# شمل — Müfredât

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84/sozluk/mufredat
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D9%84/entries/mufredat

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md)
- Müfredât: Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

## Madde başı: شمل

- الشمال: المقابل لليمين. قال عز وجل: ﴿عن اليمين وعن الشمال قعيد﴾ [ق/17]، ويقال للثوب الذي يغطي به: الشمال (الشمال جمع شملة، وهي كساء يشتمل به، انظر: اللسان (شمل) )، وذلك كتسمية كثير من الثياب باسم العضو الذي يستره، نحو: تسمية كم القميص يدا، وصدره، وظهره صدرا وظهرا، ورجل السراويل رجلا، ونحو ذلك. والاشتمال بالثوب: أن يلتف به الإنسان فيطرحه على الشمال. وفي الحديث: (نهى عن اشتمال الصماء) (الحديث عن أبي سعيد الخدري أن النبي صلى الله عليه وسلم نهى عن اشتمال الصماء، وأن يحتبي الرجل في ثوب واحد ليس على فرجه منه شيء. أخرجه أحمد في المسند 3/13 و 46؛ والبخاري في اللباس. انظر: فتح الباري 10/279)... والشملة والمشمل: كساء يشتمل به مستعار منه، ومنه: شملهم الأمر، ثم تجوز بالشمال، فقيل: شملت الشاة: علقت عليها شمالا، وقيل: للخليقة شمال لكونه مشتملا على الإنسان اشتمال الشمال على البدن، والشمول: الخمر لأنها تشتمل على العقل فتغطية، وتسميتها بذلك كتسميتها بالخمر لكونها خامرة له. والشمال: الريح الهابة من شمال الكعبة، وقيل في لغة: شمأل، وشامل، وأشمل الرجل من الشمال، كقولهم: أجنب من الجنوب، وكني بالمشمل عن السيف، كما كني عنه بالرداء، وجاء مشتملا بسيفه، نحو: مرتديا به ومتدرعا له، وناقة شملة وشملال: سريعة كالشمال، وقول الشاعر:
*ولتعرفن خلائقا مشمولة**ولتندمن ولات ساعة مندم*
(البيت لرجل من سعد، وهو في خزانة الأدب 4/174؛ والأضداد لابن الأنباري ص 168؛ وأضداد الأصمعي ص 18؛ وأضداد ابن السكيت ص 173. وعجزه في معاني القرآن للفراء 2/396، وقال الفراء: ولا أحفظ صدره)
قيل: أراد خلائق طيبة، كأنها هبت عليها شمال فبردت وطابت.

### Türkçe

- **الشمال**: **اليمين**’in karşısında olan. Aziz ve yüce şöyle dedi: ﴿عن **اليمين** وعن **الشمال** قعيد﴾ [ق/17]. Ve kendisiyle örtünülen elbiseye de **الشمال** denir (**الشمال** **شملة**’nin çoğuludur; o, kendisiyle bürünülen bir örtüdür; bkz.: **اللسان** (**شمل**)), bu da, birçok elbisenin onu örttüğü uzvun adıyla adlandırılması kabilindendir; mesela: gömleğin kolunun **يدا** diye adlandırılması; ve onun göğsünün ve sırtının **صدرا** ve **ظهرا** diye adlandırılması; ve şalvarın paçasının **رجلا** diye adlandırılması; ve bunun benzerleri. Elbiseyle **الاشتمال**: insanın onunla sarınıp onu **الشمال** üzerine atmasıdır. Hadiste: (**نهى عن اشتمال الصماء**) (hadis, Ebû Saîd el-Hudrî’den: Peygamber صلى الله عليه وسلم **اشتمال الصماء**’dan ve erkeğin tek bir elbiseyle, ondan ferci üzerinde hiçbir şey bulunmaksızın **يحتبي** etmesinden nehyetti. Ahmed onu **المسند**’de 3/13 ve 46’da; Buhârî de **اللباس**’ta çıkarmıştır. Bkz.: **فتح الباري** 10/279)... **الشملة** ve **المشمل**: kendisiyle bürünülen bir örtüdür; ondan ödünç alınmıştır; ondan: **شملهم الأمر** (iş onları kuşattı). Sonra **الشمال** ile mecaz yapıldı; böylece denildi: **شملت الشاة**: ona **شمالا** (sol el) asıldı. Ve denildi: yaratılışa **شمال** (sol el) (adı verildi); çünkü o, insanı, **الشمال**’ın bedeni kuşatması gibi kuşatıcıdır. **الشمول**: şaraptır; çünkü o aklı kuşatır da örter; onun bu şekilde adlandırılması, onu, aklı örttüğü için **الخمر** diye adlandırmaları gibidir. **الشمال**: Kâbe’nin kuzeyinden esen rüzgârdır. Ve bir dilde **شمأل** ve **شامل** denildi. Adam **أشمل** oldu, **الشمال**’dan; onların “**أجنب** oldu, **الجنوب**’dan” demeleri gibi. Ve **المشمل** ile kılıçtan kinaye edildi; ondan **الرداء** ile kinaye edildiği gibi. Ve kılıcıyla **مشتملا** olarak geldi; onunla **مرتديا** ve ona **متدرعا** olmak gibi. Ve **شملة** ve **شملال** bir dişi deve: **الشمال** gibi hızlıdır. Şairin sözü:
*ولتعرفن خلائقا مشمولة**ولتندمن ولات ساعة مندم*
(beyit Sa‘d’dan bir adama aittir; o, **خزانة الأدب** 4/174’te; İbnü’l-Enbârî’nin **الأضداد**’ında s. 168’de; Asma‘î’nin **أضداد**’ında s. 18’de; İbnü’s-Sikkît’in **أضداد**’ında s. 173’te (geçer). Ve onun ikinci mısraı Ferrâ’nın **معاني القرآن**’ında 2/396’dadır; Ferrâ dedi: onun ilk mısraını ezberimde tutmuyorum.)
Denildi: iyi huylar kastetti; sanki onların üzerine bir **شمال** esmiş de serinlemiş ve güzelleşmişlerdir.
