمَشْمَعةُ: الطَّرَبُ والضَّحِك والمِزاحُ واللَّعِبُ.
وقد شَمَعَ يَشْمَعُ شَمْعاً وشُمُوعاً ومَشْمَعةً إِذا لم يَجِدَّ؛ قال المتنخل الهذلي يذكر أَضيافَه:
سَأَبْدَؤُهُمْ بِمَشمَعةٍ، وأَثْنِي
بِجُهْدِي من طَعامٍ أَو بِساطِ
أَراد من طَعامٍ وبِساطٍ، يريد أَنه يبدأُ أَضيافه عند نزولهم بالمِزاحِ والمُضاحكة ليُؤَنِّسَهم بذلك، وهذا البيت ذكره الجوهري: وآتي بِجُهْدِي؛ قال ابن بري: وصوابه وأَثْنِي بجُهْدي أَي أُتْبِعُ، يريد أَنه يَبْدَأُ أَضيافَه بالمَِزاحِ لِيَنْبَسِطُوا ثم يأْتيهم بعد ذلك بالطعام. وفي الحديث: من تَتَبَّع المَشْمَعةَ يُشَمِّعُ اللهُ به؛ أَراد ، صلى الله عليه وسلم، أَنَّ مَن كان مِن شأْنه العَبَثُ بالناس والاستهزاءُ أَصارَه الله تعالى إِلى حالة يُعْبَثُ به فيها ويُسْتَهْزَأُ منه، فمن أَراد الاستهزاء بالناس جازاه الله مُجازاةَ فِعْلِه. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: إِذا كنا عندك رَقَّت قلوبنا وإِذا فارقناكَ شَمَعْنا أَو شَمَمْنا النساء والأَولادَ أَي لاعَبْنا الأَهْلَ وعاشَرْناهُنّ، والشِّماعُ: اللَّهْوُ واللَّعِبُ. والشَّمُوعُ: الجارية اللَّعُوبُ الضَّحُوكُ الآنِسةُ، وقيل: هي المَزّاحةُ الطَّيِّبةُ الحديث التي تُقَبِّلُكَ ولا تُطاوِعُك على سِوَى ذلك، وقيل: الشَّمُوعُ اللَّعُوبُ الضحوك فقط، وقد شَمَعَتْ تَشْمَعُ شَمْعاً وشُمُوعاً. ورجل شَموعٌ: لَعُوبٌ ضَحُوكٌ، والفِعْلُ كالفِعْل والمصدر كالمصدر؛ وقولُ أَبي ذُؤَيْبٍ يصف الحِمارَ: فَلَبِثْنَ حِيناً يَعْتَلِجْنَ بِرَوْضة،
فَيَجِدُّ حِيناً في المِراحِ ويَشْمَعُ
قال الأَصمعي: يَلْعَبُ لا يُجادُّ.

##### Türkçe

**الشَّمَعُ** ve **الشَّمْعُ**: kendisiyle aydınlanılan bal mumu; tekili **شَمَعةٌ** ve **شَمْعة**. el-Ferrâ dedi ki: Bu, Arapların sözüdür; müvelledler ise sükûn ile **شَمْعٌ** derler; **الشَّمَعةُ** ondan daha özeldir. İbn Sîde dedi ki: Hâlbuki yanılmıştır; çünkü **الشَّمَع** ve **الشَّمْعَ** iki fasih lugattır. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Mum için **الشَّمَعَ** de, **الشَّمْعَ** deme.

**وأَشْمَعَ السِّراجُ**: nuru parladı; râciz dedi ki:
كَلَمْحِ بَرْقٍ أَو سِراجٍ أَشْمَعا

**والشَّمْعُ** ve **الشُّمُوعُ** ve **الشِّماعُ** ve **الشِّماعةُ** ve **المَشْمَعةُ**: sevinç, gülme, şaka ve oyun.

Ve **شَمَعَ يَشْمَعُ شَمْعاً وشُمُوعاً ومَشْمَعةً**: ciddî olmadığında; el-Mütenahhil el-Hüzelî misafirlerini anarak dedi ki:
سَأَبْدَؤُهُمْ بِمَشمَعةٍ، وأَثْنِي
بِجُهْدِي من طَعامٍ أَو بِساطِ
“Yemekten ve döşekten” demek istedi; yani, misafirleri indiklerinde onlara ünsiyet versin diye şaka ve güldürme ile başlar. Bu beyti el-Cevherî zikretti: **وآتي بِجُهْدِي**; İbn Berrî dedi ki: Doğrusu **وأَثْنِي بجُهْدي**’dir; yani “peşinden getiririm”; yani misafirlerine şaka ile başlar ki açılsınlar, sonra bunun ardından onlara yemek getirir. Hadiste: **من تَتَبَّع المَشْمَعةَ يُشَمِّعُ اللهُ به**; (sallallahu aleyhi ve sellem) murad etti ki: işi insanlarla oynamak ve alay etmek olan kimseyi Allah Teâlâ, kendisiyle oynanılan ve kendisiyle alay edilen bir hâle çevirir; kim insanlarla alay etmeyi isterse Allah onu, fiilinin karşılığıyla cezalandırır. Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “Senin yanında olduğumuzda kalplerimiz incelir; senden ayrıldığımızda **شَمَعْنا** yahut **شَمَمْنا** kadınları ve çocukları”; yani ehli şakalaştık ve onlarla ünsiyet ettik. **والشِّماعُ**: eğlence ve oyun. **والشَّمُوعُ**: şakacı, çok gülen, ünsiyet veren cariye; ve denildi ki: o, hoş sözlü, şakacı, seni öpen fakat bunun dışında sana boyun eğmeyen kimsedir; ve denildi ki: **الشَّمُوعُ** yalnızca şakacı çok gülen kimsedir. Ve **شَمَعَتْ تَشْمَعُ شَمْعاً وشُمُوعاً**. Ve **رجل شَموعٌ**: şakacı, çok gülen; fiil fiil gibidir, mastar mastar gibidir. Ebû Züeyb’in eşeği vasfederek sözü:
فَلَبِثْنَ حِيناً يَعْتَلِجْنَ بِرَوْضة،
فَيَجِدُّ حِيناً في المِراحِ ويَشْمَعُ
el-Asma‘î dedi ki: oynar, ciddî olmaz.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش م ع * * الشَّمَعُ * بفتحتين الذي يُستصبح به قال الفراء هذا كلام العرب والمُولدون يُسكنونه و * الشَّمَعَةُ * أخص منه و * المَشْمَعَةُ * بوزن المتربة اللعب والمزاح وفي الحديث ﴿من تتبّع المشمعة﴾ أي من عبث بالناس ﴿أصاره الله إلى حالة يُعبث به فيها﴾

##### Türkçe

* ش م ع * * **الشَّمَعُ** * iki fetha ile: onunla aydınlanılan şey; el-Ferrâ dedi ki: bu Arapların sözüdür; müvelledler onu sâkin kılarlar. Ve * **الشَّمَعَةُ** * ondan daha özeldir. Ve * **المَشْمَعَةُ** * (vezin olarak) **المتربة** vezninde: oyun ve şakalaşma. Hadiste: ﴿**من تتبّع المشمعة**﴾ yani: kim insanlarla oyalanırsa ﴿Allah onu, içinde kendisiyle oyalanılan bir hâle sevk eder﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشمع، محركة، قال الفراء: هذا كلام العرب وتسكين الميم مولد، كذا نقله الجوهري والصاغاني، كلاهما عنه، ومثله للسيد السند في شرح المفتاح مبحث التشبيه. نقلا عن الفراء. قلت: ومثله لابن السكيت، قال: قل: الشمع للموم، ولا تقل: الشمع، وقد تمالأ عليه كثيرون. وقال ابن سيده - بعد نقله كلام الفراء -: وقد غلط، لأن الشمع والشمع لغتان فصيحتان. قلت: وقد نقله شراح الفصيح هكذا، وزادوا: وليس الفتح لأجل حرف الحلق لاستعلائه، كما قاله ابن خالويه. قال شيخنا: حرف الحلق في اللام لا أثر له بالنسبة إلى ضبط العين، وإنما الخلاف فيه إذا كان عينا، كنهر وشعر ونحوهما، أما لاما فلا أثر له اتفاقا. هذا الذي يستصبح به، كما في الصحاح أوموم العسل، كما قاله الليث. وقال ابن السكيت: الموم، ولم يقيد بالعسل، القطعة بهاء، شمعة وشمعة، وقال ابن التياني: شمع - كقدم - يسمى بالفارسية الموم. قال الشهاب في شفاء الغليل: وبه تعلم أن صاحب القاموس غلط، وأن الموم عربي. قلت: كون أن سكون الميم من لغة المولدين، فقد صرح به الفراء وابن السكيت وغيرهما، وقد نقله الجوهري والصاغاني، وسلما للفراء، ولم يغلطه إلا ابن سيده، كما تقدم، فكفى للمصنف قدوة بهؤلاء، ولم يحتج إلى رأي ابن سيده. فلا يكون ما قاله غلطا، وأما كون الموم عربيا، فهو مقتضى سياق عبارة الليث وابن السكيت، واستعملته الفرس، وأكثر استعماله عندهم، حتى ظن أنه فارسي، ولم يصرح بكونه فارسيا إلا ابن التياني، كما تقدم، والمصنف أعرف باللسانين، فلا يكون قوله غلطا أيضا، وسيأتي في الميم - إن شاء الله تعالى - فتأمل. وعبد الله بن العباس بن جبريل شيخ للدار قطني، ابن أخيه: عثمان بن محمد بن العباس بن جبريل، ومحمد بن بركة بن أبي الحسن بن أبي البركات، الشيخ أبو عبد الله المدى الحريمي البغدادي، حدث عن ابن قميرة، وابن أبي سهل، وابن الخير، ومحمد بن الحسين، وعنه الحافظ الذهبي في معجم الشيوخ. قال: وكان خيرا متعففا، ولد في حدود سنة مائتين وسبعة وعشرين، وحدث ببغداد ودمشق، ومات سنة مائتين وستة وتسعين. وأحمد بن محمود البغدادي الشمعيون: محدثون، هكذا ينطقون به ساكنة، والصواب تحريكه لأنهم منسوبون إلى الشمع، والأصل فيه تحريك الميم. وفاته: محمد بن عبد المطلب الشمعي عن ضياء بن الخريف، وأبو جعفر عبد الله بن المبارك الشمعي، المعروف بابن سكرة، حدث عن القاضي أبي بكر بن الأنصاري. ومحمد بن الحسن بن الشمعي، عن إبراهيم بن أحمد البزوري. وشمع فلان، كمنع، شمعا بالفتح، وشموعا، بالضم، ومشمعة: لعب ومزح، وفي بعض نسخ الصحاح: إذا لم يجد. وقال غيره: أي طرب وضحك، ومنه حديث أبي هريرة - رضي الله عنه -: قلنا: يا رسول الله، إذا كنا عندك رقت قلوبنا، وإذا فارقناك شمعنا. - أو شممنا - النساء والأولاد. أي لعبنا مع الأهل، وعاشرناهن. وقال أبو ذؤيب يصف الحمار:
  فلبثن حينا يعتلجن بـروضـه                      فيجد حينا في المراح ويشمع قال الأصمعي: يلعب لا يجاد، وفي الحديث:  من تتبع المشمعة يشمع الله به  أراد من كان شأنه العبث والاستهزاء، والضحك بالناس، والتفكه بهم جازاه الله جزاء ذلك. وقال الجوهري: أي: من عبث بالناس أصاره الله إلى حالة يعبث به فيها، وقال المتنخل الهذلي يذكر حاله مع أضيافه:

  سأبدؤهم بمشمعة وأثنـي                      بجهدي من طعام أو بساط يريد أنه يبدأ أضيافه بالمزاح لينبسطوا، ثم يأتيهم بعد ذلك بالطعام، وفي الصحاح: وآتي بجهدي، قال ابن بري: والصواب وأثني كما ذكرنا. قال ابن عباد: شمع الشيء شموعا: تفرق. الشموع من النساء: كصبور: المزاحة الطيبة الحديث التي تقبلك ولا تطاوعك على سوى ذلك، وقيل: هي اللعوب الضحوك، فقط. نقله الجوهري، وقيل: هي الآنسة بحديثها، وقد شمعت تشمع شمعا، وشموعا، وقال الشماخ:
  ولو أني أشاء كننت جسمي                      إلى بيضاء بهكنة شمـوع ومسك مشموع: مخلوط بالعنبر، نقله الصاغاني. وشمعون الصفا: أخو يوسف الصديق صلوات الله عليهما وعلى أبيهما. شمعون: والد مارية القبطية أم إبراهيم بن النبي صلى الله عليه وسلم، وهي التي أهداها له المقوقس، توفيت في خلافة عمر رضي الله عنه. وإسحاق بن إبراهيم بن عباد. بن عبد الرحمن بن شمعون الديري صاحب عبد الرزاق، أبو القاسم بكران بن الطيب بن شمعون، محدثان، الأخير حدث بجرجرايا عن المفيد، وعنه محمد بن عبد الله الحافي. واختلف في شمعون بن يزيد بن خنافة، أبي ريحانة الأزدي الصحابي رضي الله عنه مشهور بكنيته، صالح مجاهد، سكن بيت المقدس، فقيل: بالعين المهملة هكذا وقال أبو سعيد بن يونس: هو بالإعجام، أي: بإعجام الغين، أصح عندي. وشمعان، كحمدان: مؤمن آل فرعون، هكذا سماه شعيب الجبائي فيما رواه عن أحمد بن حنبل، عن إبراهيم بن خالد، عن رياح، حدث عن وهب بن سليمان عنه. وأورده صاحب اللسان في السين المهملة، وسيأتي في اللام أن اسم مؤمن آل فرعون حزقيل، فتأمل. وأشمع السراج: سطع نوره، نقله الجوهري، وأنشد للراجز، وهو رؤبة:
  كأنه كوكب غيم أطـلـعـا                      أو لمع برق أو سراج أشمعا التشميع: الإلعاب، وقد شمعه تشميعا: ألعبه. شمع الثوب: غمسه في الشمع المذاب، فهو مشمع. والتركيب يدل على المزاح وطيب الحديث والمفاكهة، وقد شذ عنه الشمع الذي يستصبح به. ومما يستدرك عليه: الشماع والشماعة، بكسرهما: الطرب والضحك والمزاح، قال الشاعر:
  بكين وأبكينـنـا سـاعة                      وغاب الشماع فما نشنع أي فما نفرح بلهو ولا حديث. ورجل شموع: لعوب ضحوك. والفعل كالفعل، والمصدر كالمصدر. وكشداد: من يعمل الشمع. وأبو العباس أحمد بن إبراهيم الشماع الحلبي، عرف بابن الطويل، حدث عن المسند أبي الخير محمد بن الحافظ نجم الدين بن تقي الدين بن فهد الهاشمي، وعنه شيخ مشايخ شيوخنا البرهان إبراهيم العمادي، ولده، والمحدث زين الدين عمر بن أحمد، آخر من حدث عن السيوطي.

##### Türkçe

**الشمع**; mîm’i harekeli. el-Ferrâ dedi: Bu, Arapların sözüdür; mîm’in sükûnlu kılınması ise müvelleddir. el-Cevherî ve es-Sâğânî bunu böyle nakletti; ikisi de ondan (el-Ferrâ’dan). Bunun benzeri, es-Seyyid es-Sened’in **شرح المفتاح**’ında, teşbih bahsinde de vardır; el-Ferrâ’dan naklen. Dedim: Bunun benzeri İbnü’s-Sikkît’indir; dedi ki: “**الشمع** de, **الموم** için; **الشمع** deme.” Buna birçokları ittifak etti. İbn Sîdeh —el-Ferrâ’nın sözünü naklettikten sonra— dedi ki: “Yanılmıştır; çünkü **الشمع** ve **الشمع** iki fasih lugattır.” Dedim: **الفصيح** şârihleri bunu böyle nakletti; şunu da eklediler: “Fetha, boğaz harfi sebebiyle değildir; onun isti‘lâsı sebebiyle (de değildir), İbn Hâleveyh’in dediği gibi.” Şeyhimiz dedi: Boğaz harfinin lâm’da olması, ‘ayn’ın ضبط’ına nispetle bir tesiri yoktur; ihtilâf ancak ‘ayn olduğu zaman olur; **نهر** ve **شعر** ve benzerleri gibi. Amma lâm olursa, ittifakla tesiri yoktur. Bu, onunla aydınlanılan şeydir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Yahut bal mumu; el-Leys’in dediği gibi: **موم العسل**. İbnü’s-Sikkît dedi: **الموم**; bal ile kayıtlamadı. Parça (bir parça) “hâ” ile: **شمعة** ve **شمعة**. İbnü’t-Teyyânî dedi: **شمع** —**كقدم** gibi— Farsçada **الموم** diye adlandırılır. eş-Şihâb, **شفاء الغليل**’de dedi: Bununla, **القاموس** sahibinin yanıldığı ve **الموم**’un Arapça olduğu bilinir. Dedim: Mîm’in sükûnunun müvelledlerin lugatından olması hususunda, el-Ferrâ ve İbnü’s-Sikkît ve başkaları bunu açıkça söylemiştir; el-Cevherî ve es-Sâğânî de nakletmiş ve el-Ferrâ’yı tasdik etmişlerdir. Onu yanılmış sayan yalnız İbn Sîdeh’tir; geçtiği üzere. Bu kadarı, musannif için bunlarla örnek olmaya yeter; İbn Sîdeh’in görüşüne ihtiyaç duymadı. Öyleyse onun dediği “yanlış” olmaz. **الموم**’un Arapça olması ise, el-Leys ve İbnü’s-Sikkît’in ibaresinin سياق’ının gereğidir. Farslar onu kullanmıştır; kullanımı onlarda daha çoktur; ta ki onun Farsça olduğu zannedildi. Onun Farsça olduğunu açıkça söyleyen yalnız İbnü’t-Teyyânî’dir; geçtiği üzere. Musannif iki dili daha iyi bilendir; öyleyse onun sözü de yanlış olmaz. Ve mîm’de —Allah Teâlâ dilerse— gelecektir; öyleyse düşün.

Ve Abdullah b. el-Abbâs b. Cebrîl, ed-Dârakutnî’ye şeyhtir. Onun yeğeni: Osman b. Muhammed b. el-Abbâs b. Cebrîl. Ve Muhammed b. Bereke b. Ebî’l-Hasen b. Ebî’l-Berekât; şeyh Ebû Abdullah el-Medâ el-Harîmî el-Bağdâdî; İbn Kumeyre’den, İbn Ebî Sehl’den, İbnü’l-Hayr’dan ve Muhammed b. el-Hüseyn’den rivayet etti; ondan da hâfız ez-Zehebî **معجم الشيوخ**’ta rivayet etti. Dedi: Hayırlı, iffetli idi. İki yüz yirmi yedi senesi civarında doğdu; Bağdat’ta ve Dımaşk’ta hadis rivayet etti; iki yüz doksan altı senesinde öldü. Ve Ahmed b. Mahmûd el-Bağdâdî **الشمعيون**: muhaddislerdir; bunu böyle, mîm’i sâkin söyleyerek telaffuz ederler. Doğrusu mîm’i harekeli kılmaktır; çünkü onlar **الشمع**’a nispetlidirler; aslında mîm’in harekeli olması vardır. Onun kaçırdığı: Muhammed b. Abdülmuttalib **الشمعي**, Dıyâ b. el-Harîf’ten. Ve Ebû Ca‘fer Abdullah b. el-Mübârek **الشمعي**, İbn Sekere diye bilinen; kâdı Ebû Bekr b. el-Ensârî’den rivayet etti. Ve Muhammed b. el-Hasen b. **الشمعي**, İbrâhîm b. Ahmed el-Bezûrî’den.

Ve “Falan **شمع** etti” —**كمنع** gibi— fetha ile **شمعا**; ve damme ile **شموعا**; ve **مشمعة**: oyun ve şaka. **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: “bulamadığı zaman.” Başkası dedi: yani coştu ve güldü. Bundan, Ebû Hureyre hadisi —Allah ondan razı olsun—: Dedik ki: “Ey Allah’ın Resûlü, senin yanında olunca kalplerimiz incelir; senden ayrılınca **شمعنا** —yahut **شممنا**— kadınları ve çocukları.” Yani ehil ile oynadık ve onlarla ünsiyet ettik. Ebû Züeyb, eşeği vasfederken dedi:
  فلبثن حينا يعتلجن بـروضـه                      فيجد حينا في المراح ويشمع
el-Asma‘î dedi: Oynar; ciddî olmaz. Hadiste:  من تتبع المشمعة يشمع الله به  Murad: işi oyun, alay, insanlara gülmek ve onlarla eğlenmek olan kimse; Allah onu bunun cezasıyla cezalandırır. el-Cevherî dedi: yani insanlarla oynayan kimse; Allah onu, kendisiyle oynanılan bir hâle çevirir. el-Mütenahhil el-Hüzelî, misafirleriyle hâlini zikrederek dedi:

  سأبدؤهم بمشمعة وأثنـي                      بجهدي من طعام أو بساط
Muradı: Misafirlerine şaka ile başlar ki açılsınlar; sonra bunun ardından onlara yemek getirir. **الصحاح**’ta: “**وآتي بجهدي**.” İbn Berrî dedi: Doğrusu, bizim zikrettiğimiz gibi “**وأثني**”dir.

İbn Abbâd dedi: **شمع** şey’i **شموعا**: dağıldı. Kadınlardan **الشموع**: **كصبور** gibi; iyi konuşan, şakacı; seni kabul eder, fakat bunun dışında sana itaat etmez. Ve denildi ki: yalnızca oyunbaz, çok gülen kadındır. el-Cevherî nakletti. Ve denildi ki: konuşmasıyla ünsiyet verendir. Ve **شمعت**; **تشمع**; **شمعا** ve **شموعا**. eş-Şemmâh dedi:
  ولو أني أشاء كننت جسمي                      إلى بيضاء بهكنة شمـوع

Ve **مسك مشموع**: amber ile karıştırılmış; es-Sâğânî nakletti. Ve **شمعون الصفا**: Yusuf es-Sıddîk’in kardeşidir; Allah’ın salâtı ikisine ve babalarına olsun. **شمعون**: Mâriye el-Kıbtıyye’nin babasıdır; Nebî’nin —sallallahu aleyhi ve sellem— İbrâhîm’inin annesi. Onu Mukavkıs ona hediye etti. Ömer’in hilâfeti zamanında —Allah ondan razı olsun— vefat etti. Ve İshâk b. İbrâhîm b. Abbâd b. Abdurrahmân b. **شمعون** ed-Deyrî, Abdurrezzâk’ın arkadaşı. Ebû’l-Kâsım Bekrân b. et-Tayyib b. **شمعون**: iki muhaddistir. Sonuncusu Cercrâyâ’da el-Mufîd’den rivayet etti; ondan da Muhammed b. Abdullah el-Hâfî rivayet etti. Ve sahâbî —Allah ondan razı olsun— **شمعون** b. Yezîd b. Hanâfe, Ebû Reyhâne el-Ezdî hakkında ihtilâf edildi; künyesiyle meşhurdur; sâlih, mücâhid; Beytü’l-Makdis’te oturdu. Denildi ki: mu‘ceme olmayan ‘ayn ile böyledir. Ebû Saîd b. Yûnus dedi: O, i‘câm ile (yani ğayn’ın i‘câmı ile)dir; bana göre daha sahih.

Ve **شمعان** —**كحمدان** gibi— Firavun ailesinin mü’mini; Şuayb el-Cübbâî onu böyle adlandırdı; Ahmed b. Hanbel’den, İbrâhîm b. Hâlid’den, Riyâh’tan rivayet ettiği şeyde; o da Vehb b. Süleymân’dan, ondan rivayet etti. **اللسان** sahibi onu mu‘ceme olmayan sîn’de zikretti. Lâm’da, Firavun ailesinin mü’mininin adının **حزقيل** olduğu gelecektir; öyleyse düşün.

Ve “**أشمع** kandil”: nuru parladı; el-Cevherî nakletti. Ve recez şairinden —o da Ru’be’dir— şu beyti okudu:
  كأنه كوكب غيم أطـلـعـا                      أو لمع برق أو سراج أشمعا

**التشميع**: oynatma. Ve onu **شمعه تشميعا**: onu oynattı. **شمع** elbiseyi: erimiş **الشمع**’a batırdı; o da **مشمع**dır. Ve terkib, şaka, güzel konuşma ve latife etmeye delâlet eder; bundan, onunla aydınlanılan **الشمع** şâz kalmıştır.

Ve ona ilâve olarak: **الشماع** ve **الشماعة**, ikisi de kesre ile: coşku, gülme ve şaka. Şair dedi:
  بكين وأبكينـنـا سـاعة                      وغاب الشماع فما نشنع
Yani: ne oyunla ne de konuşmayla sevinmeyiz. Ve “adam **شموع**”: oyunbaz, çok gülen. Fiil, fiil gibidir; masdar, masdar gibidir. Ve **كشداد**: **الشمع** yapan kimse.

Ve Ebû’l-Abbâs Ahmed b. İbrâhîm **الشماع** el-Halebî; İbnü’t-Tavîl diye tanındı. Müsnid Ebû’l-Hayr Muhammed b. el-Hâfız Necmüddîn b. Takıyyüddîn b. Fehd el-Hâşimî’den rivayet etti. Ondan da şeyhlerimizin şeyhlerinin şeyhi el-Burhân İbrâhîm el-‘Imâdî, oğlu, ve muhaddis Zeynüddîn Ömer b. Ahmed —Süyûtî’den rivayet edenlerin sonuncusu— rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَمَعَ
1 شَمَعَ ذ , aor. شَمَعَ , inf. n. شَمْعٌ and شُمُوعٌ and مَشْمَعَةٌ, He played, sported, gamed, jested, or joked: (S, O, K:) or he was mirthful, and laughed: and شَمَعَتٌ, aor. as above, inf. n. شَمْعٌ and شُمُوعٌ, She cheered by her discourse. (TA.) It is said in a trad., مَنْ يَتَّبِعِ المَشْمَعَةَ يَشْمَعِ اللّٰهُ بِهِ (S, * O) He who follows the practice of play, or sport, or unprofitable play or sport, with men, (S, O,) and derision and laughter and enjoyment with them, God will requite him for that, (O,) or God will cause him to be in a state in which the like shall be done with him. (S, O.) ― -b2- And شَمَعَ, inf. n. شُمُوعٌ, It was, or became, scattered, or dispersed. (Ibn-'Abbلd, O, K.)

شمّعهُ
2 شمّعهُ ذ , (K,) inf. n. تَشْمِيعٌ, (O, K,) He, or it, made him to play, sport, game, jest, or joke. (O, * K.) -A2- شمّع الثَّوْبَ He dipped the garment, or piece of cloth, in liquified شَمَْع [i. e. wax]. (O, K.)

اشمع السِّرَاجُ
4 اشمع السِّرَاجُ ذ The lamp, or lighted wick, diffused its light. (S, K.)

شَمْعٌ
شَمْعٌ ذ and شَمَعٌ, both chaste accord. to ISd: (TA:) accord. to Fr, (S, O, Msb, TA,) the former is post-classical; (S, O, Msb, K, TA;) but ISd says that this is a mistake: (TA:) accord. to ISk one should say the latter, and not the former: (TA:) or accord. to him, the word is with fet-h to the م, and some of the Arabs make the م quiescent: accord. to Th, it is with fet-h to the م; and if you will, you may make it quiescent: accord. to IF, the م is sometimes with fet-h; so that he gives one to understand that it is more frequently made quiescent: (Msb:) A kind of thing with which one lights himself: (S, O, Msb, K:) or i. q. مُومٌ [which, or rather مُومْ, in Pers., signifies both wax and the wax-candle; both of which or rather the former and wax-candles, are meant by شَمْعٌ and شَمَعٌ]: (ISk, TA:) or the مُوم of honey [i. e. bees' wax]: (Lth, K:) the n. un., (CK,) or what denotes a piece, or portion, thereof, (so in copies of the K and in the TA,) is with ة, (K, TA,) شَمْعَةٌ and شَمَعَةٌ, (TA,) [i. e.] شمعة has a more particular signification. (S, O.)

شَمْعِىٌّ
شَمْعِىٌّ ذ or شَمَعِىٌّ (K [as there mentioned app. meaning A dealer in wax or wax-candles, like ↓ شَمَّاعٌ in the present day,]) a rel. n. from شَمْعٌ or شَمَعٌ. (TA. [The latter said in the K to be the correct form.])

شِمَاعٌ
شِمَاعٌ ذ Mirth and laughter and jesting or joking; as also ↓ شِمَاعَةٌ. (TA. [Not mentioned there as inf. ns.])

شَمُوعٌ
شَمُوعٌ ذ , applied to a woman, (S, K,) That jests, or jokes, much; (K, TA;) pleasant in discourse; that kisses one, and will not comply with one's desire otherwise than by doing thus: (TA:) [or] playful, sportful, or gamesome, and wont to laugh; (S, K, TA;) and in this sense applied also to a man: or, applied to a woman, that cheers by her discourse. (TA.)

شِمَاعَةٌ
شِمَاعَةٌ ذ : see شِمَاعٌ.

شَمَّاعٌ
شَمَّاعٌ ذ A manufacturer of شمع [meaning waxcandles]: (TA:) or a melter of شمع [meaning wax]. (KL.) See also شَمْعِىٌّ.

مِشْمَعَةٌ
مِشْمَعَةٌ ذ A candlestick: pl. مَشَامِعُ. (MA.)

مُشَمَّعٌ
مُشَمَّعٌ ذ A garment, or cloth, dipped in liquified شَمَْع [i. e. wax]. (TA.)

مِسْكٌ مَشْمُوعٌ
مِسْكٌ مَشْمُوعٌ ذ Musk mixed with ambergris. (O, K.)

##### Türkçe

**شَمَعَ**
1 **شَمَعَ** **ذ** , muzârîsi **شَمَعَ** , mastarı **شَمْعٌ** ve **شُمُوعٌ** ve **مَشْمَعَةٌ**, O oynadı, eğlendi, oyun oynadı, şakalaştı veya latife yaptı: (S, O, K:) yahut o neşeli oldu ve güldü: ve **شَمَعَتٌ**, muzârîsi yukarıdaki gibi, mastarı **شَمْعٌ** ve **شُمُوعٌ**, O (kadın) konuşmasıyla neşelendirdi. (TA.) Bir rivayette şöyle denilmiştir: **مَنْ يَتَّبِعِ المَشْمَعَةَ يَشْمَعِ اللّٰهُ بِهِ** (S, * O) İnsanlarla oyun yahut eğlence yahut faydasız oyun veya eğlence âdetini, (S, O,) ve onlarla alay ve gülme ve zevklenmeyi izleyen kimseyi, Allah bununla ona karşılık verir, (O,) yahut Allah onu, benzerinin kendisine yapılacağı bir hâlde kılar. (S, O.) ― -b2- Ve **شَمَعَ**, mastarı **شُمُوعٌ**, O dağınık oldu yahut dağıldı. (Ibn-'Abbلd, O, K.)

**شمّعهُ**
2 **شمّعهُ** **ذ** , (K,) mastarı **تَشْمِيعٌ**, (O, K,) O, yahut o (şey), onu oynattı, eğlendirdi, oyun oynattı, şakalaştırdı veya latife yaptırdı. (O, * K.) -A2- **شمّع الثَّوْبَ** O, elbiseyi yahut kumaş parçasını, eritilmiş **شَمَْع** [yani balmumu] içine batırdı. (O, K.)

**اشمع السِّرَاجُ**
4 **اشمع السِّرَاجُ** **ذ** Kandil, yahut yakılmış fitil, ışığını yaydı. (S, K.)

**شَمْعٌ**
**شَمْعٌ** **ذ** ve **شَمَعٌ**, her ikisi de ISd’ye göre fasih: (TA:) Fr’ye göre, (S, O, Msb, TA,) birincisi klasik-sonrası (post-classical)dır; (S, O, Msb, K, TA;) fakat ISd bunun bir hata olduğunu söyler: (TA:) ISk’ye göre ikincisi söylenmelidir, birincisi değil: (TA:) yahut ona göre, kelime **م** üzerine fet-ha iledir; Arapların bir kısmı **م**’yi sâkin yapar: Th’ye göre, **م** üzerine fet-ha iledir; istersen onu sâkin yapabilirsin: IF’ye göre, **م** bazen fet-ha iledir; böylece o, onun daha çok sâkin yapıldığını anlamaya sevk eder: (Msb:) Kişinin kendisiyle aydınlandığı şeyden bir tür: (S, O, Msb, K:) yahut **مُومٌ** ile aynı mânâdadır [ki, daha doğrusu **مُومْ**, Farsçada hem balmumu hem de mum (wax-candle) mânâsına gelir; bunların her ikisi, daha doğrusu birincisi ve balmumu mumları, **شَمْعٌ** ve **شَمَعٌ** ile kastedilir]: (ISk, TA:) yahut balın **مُوم**’u [yani arı mumu]: (Lth, K:) tekil isim (CK,) yahut ondan bir parça veya bir miktarı gösteren, (K’nın nüshalarında ve TA’da böyle,) **ة** iledir, (K, TA,) **شَمْعَةٌ** ve **شَمَعَةٌ**, (TA,) [yani] **شمعة** daha hususî bir mânâya sahiptir. (S, O.)

**شَمْعِىٌّ**
**شَمْعِىٌّ** **ذ** yahut **شَمَعِىٌّ** (K [orada zikredildiği üzere görünüşe göre günümüzdeki ↓ **شَمَّاعٌ** gibi balmumu veya mum satıcısı mânâsında,]) **شَمْعٌ** yahut **شَمَعٌ**’dan nisbet ismidir. (TA. [K’da ikincisinin doğru şekil olduğu söylenmiştir.])

**شِمَاعٌ**
**شِمَاعٌ** **ذ** Neşe ve gülme ve şakalaşma yahut latife; bunun gibi ↓ **شِمَاعَةٌ** da. (TA. [Orada mastar olarak zikredilmemiştir.])

**شَمُوعٌ**
**شَمُوعٌ** **ذ** , kadına nisbetle, (S, K,) Çok şaka yapan yahut latife yapan; (K, TA;) konuşmada hoş; birini öpen ve bunu yapmaktan başka şekilde onun arzusuna uymayan: (TA:) [yahut] oyuncu, eğlenceli yahut oyunbaz, ve gülmeye alışkın; (S, K, TA;) ve bu mânâda erkeğe de nisbet edilir: yahut, kadına nisbetle, konuşmasıyla neşelendiren. (TA.)

**شِمَاعَةٌ**
**شِمَاعَةٌ** **ذ** : bk. **شِمَاعٌ**.

**شَمَّاعٌ**
**شَمَّاعٌ** **ذ** **شمع** (mumlar) imal eden: (TA:) yahut **شمع** (balmumu) eriten. (KL.) Ayrıca bk. **شَمْعِىٌّ**.

**مِشْمَعَةٌ**
**مِشْمَعَةٌ** **ذ** Bir şamdan: çoğulu **مَشَامِعُ**. (MA.)

**مُشَمَّعٌ**
**مُشَمَّعٌ** **ذ** Eritilmiş **شَمَْع** [yani balmumu] içine batırılmış elbise yahut kumaş. (TA.)

**مِسْكٌ مَشْمُوعٌ**
**مِسْكٌ مَشْمُوعٌ** **ذ** Amberle karıştırılmış misk. (O, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَمَعَ
شَمَعَ A ( n. ac. شَمْع 1 ,  مَشْمَع 17 ,  شُمُوْع 27 ),
a.  Jested, joked, sported.

b.  ( n. ac. شُمُوْع 27 ), Was scattered, dispersed.

شَمَّعَ
شَمَّعَ II ,
a.  Waxed, rubbed over with wax.

b.  Caused to play, sport.

أَشْمَعَ
أَشْمَعَ IV ,
a.  Burned, shone ( lamp ).

شَمْع
شَمْع 1 , ( pl. شُمُوْع 27 ),
a.  Wax.

b.  see 1t .

شَمْعَة
شَمْعَة 1t ,
a.  Wax-candle, taper.

شَمْعِيّ
شَمْعِيّ 1yi ,
a.  see 28 . -  شَمَع 4 ,  see 1 (a) . -  شَمَعَة 4t ,  see 1t .

شَمَعِيّ
شَمَعِيّ 4yi ,
a.  see 28 .

مِشْمَعَة
مِشْمَعَة 20t , ( pl. مَشَاْمِعُ 44 ),
a.  Candlestick.

شَمُوْع
شَمُوْع 26 ,
a.  Playful, sportive, gamesome.

شَمَّاْع
شَمَّاْع 28 ,
a.  Candle-maker, chandler.

شَمَّعَ
N. P. شَمَّعَ II
a.  [ coll. ], Waxed, oilcloth, American-cloth.

شَمْعَدَان
شَمْعَدَان P. , ( pl. شَمَاعِد ),
a.  Candlestick, sconce.

##### Türkçe

شَمَعَ
**شَمَعَ** A (n. ac. **شَمْع** 1, **مَشْمَع** 17, **شُمُوْع** 27),
a. Şakalaştı, şaka yaptı, eğlendi.

b. (n. ac. **شُمُوْع** 27), Saçıldı, dağıldı.

شَمَّعَ
**شَمَّعَ** II,
a. Mumladı, mum ile ovdu.

b. Oynamaya, eğlenmeye sebep oldu.

أَشْمَعَ
**أَشْمَعَ** IV,
a. Yandı, parladı (lamba).

شَمْع
**شَمْع** 1, (pl. **شُمُوْع** 27),
a. Mum.

b. 1t’ye bak.

شَمْعَة
**شَمْعَة** 1t,
a. Mum-şamdan, ince mum.

شَمْعِيّ
**شَمْعِيّ** 1yi,
a. 28’e bak. - **شَمَع** 4, 1 (a)’ya bak. - **شَمَعَة** 4t, 1t’ye bak.

شَمَعِيّ
**شَمَعِيّ** 4yi,
a. 28’e bak.

مِشْمَعَة
**مِشْمَعَة** 20t, (pl. **مَشَاْمِعُ** 44),
a. Şamdan.

شَمُوْع
**شَمُوْع** 26,
a. Oyuncu, eğlenceli, şakacı.

شَمَّاْع
**شَمَّاْع** 28,
a. Mumcu, mum imal eden.

شَمَّعَ
N. P. **شَمَّعَ** II
a. [topl.], Mumlu bez, muşamba, Amerikan bezi.

شَمْعَدَان
**شَمْعَدَان** P., (pl. **شَمَاعِد**),
a. Şamdan, duvar şamdanı.
