# شمل — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D9%84/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: شمل

ش ل م
شلم ، شمل ، مشل ، ملش ، لمش .
شلم : قال الليث : شَالَمٌ وشَيْلَمٌ ، بلغةِ أهل السَّواد ، هو الزُّوَانُ الذي يكون في البُرّ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : هو الشَّيْلَمُ والزُّوَانُ والسَّعِيعُ .
وقال أبو تراب : سمعتُ السُّلَمِيَّ يقول : رَأَيتُ رجلاً يَتَطَايَرُ شِلَّمةٌ وشنّمُه .
إن تحمليه ساعةً فرُبَّما
أَطارَ في حُب رِضاكَ الشِّلَّما
سلَمة عن الفراء ، قال : لم يَأْت على فَعَّلَ اسمٌ إلا بَقَّم ، وعَثّر وبَذَّر ، وهُما مَوْضعان ، وشَلَّم بَيْتُ المقدس وخضَّمُ : اسمُ قَرْية .
مشل : أهْمله الليث ، وهو مُسْتعمل .
رَوى أبو العباس ، عن ابن الأعرابي ، قال : الْمَشْلُ الحَلْبُ القليل ، والْمِمْشَلِ : الحالِبُ الرَّفيق بالحلْب .
أبو عُبيد ، عن الأُمويّ : مَشَّلَت النّاقة تمشيلاً ، إذا أنزلت شيئاً من اللَّبن قليلاً .
شَمِر ، عن ابن شُميل : تمشيلُ الدِّرَّة : انتِشارُها لا يجتمع فيحلبها الحالِبُ أو فَصِيلها .
قال شمر : ولو لم أسْمَعه له لأنكرته .
سلَمة ، عن الفراء : التَّمشِيلُ : أَن يَحْلُب ويُبْقَى في الضَّرْع شيئاً ، وهو التَّفشيلُ أَيضاً .
لمش : أهمله اللَّيث ، وروى أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : اللَّمْشُ : الْعَبَثُ ، وهذا صحيح .
ملش : وقال ابنُ دريد : مَلَشتُ الشيءَ أَمْلِشهُ مَلْشاً ، إذا فَتَّشتَه بيدِكَ كأنك تَطْلب فيه شيئاً .
شمل : أبو عُبيد ، عن أبي زيد : أَشمَلَ الْفَحْلُ شَوْلَه إشمالاً ، إذا أَلْقَحَ النِّصفَ منها إلى الثُّلُثَين ، فإذا أَلْقَحَهَا كُلَّها قيل : أقمهَا حتى قَمَّتْ تَقِمّ قُمُوماً .
وَشملت الناقة لَقاحاً شَمَلاً ، وأَشْمَلَ فلانٌ خَرَائِفَهُ إِشْمالاً ، إذا لَقَطَ ما عليها من الرُّطَب إلاَّ قليلاً ، والخَرائِفُ : النخيل اللواتي تُخْرَصُ أي تُحزَرُ ، واحدتها
خَرُوفَةٌ .
قال : ويقال لما بَقِيَ في العِذْق بعد ما يُلْقَطُ بعضه شَمَلٌ ، وإذا قلَّ حَمْلُ النّخلة ، قيل فيها شَمَلٌ أيضاً .
قال : وكان أبو عُبيدة يقول : حِمْلُ النَّخلة ما لم يَكثر ويَعظُم ، فإذا كثر فهو حَمْلٌ ، وشَمَلْتُ الشاةَ شَمْلاً أَشْمُلُها إذا شدَدْت الشِّمال عليها .
الأصمعيّ ، والكسائيّ : في شِمال الشاة مِثْله .
وقال الليث : شَمِلَهم أمْرٌ ، أي غَشيتهُم يَشمَلُهُمْ شَمْلاً وشُمولاً . قال : واللَّون الشامل : أن يكون لون أسود يعلُوه لونٌ آخر . والشِّمال خلاف اليمن خليقة الإنسان ، وجمعه شمائِل .
وقال لبيد :
هُمُ قَوْمِي وقد أَنْكَرْتُ مِنْهُمْ
شمائِلَ بُدِّلُوها من شِمالِي
وإنها لحسنة الشمائل ، ورجُل كَريمُ الشمائِل ، أي في أَخْلاقه وعِشرتِه . والشَّمَال : ريحٌ تَهُبّ من قِبَلِ الشّام ، عن يسار الْقِبلة ، والشَّمأَلُ لغةٌ فيها ، وقد شَمَلَتْ تَشْمُل شُمولاً . وأَشْمَلَ يومُنا ، إذا هَبَّتْ فيه الشمال ، وغَدِيرٌ مَشْمول : شَمَلَتْه ريح الشمال ، أي ضَرَبَتْهُ فَبَرَدَ ماؤُه ، وخَمْرٌ مَشمولة : بارِدَةٌ ، والشَّمْلَة : كِسَاءٌ يُشتَمل به ، وجمعها شِمال .
قلت : الشمْلَةُ عند البادية : مِئْزَرٌ من صُوفٍ أو شَعَرٍ يُؤْتَزَرُ به ، فإذا لُفِّقَ لِفْقَان فهي مِشمَلَة يَشتَمِلُ بها الرّجل إذا نام باللَّيل ، والشِّملة : الحالةُ التي يَشتَمِلُ بها .
ورُوي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن اشْتِمال الصَّمَّاء .
قال أبو عُبيد : قال الأصمعيّ : هو أن يشتَمِلَ بالثوب حتى يُجَلِّل جَسَدَه لا يَرْفَع منه جانِباً ، فيكون فيه فَرْجَةٌ تَخْرُج منها يده ، وربما اضْطَجع فيه على هذه الحالة .
قال أبو عُبيد : وأما تَفْسير الفُقهاء فإنهم يقولون : هو أَنْ يشتَمِلَ بثوب واحد ليس عليه غيره ، ثم يَرْفعه من أحد جانبيه ، فيضعه على مَنْكِبه فيبدو منه فَرْجُه .
قال : والفقهاءُ أعلمُ بالتّأويل من هذا ، وهذا أصَحُّ في الكلام ، والله أعلم .
وقال أبو عُبيد : الشَّمول : الخَمْر ، لأنها تَشمل بريحها النّاس .
وقال الليث : هي البَارِدَة .
وقال أبو حاتم : يقال : شَمَلْتُ الخمر ، إذا وضعتَها في الشَّمال ، ولذلك قيل للخمر : مَشمُولَة .
وقال أبو عُبيد : الْمِشْمَلُ : ثوبٌ يشتمل به ، والمِشمَلُ أيضاً : سَيْفٌ قصيرٌ دقيق نحو المِغْوَل .
وقال الليث : المِشمَلَةُ والمِشمَلُ : كِسَاءٌ له خَمْلٌ متَفَرق يُلْتَحفُ به دون القَطِيفة ،
وقالت امرأةُ الْوَليدِ له : من أَنْتَ ورأْسُكَ في مِشمَلِكَ ؟
أبو زَيْد : يقال : اشتمل فلان على ناقَةٍ فذَهب بها أي ركِبها وذَهب بها ، ويقال : جاء فلان مُشتَمِلاً على دَاهِيَة . والرَّحِمُ تشتَمل على الولَد ، إذا تَضَمَّنَتْهُ .
وأخبرني المنذريّ ، عن الحرانيّ ، عن ابن السكيت أنه قال في قول جرير :
حَيُّوا أُمَامَة واذكُروا عَهْداً مَضَى
قَبْل التَّفَرُّق من شَمَالِيلِ النَّوَى
قال : الشَّماليل الْبَقايا ، قال : وقال أبو صَخْر ، وعمارة : عَنَى بشماليل النَّوى : تَفَرُّقها .
قال : ويقال : ما بَقِيَ في النّخلة إلاَّ شَمَلٌ ، وشَماليل ، أي شَيْءٌ مُتَفَرِّق .
وقال الأصمعيّ : الشَّماليل : شيءٌ خفيف من حَمْل النَّخْلة ، وناقة شِمْلال : خَفِيفَةٌ ، وأنشد قول امرىء القيس :
كَأَنِّي بفَتْخَاءِ الْجَناحَيْن لِقْوَةٍ
دَفُوفٍ من العِقْبَانِ طَأْطأْتُ شِمْلالِي
ويروى :
عَلَى عَجَلٍ منها أُطَأْطِيءُ شِمْلاَلِي
ومعنى طَأْطَأْتُ : أي حرّكتُ واحتَثَثْتُ ، وطأطأ فلان فَرَسَه : إذا حَثَّها برجْلَيه ، وقال المرَّار :
وإذَا طُؤْطِيءَ طَيَّارٌ طِمِرّ
وقال أبو عُبيد : قال أبو عمرو : أراد بقوله أُطأْطِيءُ شِمْلاَلِي : يَدَه الشِّمال ، والشِّمال والشِّمْلال واحد ، ويقال للناقةِ السريعة : شِمْلال ، وهي الشِّمِلَّةُ أيضاً .
وقال ابن السكيت في قول زهير :
نَوًى مَشْمولَةً فَمَتى اللِّقاءُ
قال : مَشمُولة : سريعةُ الانْكِشاف ، أَخَذَه من أنَّ الريح الشمال إذَا هبَّتُ بالسّحاب ، لم يلبث أن يَنْحَسِرَ ويذهب ، ومنه قولُ الهُذَلي :
حارَ وَعقَّتْ مُزْنَةُ الريحُ وانْ
قَارَ به الْعَرْضُ ولم يشمَلِ
يقول : لم تَهبّ به الشمال فتقشعه ، قال : والنَّوى والنِّيَّةُ : الموضِعُ الذي تَنُوِيه .
قال ابنُ السكيت في قول أبي وَجْزَة :
مَجْنُوبَةُ الأُنْسِ مَشْمُولٌ مَوَاعِدُهَا
من الهِجانِ الجمالِ الشُّطْبِ والْقَصَبِ
قوله : مَجْنُوبَة الأنْس ، أي أُنسها محمودٌ ؛ لأنَّ الْجُنوبَ مع المطر فهي تُشْتَهى لِلخِصْب ، وقوله : مَشْمُولٌ مواعِدُها ، أي ليست مواعيدها بمحمودة .
ويقال : به شَمْلٌ من جنون ، أي به فَزَعٌ كالجنون ، وأنشد :
حَمَلَتْ به في لَيْلَةٍ مَشْمُولَةٍ
أي فَزِعَةٍ ، وقال آخر :
فما بِي مِنْ طَيْفٍ على أَنَّ طَيْرَةً
إِذَا خِفْتُ ضَيْماً تَعْتَرِيني كالشَّمْلِ
قال : كالشَّمل : كالجُنون من الْفَزع .
والشَّمل : الاجْتماع . جَمعَ الله شَمْلَك ، ويقال : انشَمَل الرجل في حَاجَته . وانشمَرَ فيها ، وأنشد أبو تراب :
وجْنَاءُ مُقَوَرَّةُ الألْياطِ يَحْسَبُها
مَنْ لَمْ يَكُنْ قَبْلُ رَاهَا رَأْيَةً جَمَلا
حتى يَدُلَّ عليها خَلْقُ أَرْبَعَةٍ
في لاَزِقٍ لَحِقَ الأَقْرابَ فانشمَلاَ
أراد أربعة أخْلاف في ضَرْعٍ لازقٍ لحقَ أقرابَها فانشمرَ ، وانْضَمّ .
وقال الآخر :
رَأَيْتُ بَنِي العَلاَّتِ لما تَضَافَرُوا
يَحوزون سَهْمِي دُونَهُمْ في الشَّمَائِل
أي يُنزلونني بالمنزِلة الْخَسِيسة ، والعرب تقول : فلان عِنْدي باليمين ، أي بمنزلَةٍ حَسَنَة ، وإذا خسَّتْ منزلَتُه قال : أنت عندي بالشِّمال .
وقال عدِي بن زيد يخاطب النُّعمان بن المِنْذِر ، ويفضله على أخيه :
كيف تَرْجو رَدَّ المُفِيضِ وقد أَخَّ
رَ قِدْحَيْكَ في بَياضِ الشِّمال
يقول : كنتُ أنا المُفيضَ بقدح أَخيك وقِدْحِك ففوَّزْتُك عليه ، وقد كان أخوك قد أَخَّرَك ، وجعلِ قِدْحَكَ بالشِّمال لئلا يَفُوز ، قال : ويقال : فلان مَشمُول الخَلاَئق ، أي كريم الأَخْلاق ، أُخِذَ من الماء الذي هَبّت به الشَّمالُ فَبَرَّدَتْه .
والشماليل : جِبَالُ رمالٍ مُتَفرقة بناحية مَعْقُلَة .
قال : ويقال للريح الشَّمال : شَمْأَلَ وشأمَلٌ وشَوْمَلٌ وشَيْمَلٌ وشَمْلٌ . وزاد ابن حبيب : شَمُولٌ وشَمَلٌ ، وأنشد :
ثَوَى مالِكٌ ببلادِ العَدُوّ
تَسْفِي عليه رِياحُ الشمَلْ
وفي الحديث : أَنَّ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) ذكر القرآن فقال : ( يُعْطَى صاحبُه يوم القيامة المُلْكَ بيمينه ، والخُلَد بشماله ) ، لم يرد به أن شيئاً يوضع في يمينه ولا في شماله ، وإنما أراد أنَّ الملكَ والخُلْد يُجْعلان له ، وكلُّ من جُعِلَ له شيء فملكه فقد جُعل في يده وقبضته ، ومنه قيل : الأمْرُ في يَدِكَ ، أي في قَبْضَتِكَ ، ومنه قول الله : ( بِيَدِكَ الْخَيْرُ ) ( آل عمران : 26 ) أي هو له وإليه . وقال الله جلّ وعزَّ : ( الَّذِى بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ ) ( البقرة : 237 ) يُراد به الْوَلِيّ الذي إليه عَقدُه ، وأراد الزوجَ المالك لنكاح المرْأَة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : قال : أُمُّ شَملَةٌ : كُنْيَةُ الدُّنيا ، وأنشد :
من أمِّ شمْلَةَ تَرْمِينَا بِذَائِفِها
عَمْرو ، عن أبيه قال : أم شَمْلة ، وأُمُّ ليلى : كُنْيَةُ الخمر .

### Türkçe

ش ل م
**شلم** , **شمل** , **مشل** , **ملش** , **لمش** .

**شلم** : Leys dedi: **شَالَمٌ** ve **شَيْلَمٌ** , Sevâd ehlinin dilinde, bu, buğdayın içinde bulunan **الزُّوَانُ**’dır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: o, **الشَّيْلَمُ** ve **الزُّوَانُ** ve **السَّعِيعُ**’dır.
Ebû Turâb dedi: es-Sülemî’nin şöyle dediğini işittim: “Bir adam gördüm; **شِلَّمةٌ**’si ve **شنّمُه**’si uçuşuyordu.”
Eğer onu bir saat taşırsan, belki
Senin rızânın sevgisinde **الشِّلَّما**’yı uçurur.
Seleme, Ferrâ’dan: dedi: **فَعَّلَ** vezninde **بَقَّم**’dan başka bir isim gelmemiştir; ve **عَثّر** ve **بَذَّر** (ki ikisi iki yerdir); ve **شَلَّم** Beytü’l-Makdis’tir; ve **خضَّمُ**: bir köyün adıdır.

**مشل** : Leys onu ihmal etti; hâlbuki o kullanımdadır.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **الْمَشْلُ** az sağmadır; **الْمِمْشَلِ**: sağmada yumuşak davranan sağıcıdır.
Ebû ‘Ubeyd, el-Ümevî’den: **مَشَّلَت** deve **تمشيلاً** (temşîlen) yaptı; yani sütten az bir şey indirdiği zaman.
Şemir, İbn Şümeyl’den: **تمشيلُ الدِّرَّة**: onun yayılmasıdır; sağıcı yahut yavrusu onu sağsın diye toplanmaz.
Şemir dedi: Onu işitmemiş olsaydım, elbette onu inkâr ederdim.
Seleme, Ferrâ’dan: **التَّمشِيلُ**: sağması ve memede bir şey bırakılmasıdır; o, **التَّفشيلُ** de olur.

**لمش** : Leys onu ihmal etti; Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **اللَّمْشُ**: oynaşma/kurcalamadır; bu doğrudur.

**ملش** : İbn Düreyd dedi: **مَلَشتُ** şeyi, onu **أَمْلِشهُ** **مَلْشاً**; yani onu elinle yokladığın zaman; sanki onda bir şey arıyorsun.

**شمل** : Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أَشمَلَ** aygır, **شَوْلَه**’unu **إشمالاً** (işmâlen) yaptı; yani onların yarısını iki-üçte birine kadarını döllediği zaman; eğer hepsini döllediyse: “**أقمهَا** ta ki **قَمَّتْ تَقِمّ قُمُوماً**” denir.
Ve deve, gebe olarak **شَمَلاً** (şemelen) **شملت**; ve falan kimse, **خَرَائِفَهُ**’unu **إِشْمالاً** (işmâlen) **أَشْمَلَ**; yani üzerindeki rutabın azı dışında olanı topladığı zaman; **الخَرائِفُ**: tahmin edilen yani ölçülen/hazredilen hurma ağaçlarıdır; onun teki **خَرُوفَةٌ**’dir.
Dedi: Bazısı toplandıktan sonra salkımda kalan şeye **شَمَلٌ** denir; hurma ağacının yükü az olunca da onda **شَمَلٌ** denir.
Dedi: Ebû ‘Ubeyde şöyle derdi: Hurma ağacının yükü, çoğalıp büyümedikçe **حِمْلُ**’dür; çoğalınca o **حَمْلٌ**’dür. Ve koyunu **شَمْلاً** (şemlen) **شَمَلْتُ** onu **أَشْمُلُها**; yani ona **الشِّمال**’ı bağladığım zaman.
Asma‘î ve Kisâî: koyunun **شِمال**’ında da bunun benzeri vardır.
Leys dedi: Onları bir iş **شَمِلَ**; yani onları kapladı; onları **شَمْلاً** ve **شُمولاً** (şümûlen) **يَشمَلُهُمْ**. Dedi: **واللَّون الشامل**: siyah bir rengin üzerinde başka bir rengin bulunmasıdır. Ve **الشِّمال** insanın yaratılışında **اليمن**’in zıddıdır; çoğulu **شمائِل**’dir.
Lebîd dedi:
“Onlar kavmimdir; hâlbuki onlardan inkâr ettim,
Benim **شِمالِي**’mden değiştirdikleri **شمائِلَ**’i.”
Ve o, **حسنة الشمائل**’dir; ve **رجل كريم الشمائِل**; yani ahlâkında ve geçiminde. Ve **الشَّمَال**: Şam tarafından, kıblenin solundan esen rüzgârdır; **الشَّمأَلُ** da onda bir dildir; ve **شَمَلَتْ** (şemalet) **تَشْمُل شُمولاً** (şümûlen). Ve günümüz **أَشْمَلَ**; yani onda **الشمال** estiği zaman. Ve **غَدِيرٌ مَشْمول**: ona **ريح الشمال** **شَمَلَتْ**; yani ona vurdu da suyu soğudu. Ve **خَمْرٌ مَشمولة**: soğuktur. Ve **الشَّمْلَة**: onunla bürünülen örtüdür; çoğulu **شِمال**’dir.
Dedim: Bedevî yanında **الشمْلَةُ**: yün yahut kıldan bir **مِئْزَرٌ**’dir; onunla peştamal kuşanılır; iki parça birleştirilirse o, **مِشمَلَة**’dir; erkek gece uyuduğu zaman onunla bürünür; ve **الشِّملة**: onunla büründüğü hâldir.
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: **اشْتِمال الصَّمَّاء**’dan nehyetti.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: O, elbiseyle bürünmesidir; ta ki bedenini örtsün; ondan bir yanı kaldırmaz; onda elinin çıktığı bir açıklık olur; bazen bu hâl üzere onda yan yatar.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Fıkıhçıların tefsirine gelince, onlar derler ki: O, üzerinde ondan başka bir şey yokken tek bir elbiseyle bürünmesidir; sonra onu yanlarından birinden kaldırır; onu omzuna koyar; böylece avreti görünür.
Dedi: Fıkıhçılar bu te’vilde daha bilendir; bu, sözde daha sahihdir; Allah daha iyi bilir.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **الشَّمول**: şaraptır; çünkü kokusuyla insanları kaplar.
Leys dedi: O, soğuk olandır.
Ebû Hâtim dedi: “Şarabı **شَمَلْتُ**” denir; yani onu **الشَّمال**’a koyduğun zaman; bunun için şaraba **مَشمُولَة** denmiştir.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **الْمِشْمَلُ**: onunla bürünülen elbisedir; ve **المِشمَلُ** ayrıca: **المِغْوَل** gibi kısa, ince bir kılıçtır.
Leys dedi: **المِشمَلَةُ** ve **المِشمَلُ**: kadifeden aşağı, onunla örtünülen, dağınık tüylü bir örtüdür.
Velîd’in karısı ona dedi: “Sen kimsin; başın **مِشمَلِكَ**’inde iken?”
Ebû Zeyd: “Falan kimse bir deveye **اشتمل** etti de onunla gitti” denir; yani ona bindi ve onunla gitti. Ve “Falan kimse bir felâkete **مُشتَمِلاً** olarak geldi” denir. Ve rahim, çocuğu **تشتَمل** eder; yani onu içerir.
Münzirî bana haber verdi; Harânî’den; İbnü’s-Sikkît’ten: Cerîr’in şu sözünde dedi:
“Ümmâme’yi selâmlayın ve geçmiş bir ahdi anın,
Uzaklığın **شَمَالِيلِ**’inden ayrılıktan önce.”
Dedi: **الشَّماليل** kalıntılardır. Dedi: Ebû Sahr ve ‘Umâre dedi: **شماليل النَّوى** ile onun kastı: onun dağılmasıdır.
Dedi: “Hurma ağacında ancak **شَمَلٌ** ve **شَماليل** kaldı” denir; yani dağınık bir şey.
Asma‘î dedi: **الشَّماليل**: hurma ağacının yükünden hafif bir şeydir. Ve **ناقة شِمْلال**: hafiftir. İmru’ul-Kays’ın sözünü okudu:
“Sanki ben, iki kanadı geniş bir kartal yavrusuyla,
Kartallardan kanat çırpan bir sürüyle; **شِمْلالِي**’mi eğdim.”
Şöyle de rivayet edilir:
“Ondan bir acele üzere **شِمْلاَلِي**’mi eğiyorum.”
Ve **طَأْطَأْتُ**’un manası: yani hareket ettirdim ve teşvik ettim. “Falan kimse atını **طأطأ** etti”: yani onu iki ayağıyla koşturdu. Merrâr dedi:
“Ve eğer bir uçucu, güçlü bir at **طُؤْطِيءَ** edilirse...”
Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû ‘Amr dedi: “**أُطأْطِيءُ شِمْلاَلِي**” sözüyle muradı: sol elidir; **الشِّمال** ve **الشِّمْلال** birdir. Ve hızlı deveye **شِمْلال** denir; o, **الشِّمِلَّةُ** de olur.
İbnü’s-Sikkît, Züheyr’in sözünde:
“**نَوًى مَشْمولَةً**; artık buluşma ne zaman?”
Dedi: **مَشمُولة**: çabuk açılan/dağılan. Bunu, kuzey rüzgârı bulutla estiği zaman, onun hemen çekilip gitmesinden aldı. Ondan Hüzeli’nin sözü:
“Şaşırdı ve rüzgârın bulutu şiddetlendi ve
Bulut kütlesi onunla yarıldı; ve **لم يشمَلِ**.”
Der ki: Kuzey onunla esmedi de onu dağıtmadı. Dedi: **النَّوى** ve **النِّيَّةُ**: niyet ettiğin yerdir.
İbnü’s-Sikkît, Ebû Vecze’nin sözünde dedi:
“Ünsü güneyli; **مَشْمُولٌ** onun vaatleri,
Saf develerden, uzun boyunlu ve kamış gibi olanlardan.”
Sözü: **مَجْنُوبَةُ الأُنْس**; yani onun ünsü övülmüştür; çünkü **الْجُنوبَ** yağmurla beraberdir; bu yüzden bereket için arzu edilir. Ve sözü: **مَشْمُولٌ مواعِدُها**; yani onun vaatleri övülmüş değildir.
Ve “Onda delilikten bir **شَمْلٌ** var” denir; yani onda delilik gibi bir korku vardır. Şu okundu:
“Onu, **لَيْلَةٍ مَشْمُولَةٍ**’de taşıdı,”
yani korkulu. Bir başkası dedi:
“Bende bir hayal yoktur; ancak bir uğursuzluk ki,
Zulümden korktuğumda bana ilişir, **كالشَّمْلِ** gibi.”
Dedi: **كالشَّمل**: korkudan delilik gibi.
Ve **الشَّمل**: toplanmadır. “Allah senin **شَمْلَك**’ini toplasın.” Ve “Adam işinde **انشَمَل** etti” denir; ve onda **انشمَرَ** etti. Ebû Turâb okudu:
“Kalçaları oyuk, güçlü bir dişi deve; onu sanır
Daha önce onu görmemiş olan, bir deve gördü sanır.
Ta ki ona dört yaratılış delâlet etsin:
Yakın memelere yapışmış bir memede; böylece **فانشمَلاَ**.”
Muradı: yakın memelerine yapışmış bir memede dört meme; böylece **انشمرَ** etti ve toplandı.
Bir başkası dedi:
“Ben, **بَنِي العَلاَّتِ**’i, birleşip yardımlaştıklarında gördüm;
Benim payımı, kendilerinden aşağı, **في الشَّمَائِل**’de alıp götürüyorlar.”
Yani beni aşağı bir menzile indiriyorlar. Araplar der: “Falan kimse benim yanımda **باليمين**’dedir”; yani iyi bir menzilededir. Menzilesi aşağı olunca: “Sen benim yanımda **بالشِّمال**’dasın” der.
‘Adî b. Zeyd, Nu‘mân b. el-Münzir’e hitap edip onu kardeşine üstün tutarak dedi:
“Akıp gidenin dönüşünü nasıl umarsın; hâlbuki sen,
İki okunu **بَياضِ الشِّمال**’da geri bıraktın.”
Der ki: Ben, kardeşinin oku ve senin okunla akıtan idim; seni ona üstün kıldım. Kardeşin seni geri bırakmış ve senin okunu **بالشِّمال**’a koymuştu ki kazanmasın. Dedi: “Falan kimse **مَشمُول الخَلاَئق**’tır” denir; yani güzel ahlâklıdır; bunu, kuzey rüzgârının esip soğuttuğu sudan aldı.
Ve **الشماليل**: Ma‘kule tarafında dağınık kum dağlarıdır.
Dedi: Kuzey rüzgârına **شَمْأَلَ** ve **شأمَلٌ** ve **شَوْمَلٌ** ve **شَيْمَلٌ** ve **شَمْلٌ** denir. İbn Habîb artırdı: **شَمُولٌ** ve **شَمَلٌ**. Şu okundu:
“Mâlik düşman diyarında kaldı;
Üzerine **رِياحُ الشمَلْ** savurur.”
Hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Kur’an’ı zikretti de dedi ki: “Sahibine kıyamet günü mülk sağından, ebedîlik solundan verilir.” Bununla, sağında yahut solunda bir şeyin konulmasını istemedi; ancak muradı: mülk ve ebedîliğin ona verilmesidir. Kendisine bir şey verilen ve ona sahip olan herkes için, o şey onun eline ve avucuna verilmiş sayılır. Ondan: “İş senin **يَدِكَ**’ndedir”; yani senin avucundadır. Ondan Allah’ın sözü: “( **بِيَدِكَ الْخَيْرُ** )” (Âl-i İmrân: 26); yani o, O’nundur ve O’nadır. Ve Allah عز وجل dedi: “( **الَّذِى بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ** )” (Bakara: 237); bununla, akdi kendisine ait olan velî kastedilir; ve kadının nikâhına mâlik olan koca kastedildi.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **أُمُّ شَملَةٌ**: dünyanın künyesidir. Şu okundu:
“**أمِّ شمْلَةَ**’den, bizi onun öldürücüleriyle vuruyor.”
‘Amr, babasından dedi: **أم شَمْلة** ve **أُمُّ ليلى**: şarabın künyesidir.
