# شمل — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D9%84/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: شمل

شَمَلَهُمْ الأمر يشملهم إذا عمهم وشملهم بالفتح يَشْمُلُهُمْ لغة وأنشد لابن قَيسِ الرُقَيّات:
كيف نَومي على الفِراشِ ولَمَّاتَشْمَلِ الشأمَ غارةٌ شَـعْـواءُ
أي متفرِّقَةٌ. وجمع الله شَمْلَهُمْ، أي ما تَشَتَّتَ من أمرهم. وفرَّقَ الله شَمْلَهُ، أي ما اجتمع من أمره. والشَمَلُ بالتحريك: مصدر قولك شَمِلَتْ ناقتنا لِقاحاً من فحل فلان، تَشْمَلُ شَمَلاً، إذا لقِحَتْ. والشَمَلُ أيضاً: لغةٌ في الشَمْلِ، وأنشد أبو زيدٍ في نوادره للَبعيث:
قد يَنْعَشُ الله الفتى بعد عَـثْـرَةٍوقد يجمع الله الشَتيتَ من الشَملْ
والشَمْلَةُ: كساءٌ يُشْتَمَلُ به. قال ابن السكيت: يقال اشتريت شَمْلَةً تَشْمُلُني. ويقال: أصابنا شَمَلٌ من مطر، بالتحريك. وأَخْطَأَنا صَوْبُهُ وَوابِلُهُ، أي أصابنا منه شيء قليل. ورأيت شَمَلاً من الناس والإبل، أي قليلاً. وما على النخلة إلا شَمَلَةٌ وشَمَلٌ، وما عليها إلا شَماليلُ، وهو الشيء القليل يبقى عليها من حَمْلِها. والشَماليلُ أيضاً: ما تفرَّقَ من شُعَبِ الأغصان في رءوسها، كنحو شَمارِيخِ العِذْقِ. وذهب القوم شَماليلَ، إذا تفرقوا. وثوبٌ شَمالِيلُ، مثل شَماطيطَ. والمِشْمَلُ: سيفٌ قصير يَشتمِل عليه الرجلُ، أي يغطِّيه بثوبه. والمِشْمَلَةُ: كساءٌ يُشْتَملُ به دون القَطيفة. والشَمالُ: الريحُ التي تهُبُّ من ناحية القطب. وفيها خمس لغات: شَمْلٌ بالتسكين، وشَمَل بالتحريك، وشَمالٌ، وشَمْأَلٌ مهموز، وشَأْمَلٌ مقلوبٌ منه. وشَمائِلُ أيضاً على غير قياس، كأنَّهم جمعوا شِمالَةً. قال أبو خِراش:
تكاد يداه تُـسْـلِـمـانِ رداءهمن الجودِ لَمَّا اسْتَقْبَلَتْهُ الشَمائِلُ
وغديرٌ مَشمولٌ: تضربه ريحُ الشَمالِ حتى يَبْرُدَ. ومنه قيل للخمر مَشْمولَةٌ، إذا كانت باردةَ الطعم. والنارُ مَشْمولَةٌ، إذا هبَّت عليها ريح الشَمالِ. والشَمولُ: الخمرُ. واليدُ الشِمالِ: خلافُ اليمين، والجمع أَشْمُلٌ وشَمائِلُ أيضاً على غير قياس. والشِمالُ أيضاً: الخُلُقُ. قال جرير:
وما لَوْمي أحي من شِمالِيا
 والجمع الشَمائِلُ. وطيرُ شِمالٍ: كلُّ طيرٍ يُتشاءَمُ به. والشِمالُ أيضاً كالكيس يجعلُ فيه ضَرع الشاة، وكذلك النَخلةُ إذا شُدَّتْ أَعْذَاقُها بقطع الأكسية لئلا تنفس تقول منه: شملت الشاة أَشْمُلُها شَمْلاً. وشَمَلتِ الريحُ أيضاً تَشْمَلُ شُمولاً، أي تحوّلت شمَالاً. وناقةٌ شَمِلَّةٌ بالتشديد، أي خفيفةٌ. وشِمْلالٌ وشِمْليلٌ مثله. وأَشْمَلَ القوم، إذا دخلوا في ريح الشَمالِ. فإن أردت أنها أصابتهم قلت: شُمِلوا، فهم مَشْمولونَ. قال أبو زيد: أَشْمَلَ الفحل شَولَهُ إشْمالاً، إذا ألقح النصف منها إلى الثلثين، فإذا ألقحها كلَّها قيل أَقَمَّها. وأشْمَلَ فلانٌ خَرائفَه، إذا لقَطَ ما عليها من الرُطَبِ إلاَّ قليلاً. واشْتَمَلَ بثوبه، إذا تلفَّف. واشْتِمالَ الصَّماء: أن يجلِّل جسدَه كلَّه الكساء أو بالإزار.

### Türkçe

**شَمَلَهُمْ** iş onları kapsar; onları kapsar, onları genelleştirip kapsadığı zaman. Ve **شَمِلهم** (fetha ile) **يَشْمُلُهُمْ** (bir lehçe olarak). Ve İbn Kays er-Rukayyât’a ait olarak inşâd etti:

كيف نَومي على الفِراشِ ولَمَّاتَشْمَلِ الشأمَ غارةٌ شَـعْـواءُ
yani: dağınık. Ve Allah onların **شَمْل**’ini topladı; yani işlerinden dağılmış olanı. Ve Allah onun **شَمْل**’ini ayırdı; yani işinden toplanmış olanı. Ve **الشَمَلُ** (hareke ile): “Deveniz falanın erkeğinden gebe kaldı” sözünün masdarıdır; **شَمِلَتْ** (deve) **لِقاحاً** … **تَشْمَلُ شَمَلاً**; gebe kaldığı zaman. Ve **الشَمَلُ** ayrıca: **الشَمْل** hakkında bir lehçedir. Ve Ebû Zeyd, Nevâdir’inde el-Baʿîs’e ait olarak inşâd etti:

قد يَنْعَشُ الله الفتى بعد عَـثْـرَةٍوقد يجمع الله الشَتيتَ من الشَملْ
Ve **الشَمْلَةُ**: kendisiyle örtünülen bir örtüdür. İbn es-Sikkît dedi: “Beni örten bir **شَمْلَةً** satın aldım” denir. Ve “Bize yağmurdan bir **شَمَلٌ** isabet etti” denir, (hareke ile). Ve onun sağanağı ve şiddetli yağmuru bizi ıskaladı; yani ondan bize az bir şey isabet etti. Ve insanlardan ve develerden bir **شَمَلاً** gördüm; yani az. Ve hurma ağacının üzerinde ancak bir **شَمَلَةٌ** ve bir **شَمَلٌ** vardır; ve onun üzerinde ancak **شَماليلُ** vardır; o, yükünden üzerinde kalan az şeydir. Ve **الشَماليلُ** ayrıca: dalların başlarındaki şubelerinden dağılmış olan şeydir; salkımın **شَمارِيخِ**’i gibi. Ve kavim **شَماليلَ** gitti; ayrılıp dağıldıkları zaman. Ve **ثوبٌ شَمالِيلُ**; **شَماطيطَ** gibi. Ve **المِشْمَلُ**: erkeğin üzerine **يَشتمِل** ettiği kısa bir kılıçtır; yani onu elbisesiyle örter. Ve **المِشْمَلَةُ**: **القَطيفة**’den aşağı (ondan başka) kendisiyle örtünülen bir örtüdür. Ve **الشَمالُ**: kutup yönünden esen rüzgârdır. Ve onda beş lehçe vardır: **شَمْلٌ** (sükûn ile), **وشَمَل** (hareke ile), **وشَمالٌ**, **وشَمْأَلٌ** (hemzeli), ve ondan çevrilmiş olan **وشَأْمَلٌ**. Ve **شَمائِلُ** de kıyasa aykırı olarak; sanki **شِمالَةً**’yı cem etmişlerdir. Ebû Hirâş dedi:

تكاد يداه تُـسْـلِـمـانِ رداءهمن الجودِ لَمَّا اسْتَقْبَلَتْهُ الشَمائِلُ
Ve **غديرٌ مَشمولٌ**: **الشَمالِ** rüzgârı ona vurur da soğur. Ondan dolayı şaraba **مَشْمولَةٌ** denildi; tadı soğuk olduğu zaman. Ve ateş **مَشْمولَةٌ**’dir; üzerine **الشَمالِ** rüzgârı estiği zaman. Ve **الشَمولُ**: şaraptır. Ve **اليدُ الشِمالِ**: sağın zıddıdır; cem’i **أَشْمُلٌ** ve yine kıyasa aykırı olarak **شَمائِلُ**. Ve **الشِمالُ** ayrıca: huydur. Cerîr dedi:

وما لَوْمي أحي من شِمالِيا
Cem’i **الشَمائِلُ**’dir. Ve **طيرُ شِمالٍ**: kendisiyle uğursuzluk sayılan her kuştur. Ve **الشِمالُ** ayrıca, koyunun memesinin içine konulduğu kese gibidir; aynı şekilde hurma ağacı da, salkımları nefeslenmesin diye örtü parçalarıyla bağlandığı zaman; bundan “Koyunu **شملت**; onu **أَشْمُلُها شَمْلاً**” denir. Ve rüzgâr da **شَمَلتِ**; **تَشْمَلُ شُمولاً**; yani **شمَالاً**’a döndü. Ve **ناقةٌ شَمِلَّةٌ** (şeddeli): yani hafif. Ve **شِمْلالٌ** ve **شِمْليلٌ** de onun gibidir. Ve kavim **أَشْمَلَ**; **الشَمالِ** rüzgârına girdikleri zaman. Eğer onun onlara isabet ettiğini kast edersen “**شُمِلوا**; onlar **مَشْمولونَ**’dur” dersin. Ebû Zeyd dedi: Erkek deve, dişilerini **أَشْمَلَ**; **إشْمالاً**; onların yarısını üçte ikisine kadarını döllediği zaman; hepsini döllediği zaman ise **أَقَمَّها** denir. Ve falan, hurmalarını **أشْمَلَ**; üzerinde olan taze hurmadan az bir şey dışında olanı topladığı zaman. Ve elbisesiyle **اشْتَمَلَ**; sarınıp büründüğü zaman. Ve **اشْتِمالَ الصَّماء**: örtüyle yahut izâr ile bütün bedenini örtmesidir.
