# شمع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شمع

الشمع، محركة، قال الفراء: هذا كلام العرب وتسكين الميم مولد، كذا نقله الجوهري والصاغاني، كلاهما عنه، ومثله للسيد السند في شرح المفتاح مبحث التشبيه. نقلا عن الفراء. قلت: ومثله لابن السكيت، قال: قل: الشمع للموم، ولا تقل: الشمع، وقد تمالأ عليه كثيرون. وقال ابن سيده - بعد نقله كلام الفراء -: وقد غلط، لأن الشمع والشمع لغتان فصيحتان. قلت: وقد نقله شراح الفصيح هكذا، وزادوا: وليس الفتح لأجل حرف الحلق لاستعلائه، كما قاله ابن خالويه. قال شيخنا: حرف الحلق في اللام لا أثر له بالنسبة إلى ضبط العين، وإنما الخلاف فيه إذا كان عينا، كنهر وشعر ونحوهما، أما لاما فلا أثر له اتفاقا. هذا الذي يستصبح به، كما في الصحاح أوموم العسل، كما قاله الليث. وقال ابن السكيت: الموم، ولم يقيد بالعسل، القطعة بهاء، شمعة وشمعة، وقال ابن التياني: شمع - كقدم - يسمى بالفارسية الموم. قال الشهاب في شفاء الغليل: وبه تعلم أن صاحب القاموس غلط، وأن الموم عربي. قلت: كون أن سكون الميم من لغة المولدين، فقد صرح به الفراء وابن السكيت وغيرهما، وقد نقله الجوهري والصاغاني، وسلما للفراء، ولم يغلطه إلا ابن سيده، كما تقدم، فكفى للمصنف قدوة بهؤلاء، ولم يحتج إلى رأي ابن سيده. فلا يكون ما قاله غلطا، وأما كون الموم عربيا، فهو مقتضى سياق عبارة الليث وابن السكيت، واستعملته الفرس، وأكثر استعماله عندهم، حتى ظن أنه فارسي، ولم يصرح بكونه فارسيا إلا ابن التياني، كما تقدم، والمصنف أعرف باللسانين، فلا يكون قوله غلطا أيضا، وسيأتي في الميم - إن شاء الله تعالى - فتأمل. وعبد الله بن العباس بن جبريل شيخ للدار قطني، ابن أخيه: عثمان بن محمد بن العباس بن جبريل، ومحمد بن بركة بن أبي الحسن بن أبي البركات، الشيخ أبو عبد الله المدى الحريمي البغدادي، حدث عن ابن قميرة، وابن أبي سهل، وابن الخير، ومحمد بن الحسين، وعنه الحافظ الذهبي في معجم الشيوخ. قال: وكان خيرا متعففا، ولد في حدود سنة مائتين وسبعة وعشرين، وحدث ببغداد ودمشق، ومات سنة مائتين وستة وتسعين. وأحمد بن محمود البغدادي الشمعيون: محدثون، هكذا ينطقون به ساكنة، والصواب تحريكه لأنهم منسوبون إلى الشمع، والأصل فيه تحريك الميم. وفاته: محمد بن عبد المطلب الشمعي عن ضياء بن الخريف، وأبو جعفر عبد الله بن المبارك الشمعي، المعروف بابن سكرة، حدث عن القاضي أبي بكر بن الأنصاري. ومحمد بن الحسن بن الشمعي، عن إبراهيم بن أحمد البزوري. وشمع فلان، كمنع، شمعا بالفتح، وشموعا، بالضم، ومشمعة: لعب ومزح، وفي بعض نسخ الصحاح: إذا لم يجد. وقال غيره: أي طرب وضحك، ومنه حديث أبي هريرة - رضي الله عنه -: قلنا: يا رسول الله، إذا كنا عندك رقت قلوبنا، وإذا فارقناك شمعنا. - أو شممنا - النساء والأولاد. أي لعبنا مع الأهل، وعاشرناهن. وقال أبو ذؤيب يصف الحمار:
  فلبثن حينا يعتلجن بـروضـه                      فيجد حينا في المراح ويشمع قال الأصمعي: يلعب لا يجاد، وفي الحديث:  من تتبع المشمعة يشمع الله به  أراد من كان شأنه العبث والاستهزاء، والضحك بالناس، والتفكه بهم جازاه الله جزاء ذلك. وقال الجوهري: أي: من عبث بالناس أصاره الله إلى حالة يعبث به فيها، وقال المتنخل الهذلي يذكر حاله مع أضيافه:

  سأبدؤهم بمشمعة وأثنـي                      بجهدي من طعام أو بساط يريد أنه يبدأ أضيافه بالمزاح لينبسطوا، ثم يأتيهم بعد ذلك بالطعام، وفي الصحاح: وآتي بجهدي، قال ابن بري: والصواب وأثني كما ذكرنا. قال ابن عباد: شمع الشيء شموعا: تفرق. الشموع من النساء: كصبور: المزاحة الطيبة الحديث التي تقبلك ولا تطاوعك على سوى ذلك، وقيل: هي اللعوب الضحوك، فقط. نقله الجوهري، وقيل: هي الآنسة بحديثها، وقد شمعت تشمع شمعا، وشموعا، وقال الشماخ:
  ولو أني أشاء كننت جسمي                      إلى بيضاء بهكنة شمـوع ومسك مشموع: مخلوط بالعنبر، نقله الصاغاني. وشمعون الصفا: أخو يوسف الصديق صلوات الله عليهما وعلى أبيهما. شمعون: والد مارية القبطية أم إبراهيم بن النبي صلى الله عليه وسلم، وهي التي أهداها له المقوقس، توفيت في خلافة عمر رضي الله عنه. وإسحاق بن إبراهيم بن عباد. بن عبد الرحمن بن شمعون الديري صاحب عبد الرزاق، أبو القاسم بكران بن الطيب بن شمعون، محدثان، الأخير حدث بجرجرايا عن المفيد، وعنه محمد بن عبد الله الحافي. واختلف في شمعون بن يزيد بن خنافة، أبي ريحانة الأزدي الصحابي رضي الله عنه مشهور بكنيته، صالح مجاهد، سكن بيت المقدس، فقيل: بالعين المهملة هكذا وقال أبو سعيد بن يونس: هو بالإعجام، أي: بإعجام الغين، أصح عندي. وشمعان، كحمدان: مؤمن آل فرعون، هكذا سماه شعيب الجبائي فيما رواه عن أحمد بن حنبل، عن إبراهيم بن خالد، عن رياح، حدث عن وهب بن سليمان عنه. وأورده صاحب اللسان في السين المهملة، وسيأتي في اللام أن اسم مؤمن آل فرعون حزقيل، فتأمل. وأشمع السراج: سطع نوره، نقله الجوهري، وأنشد للراجز، وهو رؤبة:
  كأنه كوكب غيم أطـلـعـا                      أو لمع برق أو سراج أشمعا التشميع: الإلعاب، وقد شمعه تشميعا: ألعبه. شمع الثوب: غمسه في الشمع المذاب، فهو مشمع. والتركيب يدل على المزاح وطيب الحديث والمفاكهة، وقد شذ عنه الشمع الذي يستصبح به. ومما يستدرك عليه: الشماع والشماعة، بكسرهما: الطرب والضحك والمزاح، قال الشاعر:
  بكين وأبكينـنـا سـاعة                      وغاب الشماع فما نشنع أي فما نفرح بلهو ولا حديث. ورجل شموع: لعوب ضحوك. والفعل كالفعل، والمصدر كالمصدر. وكشداد: من يعمل الشمع. وأبو العباس أحمد بن إبراهيم الشماع الحلبي، عرف بابن الطويل، حدث عن المسند أبي الخير محمد بن الحافظ نجم الدين بن تقي الدين بن فهد الهاشمي، وعنه شيخ مشايخ شيوخنا البرهان إبراهيم العمادي، ولده، والمحدث زين الدين عمر بن أحمد، آخر من حدث عن السيوطي.

### Türkçe

**الشمع**; mîm’i harekeli. el-Ferrâ dedi: Bu, Arapların sözüdür; mîm’in sükûnlu kılınması ise müvelleddir. el-Cevherî ve es-Sâğânî bunu böyle nakletti; ikisi de ondan (el-Ferrâ’dan). Bunun benzeri, es-Seyyid es-Sened’in **شرح المفتاح**’ında, teşbih bahsinde de vardır; el-Ferrâ’dan naklen. Dedim: Bunun benzeri İbnü’s-Sikkît’indir; dedi ki: “**الشمع** de, **الموم** için; **الشمع** deme.” Buna birçokları ittifak etti. İbn Sîdeh —el-Ferrâ’nın sözünü naklettikten sonra— dedi ki: “Yanılmıştır; çünkü **الشمع** ve **الشمع** iki fasih lugattır.” Dedim: **الفصيح** şârihleri bunu böyle nakletti; şunu da eklediler: “Fetha, boğaz harfi sebebiyle değildir; onun isti‘lâsı sebebiyle (de değildir), İbn Hâleveyh’in dediği gibi.” Şeyhimiz dedi: Boğaz harfinin lâm’da olması, ‘ayn’ın ضبط’ına nispetle bir tesiri yoktur; ihtilâf ancak ‘ayn olduğu zaman olur; **نهر** ve **شعر** ve benzerleri gibi. Amma lâm olursa, ittifakla tesiri yoktur. Bu, onunla aydınlanılan şeydir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Yahut bal mumu; el-Leys’in dediği gibi: **موم العسل**. İbnü’s-Sikkît dedi: **الموم**; bal ile kayıtlamadı. Parça (bir parça) “hâ” ile: **شمعة** ve **شمعة**. İbnü’t-Teyyânî dedi: **شمع** —**كقدم** gibi— Farsçada **الموم** diye adlandırılır. eş-Şihâb, **شفاء الغليل**’de dedi: Bununla, **القاموس** sahibinin yanıldığı ve **الموم**’un Arapça olduğu bilinir. Dedim: Mîm’in sükûnunun müvelledlerin lugatından olması hususunda, el-Ferrâ ve İbnü’s-Sikkît ve başkaları bunu açıkça söylemiştir; el-Cevherî ve es-Sâğânî de nakletmiş ve el-Ferrâ’yı tasdik etmişlerdir. Onu yanılmış sayan yalnız İbn Sîdeh’tir; geçtiği üzere. Bu kadarı, musannif için bunlarla örnek olmaya yeter; İbn Sîdeh’in görüşüne ihtiyaç duymadı. Öyleyse onun dediği “yanlış” olmaz. **الموم**’un Arapça olması ise, el-Leys ve İbnü’s-Sikkît’in ibaresinin سياق’ının gereğidir. Farslar onu kullanmıştır; kullanımı onlarda daha çoktur; ta ki onun Farsça olduğu zannedildi. Onun Farsça olduğunu açıkça söyleyen yalnız İbnü’t-Teyyânî’dir; geçtiği üzere. Musannif iki dili daha iyi bilendir; öyleyse onun sözü de yanlış olmaz. Ve mîm’de —Allah Teâlâ dilerse— gelecektir; öyleyse düşün.

Ve Abdullah b. el-Abbâs b. Cebrîl, ed-Dârakutnî’ye şeyhtir. Onun yeğeni: Osman b. Muhammed b. el-Abbâs b. Cebrîl. Ve Muhammed b. Bereke b. Ebî’l-Hasen b. Ebî’l-Berekât; şeyh Ebû Abdullah el-Medâ el-Harîmî el-Bağdâdî; İbn Kumeyre’den, İbn Ebî Sehl’den, İbnü’l-Hayr’dan ve Muhammed b. el-Hüseyn’den rivayet etti; ondan da hâfız ez-Zehebî **معجم الشيوخ**’ta rivayet etti. Dedi: Hayırlı, iffetli idi. İki yüz yirmi yedi senesi civarında doğdu; Bağdat’ta ve Dımaşk’ta hadis rivayet etti; iki yüz doksan altı senesinde öldü. Ve Ahmed b. Mahmûd el-Bağdâdî **الشمعيون**: muhaddislerdir; bunu böyle, mîm’i sâkin söyleyerek telaffuz ederler. Doğrusu mîm’i harekeli kılmaktır; çünkü onlar **الشمع**’a nispetlidirler; aslında mîm’in harekeli olması vardır. Onun kaçırdığı: Muhammed b. Abdülmuttalib **الشمعي**, Dıyâ b. el-Harîf’ten. Ve Ebû Ca‘fer Abdullah b. el-Mübârek **الشمعي**, İbn Sekere diye bilinen; kâdı Ebû Bekr b. el-Ensârî’den rivayet etti. Ve Muhammed b. el-Hasen b. **الشمعي**, İbrâhîm b. Ahmed el-Bezûrî’den.

Ve “Falan **شمع** etti” —**كمنع** gibi— fetha ile **شمعا**; ve damme ile **شموعا**; ve **مشمعة**: oyun ve şaka. **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: “bulamadığı zaman.” Başkası dedi: yani coştu ve güldü. Bundan, Ebû Hureyre hadisi —Allah ondan razı olsun—: Dedik ki: “Ey Allah’ın Resûlü, senin yanında olunca kalplerimiz incelir; senden ayrılınca **شمعنا** —yahut **شممنا**— kadınları ve çocukları.” Yani ehil ile oynadık ve onlarla ünsiyet ettik. Ebû Züeyb, eşeği vasfederken dedi:
  فلبثن حينا يعتلجن بـروضـه                      فيجد حينا في المراح ويشمع
el-Asma‘î dedi: Oynar; ciddî olmaz. Hadiste:  من تتبع المشمعة يشمع الله به  Murad: işi oyun, alay, insanlara gülmek ve onlarla eğlenmek olan kimse; Allah onu bunun cezasıyla cezalandırır. el-Cevherî dedi: yani insanlarla oynayan kimse; Allah onu, kendisiyle oynanılan bir hâle çevirir. el-Mütenahhil el-Hüzelî, misafirleriyle hâlini zikrederek dedi:

  سأبدؤهم بمشمعة وأثنـي                      بجهدي من طعام أو بساط
Muradı: Misafirlerine şaka ile başlar ki açılsınlar; sonra bunun ardından onlara yemek getirir. **الصحاح**’ta: “**وآتي بجهدي**.” İbn Berrî dedi: Doğrusu, bizim zikrettiğimiz gibi “**وأثني**”dir.

İbn Abbâd dedi: **شمع** şey’i **شموعا**: dağıldı. Kadınlardan **الشموع**: **كصبور** gibi; iyi konuşan, şakacı; seni kabul eder, fakat bunun dışında sana itaat etmez. Ve denildi ki: yalnızca oyunbaz, çok gülen kadındır. el-Cevherî nakletti. Ve denildi ki: konuşmasıyla ünsiyet verendir. Ve **شمعت**; **تشمع**; **شمعا** ve **شموعا**. eş-Şemmâh dedi:
  ولو أني أشاء كننت جسمي                      إلى بيضاء بهكنة شمـوع

Ve **مسك مشموع**: amber ile karıştırılmış; es-Sâğânî nakletti. Ve **شمعون الصفا**: Yusuf es-Sıddîk’in kardeşidir; Allah’ın salâtı ikisine ve babalarına olsun. **شمعون**: Mâriye el-Kıbtıyye’nin babasıdır; Nebî’nin —sallallahu aleyhi ve sellem— İbrâhîm’inin annesi. Onu Mukavkıs ona hediye etti. Ömer’in hilâfeti zamanında —Allah ondan razı olsun— vefat etti. Ve İshâk b. İbrâhîm b. Abbâd b. Abdurrahmân b. **شمعون** ed-Deyrî, Abdurrezzâk’ın arkadaşı. Ebû’l-Kâsım Bekrân b. et-Tayyib b. **شمعون**: iki muhaddistir. Sonuncusu Cercrâyâ’da el-Mufîd’den rivayet etti; ondan da Muhammed b. Abdullah el-Hâfî rivayet etti. Ve sahâbî —Allah ondan razı olsun— **شمعون** b. Yezîd b. Hanâfe, Ebû Reyhâne el-Ezdî hakkında ihtilâf edildi; künyesiyle meşhurdur; sâlih, mücâhid; Beytü’l-Makdis’te oturdu. Denildi ki: mu‘ceme olmayan ‘ayn ile böyledir. Ebû Saîd b. Yûnus dedi: O, i‘câm ile (yani ğayn’ın i‘câmı ile)dir; bana göre daha sahih.

Ve **شمعان** —**كحمدان** gibi— Firavun ailesinin mü’mini; Şuayb el-Cübbâî onu böyle adlandırdı; Ahmed b. Hanbel’den, İbrâhîm b. Hâlid’den, Riyâh’tan rivayet ettiği şeyde; o da Vehb b. Süleymân’dan, ondan rivayet etti. **اللسان** sahibi onu mu‘ceme olmayan sîn’de zikretti. Lâm’da, Firavun ailesinin mü’mininin adının **حزقيل** olduğu gelecektir; öyleyse düşün.

Ve “**أشمع** kandil”: nuru parladı; el-Cevherî nakletti. Ve recez şairinden —o da Ru’be’dir— şu beyti okudu:
  كأنه كوكب غيم أطـلـعـا                      أو لمع برق أو سراج أشمعا

**التشميع**: oynatma. Ve onu **شمعه تشميعا**: onu oynattı. **شمع** elbiseyi: erimiş **الشمع**’a batırdı; o da **مشمع**dır. Ve terkib, şaka, güzel konuşma ve latife etmeye delâlet eder; bundan, onunla aydınlanılan **الشمع** şâz kalmıştır.

Ve ona ilâve olarak: **الشماع** ve **الشماعة**, ikisi de kesre ile: coşku, gülme ve şaka. Şair dedi:
  بكين وأبكينـنـا سـاعة                      وغاب الشماع فما نشنع
Yani: ne oyunla ne de konuşmayla sevinmeyiz. Ve “adam **شموع**”: oyunbaz, çok gülen. Fiil, fiil gibidir; masdar, masdar gibidir. Ve **كشداد**: **الشمع** yapan kimse.

Ve Ebû’l-Abbâs Ahmed b. İbrâhîm **الشماع** el-Halebî; İbnü’t-Tavîl diye tanındı. Müsnid Ebû’l-Hayr Muhammed b. el-Hâfız Necmüddîn b. Takıyyüddîn b. Fehd el-Hâşimî’den rivayet etti. Ondan da şeyhlerimizin şeyhlerinin şeyhi el-Burhân İbrâhîm el-‘Imâdî, oğlu, ve muhaddis Zeynüddîn Ömer b. Ahmed —Süyûtî’den rivayet edenlerin sonuncusu— rivayet etti.
