# شمم (ش-م-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - م - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والميم
ش م، م ش يستعملان شم: الشم من قولك: شممت الشيء أشمه، ومنه التشمم كما تشمم البهيمة إذا التمست رعياً. والمشامة: المفاعلة من الشم، في قولك شاممت العدو، يعني الدنو من العدو حتى يروك وتراهم، والشمم: الدنو، اسن منه، تقول شاممناهم وناوشناهن.
والإشحام: أن تشم الحرف الساكن حرفاً، كقولك في الضمة: هذا العمل، وتسكت، فتجد في فيك شماماً للام لم يبلغ أن يكون واواً، ولا حريكاً يعتد به، ولكن شمة من ضمة خفيفة، ويجوز ذلك في الكسر والفتح أيضاً. وأشممت فلاناً الطيب.
وتقول للوالي: أشممني يدك وهو أحسن من قولاً: ناولني يدك أقبلها.
وشمام: اسم جبل به رأسان يسميان ابني شمام.
والشمم: الارتفاع في الأنف، والنعت: أشم وشماء.
وجبل أشم: طويل الرأس.
وتقول:شامم فلاناً، أي:انظر ما عنده.
مش: مششت العظم، أي: مصصته ممضوغأ. وفلان يمش مال فلان، ويمش من ماله، أي: يأخذ الشيء. بعي الشيء.
والمشش: مششر الدابة، معروف.
وتقول: أمش العظم وهو أن يمخ حتى يتمشش.
والمش: أن تمسح القدح بثوبك لتلينه، كما تمش الوتر. والمش: تنديل الغمر، قال امرؤ القيس:
نمش بأعراف الجياد أكـفـنـا		إذا نحن قمنا عن شواء مضهب
والمشمش: فاكهة وأهل الحجاز يسمون الإجاص مشمشاً.

##### Türkçe

باب **الشين** ve **الميم**
**ش م**، **م ش** ikisi kullanılır: **شم**: **الشم** senin “**شممت** الشيء **أشمه**” demenden (gelir); ondan da **التشمم** (gelir), tıpkı hayvanın otlak aradığında koklayıp araştırması gibi. Ve **المشامة**: **الشم**’den **المفاعلة**’dir; senin “**شاممت** العدو” sözünde; yani düşmana yaklaşmak; ta ki seni görsünler ve sen onları göresin. Ve **الشمم**: yakınlık; ondan **اسن** (gelir); “**شاممناهم** ve **ناوشناهن**” dersin.

Ve **الإشحام**: harekesiz harfi bir harf gibi koklatmandır; senin **الضمة**’de “bu iş” demen gibi; ve susarsın; sonra ağzında **شماماً** olarak **الام**’ı bulursun; **واواً** olacak dereceye ulaşmamış, ne de itibar edilecek bir harekeli (ses)dir; fakat hafif bir **ضمة**’den bir **شمة**’dir. Bu, **الكسر** ve **الفتح**’ta da caizdir. Ve “**أشممت** فلاناً **الطيب**” (dersin).

Ve vali için dersin: “**أشممني** يدك”; bu, “**ناولني** يدك **أقبلها**” demenden daha güzeldir.

Ve **شمام**: iki başı olan bir dağın adıdır; onlara **ابني شمام** denir.

Ve **الشمم**: burunda yükseklik; ve sıfat: **أشم** ve **شماء**.

Ve **جبل أشم**: başı uzun.

Ve dersin: “**شامم** فلاناً”, yani: onda olan şeye bak.

**مش**: “**مششت** العظم”, yani: onu çiğnenmiş olarak emdim. Ve falan, falanın malını **يمش** eder, ve onun malından **يمش** eder; yani: şeyi alır. Şeyi sattı.

Ve **المشش**: **مششر** binek hayvanı; bilinen (şey).

Ve dersin: “**أمش** العظم”; o, iliğini çıkarmaktır; ta ki **يتمشش** olsun.

Ve **المش**: kadehi yumuşatmak için onu bezinle silmendir; tıpkı kirişi **تمش** ettiğin gibi. Ve **المش**: yağlılığı bezle silmedir. İmru’ul-Kays dedi ki:
نمش بأعراف الجياد أكـفـنـا		إذا نحن قمنا عن شواء مضهب

Ve **المشمش**: bir meyvedir; ve Hicaz ehli **الإجاص**’a **مشمشاً** derler.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

شَمِمْتُ الشيء أَشَمُّهُ شَمّاً وشَميماً، وشَمَمْتُ بالفتح أَشُمُّ لغةٌ. وقولهم: يا ابن شَامَّةِ الوَذْرَةِ، كلمةٌ معناها القذْفُ. وأَشْمَمْتُهُ الطيبَ فشَمَّهُ واشْتَمَّهُ بمعنىً. وتَشَمَّمْتُ الشيء: شَمِمْتُهُ في مُهْلَةٍ. والمُشَامَّةُ مُفاعَلَةُ منه. والتَشَامُّ: التفاعل. والمُشَامَّةُ: الدنوُّ من العدوِّ حتى يتراءى الفريقان. ويقال: شامِمْ فلاناً، أي انظرْ ما عنده. وشامَمْتُ الرجل، إذا قاربتَه ودنوتَ منه. والشَمَمُ: ارتفاعٌ في قصَبة الأنف مع استواءِ أعلاهُ. فإن كان فيها احدِيدابٌ فهو القَنا. ورجلٌ أَشَمُّ الأنف. وجبلٌ أَشَمُّ، أي طويلُ الرأس بيِّن الشَمَمِ فيهما. أبو عمرو: أشَمَّ الرجل يُشِمُّ إشْمَاماً، وهو أن يمُرَّ رافعاً رأسَه. ويقال: بَيْناهُمْ في وجهٍ إذا أَشَمُّوا، أي عدلوا قال: وسمعت الكلابيَّ يقول: أشَمَّ القومُ، إذا جاروا عن وجوههم يميناً وشمالاً. قال الخليل بن أحمد: تقول للوالي: أَشْمِمْني يدَك. وهو أحسنُ من ناولني يدَك. وعرضتُ عليه كذا فإذا هو مُشِمٌّ لا يريدُه. وإشْمامُ الحرف: أن تُشِمَّهُ الضمَّة أو الكسرة وهو أقلُّ من رَوْم الحركة، لأنّه لا يُسْمَعُ، وإنما يتبيّن بحركة الشفَة ولا يُعتَدُّ بها حركةً لضعفها. والحرف الذي فيه الإشمامُ ساكنٌ أو كالساكن، مثل قول الشاعر:
متى أنام لا يؤرِّقْني الكَرى
ليلاً ولا أسمعُ أجراس المَطي
يريد الكَرِيَّ والمطِيَّ. وقَتَبٌ شَميمٌ، أي مرتفعٌ. وقال يصف فرساً:
مُلاعِبَة العِنانِ كغصنِ بانٍ		إلى كَتفَيْنِ كالقَتَبِ الشَميمِ
والمَشْمومُ: المسكُ. قال علقمة:
يَحْمِلْنَ أُتْرُجَّةً نَضْحُ العبير بهاكأنَّ تَطْيابَها في الأنف مَشْمومُ

##### Türkçe

**شَمِمْتُ** şeyi **أَشَمُّهُ** **شَمّاً** ve **شَميماً** (olarak) (kokladım); ve **شَمَمْتُ** (fetha ile) **أَشُمُّ** bir dildir. Ve onların sözü: “ya ibn **شَامَّةِ الوَذْرَةِ**”, manası atma/sövme olan bir kelimedir. Ve onu güzel kokuyu **أَشْمَمْتُهُ**; böylece onu **شَمَّهُ** ve **اشْتَمَّهُ** (aynı) manadadır. Ve **تَشَمَّمْتُ** şeyi: onu bir mühlet içinde **شَمِمْتُهُ** (demektir). Ve **المُشَامَّةُ** ondan **مُفاعَلَةُ**dır. Ve **التَشَامُّ**: **التفاعل**dir. Ve **المُشَامَّةُ**: iki takım birbirini görür oluncaya kadar düşmana yaklaşmaktır. Ve denilir: “**شامِمْ** falancayı”, yani onda olanı gör. Ve **شامَمْتُ** adamı, ona yaklaştığım ve ona yakın durduğum zaman (denir). Ve **الشَمَمُ**: burun kemiğinde, üstünün düz olmasıyla birlikte bir yüksekliktir. Şayet onda bir kamburluk olursa o **القَنا**dır. Ve burunlu bir adam **أَشَمُّ**dur. Ve bir dağ **أَشَمُّ**dur; yani başı uzun, ikisinde de **الشَمَمِ**i açıkça belli (olan). Ebû Amr: adam **أشَمَّ** eder, **يُشِمُّ** **إشْمَاماً**; o, başını kaldırarak geçmesidir. Ve denilir: “**بَيْناهُمْ** bir yönde iken, **أَشَمُّوا** ettikleri zaman”, yani saptılar. Dedi: ve Kelâbî’yi şöyle derken işittim: kavim **أشَمَّ** etti, yüzlerinden sağa ve sola meylettikleri zaman. Halîl b. Ahmed dedi: Vâliye şöyle dersin: “**أَشْمِمْني** elini.” Ve o, “elini bana uzat”tan daha güzeldir. Ve ona şöyle şöyle arz ettim de bir de baktım ki o **مُشِمٌّ**dür; onu istemiyor. Ve harfin **إشْمامُ**u: ona dammeyi yahut kesrayı **تُشِمَّهُ** (yani sezdirmen)dir; ve o, harekeyi **رَوْم** etmekten daha azdır; çünkü işitilmez; ancak dudak hareketiyle belirginleşir ve zayıflığından dolayı bir hareke olarak sayılmaz. Ve içinde **الإشمامُ** bulunan harf sâkindir yahut sâkin gibidir; şairin sözü gibi:
متى أنام لا يؤرِّقْني الكَرى
ليلاً ولا أسمعُ أجراس المَطي
**الكَرِيَّ** ve **المطِيَّ**yi kasteder. Ve **قَتَبٌ شَميمٌ**: yani yüksek. Ve bir atı vasfederek dedi:
مُلاعِبَة العِنانِ كغصنِ بانٍ		إلى كَتفَيْنِ كالقَتَبِ الشَميمِ
Ve **المَشْمومُ**: misk. Alkame dedi:
يَحْمِلْنَ أُتْرُجَّةً نَضْحُ العبير بهاكأنَّ تَطْيابَها في الأنف مَشْمومُ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش م م
تمتعت بشميمه‏.‏
والأرواح تتشأم كما تتشام الخيل وأشممته الريحان‏.‏
ورجل أشم وامرأة شماء ورجال ونساء شم‏.‏
وفي عرنينه شمم‏:‏ ارتفاع‏.‏
وهو أبذخ من شمام‏.‏
ومن المجاز‏:‏ شاممته‏:‏ دانيته وشاممنا العدو وناوشناهم‏.‏
وشامم فلاناً‏:‏ انظر ما عنده‏.‏
ويقال للوالي‏:‏ أشممني يدك مكان ناولنيها‏.‏
وعرضت عليه كذا فإذا هو مشم لا يريده ومعناه مشم أنفه‏:‏ رافعه شامخ به‏.‏
وقال‏:‏ جرى بين باب البون والهضب دونه رياح أسفت بالنقا وأشمت أي أدنت النقا كأنها تسفه وتشمه‏.‏
ورأيته من أمم وزمم وشمم‏.‏
قال أبو داود‏:‏ ولت رجال بني شهران تتبعها خضراء يرمونها بالليل من شمم وجبل أشم‏:‏ طويل الرأس‏.‏

##### Türkçe

ش م م
**شميمه** ile faydalandım.‏
Ve ruhlar, atların **تتشام** ettiği gibi **تتشأم** eder; ve ona reyhanı **أشممته**.‏
Ve **أشم** bir adam, **شماء** bir kadın; ve erkekler ve kadınlar **شم**dur.‏
Ve onun burun köprüsünde **شمم** vardır: yükseklik.‏
Ve o, **شمام**dan daha pek yüksektir.‏
Ve mecazdan: **شاممته**: ona yaklaştım; ve biz düşmanı **شاممنا** ettik ve onlarla **ناوشناهم** ettik.‏
Ve **شامم** falancayı: onda olan şeye bak.‏
Ve valiye denilir: elini bana ver yerine, elini bana **أشممني**.‏
Ve ona şöyle şöyle arz ettim; bir de baktım ki o **مشم**dir, onu istemiyor; ve onun manası, **مشم أنفه**: onu kaldırmış, onunla yüksek (baş)lıdır.‏
Ve dedi: Bâb el-Bûn ile el-Hadb arasında, onun aşağısında, rüzgârlar aktı; **النقا** ile **أسفت** etti ve **أشمت**; yani **النقا**yı yaklaştırdı; sanki o, savuruyor ve onu kokluyor.‏
Ve onu **أمم**den ve **زمم**den ve **شمم**den gördüm.‏
Ebû Dâvûd dedi: Ve Benî Şehrân’ın adamları onu takip etti; onun ardından yeşil (bir şey) vardı; onu geceleyin **شمم**den atıyorlardı; ve **أشم** bir dağ: başı uzun (olan)dır.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَّمُّ: حِسُّ الأَنف، شَمِمْتُه أَشَمُّه وشَمَمْتُه أَشُمُّه شَمّاً وشَمِيماً وتَشَمَّمْتُه واشْتَمَمْتُه وشَمَّمْتُه؛ قال قَيْس بن ذَرِيح يصف أَينُقاً وسَقْباً:
يُشَمِّمْنَهُ لو يَسْتَطِعْنَ ارْتَشَفْنَهُ،
إِذا سُفْنَه يَزْدَدْنَ نَكباً على نَكْبِ
وقال أَبو حنيفة: تَشَمّمََ الشيءَ واشْتَمَّه أَدناه من أَنفه ليَجْتَذِبَ رائِحَتَه. وأَشَمَّه إِيّاه: جعله يَشُمُّه. وتَشَمَّمْتُ الشيءَ: شَمِمْتُه في مَهْلَةٍ، والمُشامَّة مُفاعَلة منه، والتَّشامُّ التَّفاعُل. وأَشْمَمْتُ فلاناً الطيب فَشَمَّهُ واشْتَمَّهُ بمعنى، ومنه التَّشَمُّمُ كما تَشَمَّمُ البَهيمةُ إِذا الْتَمَسَت رِعْياً. والشَّمُّ: مصدر شَمِمْتُ. وأَشْمِمني يَدَك أُقَبِّلْها، وهو أَحسن من قولك ناوِلْني يَدَك؛ وقول عَلْقمة بن عَبْدَةَ:
يَحْمِلْنَ أُتْرُجَّةً نَضْحُ العبيرِ بها،
كأَنَّ تَطْيابَها في الأَنْفِ مَشْمُومُ
قيل: يعني المِسْكَ، وقيل: أَراد أَن رائحتها باقية في الأَنف، كما يقال: أَكلت طعاماً هو في فمي إِلى الآن. وقولهم: يا ابْنَ شامَّةِ الوَذْرَةِ؛ كلمةٌ معناها القَذْفُ. والمَشْمُومُ: المِسْكُ، وأَنشد بيت علقمة أَيضاً. والشَّمَّاماتُ: ما يُتَشَمَّمُ من الأَرْواح الطَّيّبةِ، اسمٌ كالجَبَّانَةِ. ابن الأَعرابي: شَمَّ إِذا اخْتَبَر، وشَمَّ إِذا تَكَبَّر.وفي حديث علي، كرم الله وجهه، حين أَراد أَن يَبْرُزَ لعمرو بن وُدٍّ قال: أَخْرُج إِليه فأُشامُّه قبل اللِّقاء أَي أَخْتَبِرُه وأَنْظُرُ ما عنده. يقال: شامَمْتُ فلاناً إِذا قارَبْتَه وتَعَرَّفْتَ ما عنده بالاخْتبار والكشف، وهي مُفاعَلة من الشَّمّ كأَنك تَشُمُّ ما عنده ويَشُمُّ ما عِنْدَك لتَعْمَلا بمقتَضى ذلك؛ ومنه قولهم: شامَمْناهُمْ ثم ناوَشناهُمْ. والإِشْمامُ: رَوْمُ الحَرْفِ الساكن بحركة خفية لا يُعتدّ بها ولا تَكْسِرُ وزْناً؛ ألا ترى أَن سيبويه حين أَنشد:
مَتَى أَنامُ لا يُؤَرّقْنِي الكَرِي
مجزومَ القاف قال بعد ذلك: وسمعت بعض العرب يُشِمُّها الرفْع كأَنه قال متى أَنامُ
غَيْرَ مُؤَرَّقٍ؟ التهذيب: والإِشمام أَن يُشَمَّ الحرفُ الساكنُ حَرْفاً كقولك في الضمة هذا العمل وتسكت، فتَجِدُ في فيك إِشماماً للاَّم لم يبلغ أَن يكون واواً، ولا تحريكاً يُعتدّ به، ولكن شَمَّةٌ من ضمَّة خفيفة، ويجوز ذلك في الكسر والفتح أَيضاً. الجوهري: وإِشْمامُ الحَرْف أَن تُشِمَّه الضمةَ أَو الكسرةَ، وهو أَقل من رَوْمِ الحركة لأَنه لا يُسمع وإِنما يتبين بحركة الشفة، قال: ولا يُعتدّ بها حركة لضعفها؛ والحرف الذي فيه الإِشمام ساكن أَو كالساكن مثل قول الشاعر: متى أَنامُ لا يُؤَرِّقْني الكَرِي
ليلاً، ولا أَسْمَعُ أَجْراسَ المَطِي
قال سيبويه: العرب تُشِمُّ القاف شيئاً من الضمة، ولو اعتددت بحركة الإِشمام لانكسر البيت، وصار تقطيع: رِقُني الكَري، متفاعلن، ولا يكون ذلك إِلاَّ في الكامل، وهذا البيت من الرجز. وأَشَمَّ الحَجَّامُ الخِتانَ، والخافضةُ البَظْرَ: أَخذا منهما قليلاً. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال لأُم عطية: إِذا خَفَضْتِ فأَشمِّي ولا تَنْهَكي فإِنه أَضْوأُ للوجه وأَحْظى لها عند الزوج؛ قوله: ولا تَنْهَكي أَي لا تأْخذي من البَظْرِ
كثيراً، شبه القطع اليسير بإِشمام الرائحة، والنَّهْكَ بالمبالغة فيه، أَي اقطعي بعضَ النَّواةِ ولا تستأْصليها،. وشامَمْتُ العَدُوَّ إِذا دَنَوْتَ منهم حتى يَرَوْكَ وتَراهم. والشَّمَمُ: الدُّنُوُّ، اسم منه، يقال: شامَمْناهُمْ وناوَشْناهُم؛ قال الشاعر:
ولم يَأْتِ للأَمْرِ الذي حال دُونَهُ
رِجالٌ هُمُ أَعداؤُكَ، الدَّهْرَ، من شَمَمْ
وفي حديث علي: فأُشامُّهُ أَي أَنْظُر ما عنده، وقد تقدم. والمُشامَّةُ: الدُّنُوُّ من العدوِّ حتى يَتَراءى الفريقان. ويقال: شامِمْ فلاناً أَي انْظُرْ ما عنده.
وشامَمْتُ الرجل إذا قاربته ودنوت منه.
والشَّمَمُ: القُرْبُ؛ وأَنشد أَبو عمرو لعبد الله بن سَمْعانَ التَّغْلَبي:
ولم يأْت للأمر الذي حال دونه
رجالٌ همُ أعداؤُك، الدهرَ، من شَمَمْ
وشَمِمْتُ الأمرَ وشامَمْتُه: وَلِيتُ عَمَله بيدي. والشَّمَمُ في الأنف: ارتفاعُ القَصَبة وحُسْنُها واستواء أعلاها وانتصابُ الأَرْنبَةِ، وقيل: وُرُود الأرنبَةِ في حسن استواء القصبة وارتفاعها أشدَّ من ارتفاع الذَّلَفِ، وقيل: الشَّمَمُ أن يَطُولَ الأَنف ويَدِقَّ وتَسِيلَ رَوْثَتُه، رجلٌ أَشَمُّ، وإذا وَصَفَ الشاعرُ فقال أَشَمُّ فإنما يعني سَيِّداً ذا أَنفة. والشَّمَمُ: طولُ الأنف ووُرُودٌ من الأَرْنَبةِ. الجوهري: الشَّمَمُ ارتفاعٌ في قصبة الأنف مع استواء أعلاه وإشراف الأرنبة قليلاً، فإن كان فيها احْديدابٌ فهو القَنا، ورجل أَشَمُّ الأنف. وجبل أَشَمُّ أي طويل الرأْس بَيِّنُ الشَّمَمِ فيهما. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: يَحْسِبُه من لم يتأَمَّلْه أَشَمَّ؛ ومنه قول كعب بن زهير: شُمُّ العَرانِينِ أبْطالٌ لَبُوسُهُم
جمع أَشَمَّ، والعَرانِينُ: الأُنُوف، وهو كناية عن الرفعة والعلو وشرف الأنفس؛ ومنه قولهم للمتكبر العالي: شَمَخَ بأَنفه. وشُمُّ الأنوف: مما يمدح به، ورجل أَشَمُّ وامرأَة شَمَّاء. أبو عمرو: أَشَمَّ الرجلُ يُشِمُّ إشْماماً، وهو أن يَمُرَّ رافعاً رأْسَه، وحكي عن بعضهم: عَرَضْتُ عليه كذا وكذا فإذا هو مُشِمٌّ لا يريده. ويقال: بَيْنا هُمْ في وَجْهِ إذْ أَشَمُّوا أي عَدَلُوا. قال يعقوب: وسمعت الكِلابيَّ يقول أَشَمُّوا إذا جاروا عن وُجُوههم يميناً وشمالاً، ومَنْكِبٌ أَشَمُّ: مُرْتَفعُ المُشاشَةِ. رجل أَشَمُّ وقد شَمَّ شَمَماً فيهما.
وشَمَّاءُ: اسم أَكَمَةٍ؛ وعليه فسر ابنُ كَيْسانَ قول الحرِث بن حِلِّزةَ:
بَعْدَ عَهْدٍ لنا ببُرِْقةِ شَمَّا
ءَ، فأَدْنى دِيارِها الخَلْصاءُ
وجبل أَشَمُّ: طويلُ الرأْسِ. والشَّمامُ: جبل له رأْسانِ يُسَمَّيانِ ابْنَيْ شَمامٍ. وبُرْقَةُ شَمَّاءَ: جبل معروف، وشَمَامٌ: اسم جبل؛ قال جرير:
عايَنْتُ مُشْعِلَةَ الرِّعالِ، كأَنَّها
طَيْرٌ يُغاوِلُ في شَمامَ وُكُورا
ويروى بكسر الميم؛ قال ابن بري: الصحيح أن البيت للأخطل، قال: وشَمَامٌ جبل بالعالية؛ قال ابن بري: وقد أعربه جرير حيث يقول
(* قوله «وقد أعربه
جرير حيث يقول» أي هاجياً الفرزدق، وقبله كما في ياقوت:
تبدل يا فرزدق مثل قومي * لقومك إن قدرت على البدال):
فإنْ أَصْبَحْتَ تَطْلُبُ ذاك، فانْقُلْ
شَماماً والمِقَرَّ إلى وُعالِ
وُعالٌ بالسَّوْدِ سَوْدِ باهلَةَ، والمِقَرُّ بظهر البَصْرةِ، قال: ولشَمامٍ هذا الجبل رأْسان يسمَّيان ابْنَيْ شَمامٍ؛ قال لبيد: فهل نُبِّئْتَ عن أَخَوَيْنِ داما
على الأَحْداثِ، إلاَّ ابْنَيْ شَمامِ؟
قال ابن بري: وروى ابن حمزة هذا البيت:
وكلُّ أخٍ مُفارِقُهُ أخُوه،
لَعَمْرُ أَبيكَ، إلاَّ ابْنَيْ شَمامِ
أبو زيد: يقال لما يَبْقى على الكِباسةِ من الرُّطَبِ الشَّماشِمُ. وقَتَبٌ شَمِيمٌ أي مرتفع؛ وقال خالد ابن الصَّقْعَبِ النَّهْدِي ُّ، ويقال هو لهُبَيْرة بن عمرو النهدي:
مُلاعِبةُ العِنانِ بغُصْنِ بانٍ
إلى كَتِفَيْنِ، كالقَتَبِ الشَّمِيمِ

##### Türkçe

**الشَّمُّ**: burnun duyusu; onu **شَمِمْتُه**: onu kokladım; **أَشَمُّه** ve **شَمَمْتُه**: onu kokladım; **أَشُمُّه**
**شَمّاً** ve **شَمِيماً** ve **تَشَمَّمْتُه** ve **اشْتَمَمْتُه** ve **شَمَّمْتُه**; Kays b.
Zurayh dedi; dişi develeri ve bir yavru deveyi vasfeder:
Onu koklatırlar; güç yetirebilselerdi onu yudum yudum içerlerdi,
Onu kokladıkları vakit, omuz üstüne omuz daha artarlardı.
Ebû Hanîfe dedi: **تَشَمّمَ** şeyi ve **اشْتَمَّه**: onu burnuna yaklaştırdı
kokusunu çekip almak için. Ve **أَشَمَّه إِيّاه**: onu ona koklattı. Ve **تَشَمَّمْتُ الشيءَ**:
onu ağır ağır kokladım; ve **المُشامَّة** ondan **مُفاعَلة**’dir; ve **التَّشامُّ**
**التَّفاعُل**’dür. Ve **أَشْمَمْتُ** falana güzel kokuyu, o da onu **فَشَمَّهُ** ve **اشْتَمَّهُ** aynı mânâdadır; bundan
**التَّشَمُّمُ** da vardır; tıpkı hayvanın **تَشَمَّمُ** etmesi gibi; otlak aradığı vakit. Ve **الشَّمُّ**: mastardır;
**شَمِمْتُ**: kokladım. Ve **أَشْمِمني يَدَك**: elini bana koklat; onu öpeyim; bu, “**ناوِلْني يَدَك**: elini bana uzat” demenden daha güzeldir; ve Alkame b. Abde’nin sözü:
Üzerinde amberin serpiştirilmesi bulunan bir turunç taşırlar,
Sanki onun güzel kokulanması burunda koklanmış gibidir.
Denildi: misk demektir; ve denildi: muradı, kokusunun burunda kalıcı olmasıdır; nitekim
“Bir yemek yedim; hâlâ ağzımdadır” denir. Ve onların sözü: “يا ابْنَ شامَّةِ
الوَذْرَةِ”; bir kelimedir; mânâsı sövüp atmadır. Ve **المَشْمُومُ**: misktir; ve Alkame’nin beytini
yine inşad etti. Ve **الشَّمَّاماتُ**: güzel kokulardan koklanan şeylerdir; bir isimdir;
**الجَبَّانَةِ** gibi. İbnü’l-A‘râbî: **شَمَّ**: sınadı; ve **شَمَّ**: kibirlendi. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın, Amr b. Vudd’a karşı
meydana çıkmak istediği vakit dedi: “Ona çıkarım da karşılaşmadan önce onu **فأُشامُّه**” yani onu sınarım ve onda ne
var bakarım. Denir: **شامَمْتُ** falanı: ona yaklaştığın ve onda olanı
sınama ve açığa çıkarma ile tanıdığın vakit; ve bu, **الشَّمّ**’den bir **مُفاعَلة**’dir; sanki sen onda olanı kokluyorsun, o da
sende olanı kokluyor; böylece bunun gereğine göre amel edesiniz diye; bundan onların sözü: “Onları **شامَمْناهُمْ** sonra
onlarla **ناوَشناهُمْ**.” Ve **الإِشْمامُ**: sâkin harfi, kendisine itibar edilmeyen ve
vezni bozmayan gizli bir hareketle istemektir; görmez misin ki Sîbeveyh, şu beyti inşad ettiği vakit:
Ne zaman uyurum; beni uykusuz bırakmaz mı **الكَرِي**
kāf’ı cezmedilmiş olarak; bundan sonra dedi: Bazı Arapları işittim; onu ref‘e **يُشِمُّها** eder; sanki şöyle dedi:
Ne zaman uyurum
uykusuz bırakılmamış olarak? **التهذيب**: ve **الإِشمام**: sâkin harfin,
bir harf olarak koklatılmasıdır; senin “bu iş” sözünde dammede olduğu gibi; sonra susarsın; böylece ağzında lâm için bir **إِشمام** bulursun; vâv olacak dereceye varmaz, ne de itibar edilen bir harekettir; fakat hafif bir dammeden bir koklayıştır; ve bu, kesrede ve fethada da câizdir. **الجوهري**: ve harfin **إِشْمامُ**’ı: ona dammeyi yahut kesreyi koklatmandır; o, hareketi **رَوْم**’dan daha azdır;
çünkü işitilmez; ancak dudak hareketiyle belli olur; dedi: ve zayıflığından dolayı ona hareket diye itibar edilmez; ve içinde **الإِشمام** bulunan harf sâkindir yahut sâkin gibidir; şairin sözü gibi:
Ne zaman uyurum; beni uykusuz bırakmaz **الكَرِي**
geceleyin; ve bineklerin çıngıraklarını işitmem.
Sîbeveyh dedi: Araplar kāf’a dammeden bir şey **تُشِمُّ** eder; eğer
**الإِشمام** hareketine itibar etseydin, beyit kırılırdı ve takti‘ şöyle olurdu: **رِقُني الكَري**، **متفاعلن**; ve bu ancak
**الكامل**’de olur; hâlbuki bu beyit **الرجز**’dendir. Ve **أَشَمَّ** hacamatçı sünnet yerini,
ve kadın sünnetçisi **البَظْرَ**’ı: ikisinden de az bir şey aldı. Ve Nebî’nin hadîsinde, Allah ona salât ve selâm etsin,
Ümmü Atıyye’ye dedi ki: “Sünnet ettiğin vakit **فأَشمِّي** ve **ولا تَنْهَكي**; çünkü o
yüz için daha parlaktır ve koca yanında onun için daha çok tercih edilendir”; sözü: **ولا تَنْهَكي** yani **البَظْرِ**’dan
çok alma; az kesmeyi kokuyu koklatmaya benzetti; ve **النَّهْكَ** onu aşırıya götürmektir;
yani çekirdeğin bir kısmını kes ve kökünden söküp çıkarma. Ve **شامَمْتُ العَدُوَّ**: onlara yaklaştığın vakit; ta ki
seni görsünler ve sen onları göresin. Ve **الشَّمَمُ**: yaklaşmadır; ondan bir isimdir; denir:
**شامَمْناهُمْ** ve **ناوَشْناهُم**; şair dedi:
Onun önünü kestiği işe gelmedi
Senin düşmanların olan adamlar, zaman boyunca, **من شَمَمْ**.
Ali’nin hadîsinde: “Onu **فأُشامُّهُ**” yani onda ne var bakarım; ve geçti. Ve **المُشامَّةُ**:
düşmandan yaklaşmadır; iki taraf birbirini görür hâle gelinceye kadar. Ve denir: **شامِمْ** falanı: onda ne var bak.
Ve **شامَمْتُ** adamı: ona yaklaştığım ve ona yakınlaştığım vakit.
Ve **الشَّمَمُ**: yakınlık; ve Ebû Amr, Abdullah b. Sem‘ân et-Teğlibî’den inşad etti:
Onun önünü kestiği işe gelmedi
Senin düşmanların olan adamlar, zaman boyunca, **من شَمَمْ**.
Ve **شَمِمْتُ الأمرَ** ve **شامَمْتُه**: onun işini elimle üstlendim. Ve burunda **الشَّمَمُ**: kıkırdak borusunun yükselmesi,
güzelliği, üstünün düzgünlüğü ve burun ucunun dik durmasıdır; ve denildi:
kıkırdak borusunun düzgünlüğünün güzelliğinde ve yükselmesinde burun ucunun öne gelmesi,
**الذَّلَفِ**’in yükselmesinden daha şiddetlidir; ve denildi: **الشَّمَمُ** burunun uzaması,
incelmesi ve **رَوْثَتُه**’nun akmasıdır; adam **أَشَمُّ**’dur; şair vasfeder de **أَشَمُّ** derse,
ancak burnu büyük bir efendiyi kasteder. Ve **الشَّمَمُ**: burunun uzunluğu ve burun ucundan bir öne geliş. **الجوهري**:
**الشَّمَمُ** burun kıkırdağında bir yükselmedir; üstünün düzgünlüğüyle birlikte ve burun ucunun azıcık yükselmesiyle; eğer
onda bir kamburluk varsa o **القَنا**’dır; ve adam burunlu **أَشَمُّ**’dur. Ve dağ **أَشَمُّ**: yani başı uzun,
ikisine de açıkça **الشَّمَمِ** bulunan. Ve onun sıfatında, Allah ona salât ve selâm etsin:
Ona dikkatle bakmayan, onu **أَشَمَّ** sanır; bundan Ka‘b b. Züheyr’in sözü:
**شُمُّ العَرانِينِ**; yiğitlerdir; zırhları
**أَشَمَّ**’ın cem‘idir; ve **العَرانِينُ**: burunlardır; bu, yücelik ve yükseklik ve nefislerin şerefi için kinayedir;
bundan onların, kibirli ve yüksek olana söyledikleri: burnuyla yükseldi. Ve **شُمُّ الأنوف**: övülen şeylerdendir; ve adam
**أَشَمُّ** ve kadın **شَمَّاء**. Ebû Amr: adam **أَشَمَّ** eder; **يُشِمُّ**; **إشْماماً**; o da başını kaldırarak
yürümesidir; ve bazılarından nakledildi: ona şöyle şöyle arz ettim; bir de baktım ki o **مُشِمٌّ**; onu istemiyor. Ve denir:
Onlar bir yöne giderken, birden **أَشَمُّوا**: yani saptılar. Ya‘kūb dedi: Kilâbî’yi işittim; “**أَشَمُّوا**” der;
yüzlerinden sağa ve sola meylettikleri vakit. Ve **مَنْكِبٌ أَشَمُّ**: eklem başı yüksek olan. Adam **أَشَمُّ**’dur; ve
ikisine de **شَمَّ شَمَماً** olmuştur.
Ve **شَمَّاءُ**: bir tepeciğin adıdır; bunun üzerine İbn Keysân, Hâris b. Hillize’nin sözünü tefsir etti:
Bize **بُرِْقةِ شَمَّا**
ءَ**’da bir ahitten sonra; derken onun yurtlarının en yakını **الخَلْصاءُ** oldu.
Ve dağ **أَشَمُّ**: başı uzun. Ve **الشَّمامُ**: iki başı olan bir dağdır; ikisine **ابْنَيْ شَمامٍ** denir.
Ve **بُرْقَةُ شَمَّاءَ**: bilinen bir dağdır; ve **شَمَامٌ**: bir dağın adıdır; Cerîr dedi:
Ben **مُشْعِلَةَ الرِّعالِ**’ı gördüm; sanki o
**شَمامَ**’da yuvalara baskın yapan bir kuştur.
Mîm’in kesresiyle de rivayet olunur; İbn Berrî dedi: sahih olan, beytin Ahtal’a ait olmasıdır; dedi: ve **شَمَامٌ**
yüksekte bir dağdır; İbn Berrî dedi: Cerîr onu i‘rablı kılmıştır; şöyle dediği yerde:
Eğer sabahlarsan da onu ararsan, o hâlde naklet
**شَماماً**’ı ve **المِقَرَّ**’ı **وُعالِ**’a.
**وُعالٌ**: Bâhile’nin kara toprağında; ve **المِقَرُّ**: Basra’nın arka tarafındadır; dedi:
Bu dağ olan **شَمامٍ**’ın iki başı vardır; ikisine **ابْنَيْ شَمامٍ** denir; Lebîd dedi:
Bize haber verildi mi iki kardeş hakkında; devam ettiler
hadiseler üzerinde; ancak **ابْنَيْ شَمامِ** müstesna?
İbn Berrî dedi: İbn Hamza bu beyti şöyle rivayet etti:
Her kardeş, kardeşinden ayrılır,
Babanın ömrüne yemin olsun, ancak **ابْنَيْ شَمامِ** müstesna.
Ebû Zeyd: **الكِباسةِ** üzerinde hurmadan kalan şeye **الشَّماشِمُ** denir.
Ve **قَتَبٌ شَمِيمٌ**: yani yüksek. Ve Hâlid b. es-Sak‘ab en-Nehdî dedi; ve denir ki o, Lehubeyre b. Amr en-Nehdî’dir:
Dizgini oynatan; bir bân dalıyla
iki omuza kadar; **القَتَبِ الشَّمِيمِ** gibi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش م م * * شَمَّ * الشيء يشمه بالفتح * شَمَّاً * و * شَميما * أيضا و * شَمَّ * من باب رد لغة فيه و * أَشَمَّهُ * الطيب * فشمَّهُ * و * اشْتَمَّهُ * بمعنى و * تَشَمَّمَ * الشيء شمه في مهله و * الشَّمَمُ * ارتفاع في قصبة الأنف مع استواء أعلاه ورجل * أشَمُّ * الأنف وجبل أشم أي طويل الرأس بين الشمم فيهما و * إشْمامُ * الحرف مستقصى في الأصل و * المَشْمومُ * المسك

##### Türkçe

* ش م م * **شَمَّ**: şeyi, fetha ile, onu koklar; **شَمّاً** ve ayrıca **شَميما** (diye). Ve **شَمَّ** “**رد**” bâbından; onda bir lügat (varyant)tır. Ve güzel koku **أَشَمَّهُ**; böylece onu **شمَّهُ**; ve **اشْتَمَّهُ** aynı mânâdadır. Ve **تَشَمَّمَ**: şeyi, onu ağır ağır kokladı. Ve **الشَّمَمُ**: burun kemiğinde, üstünün düz olmasıyla birlikte bir yükselme. Ve adam: burnu **أشَمُّ**; ve dağ: **أشم**; yani başı uzun; ikisinde de **الشمم** (bulunması) ile. Ve **إشْمامُ** harfin, aslında en uç (derecede)dir. Ve **المَشْمومُ**: misk.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( *!الشَّمُّ : حِسُّ الأَنْفِ . *!شَمِمْتُه | بالكَسْرِ *!أَشَمُّه بالفَتْحِ ) *!شَمًّا من حَدّ | عَلِم ، ( *!وشَمَمْتُه ) بالفَتْح ( *!أشُمُه | بالضَّمّ ) من حَدّ نَصَر ، لُغَة عن أَبِي | عُبَيْدَة ، قاله الجوهَرِيّ ، ( شَمًّا | *!وشَمِيمًا ) مَصْدَرَي البَابَيْن ذَكَرَهُما | الجَوْهَرِيّ ، ( *!وشِمِّيمَى كَخِلِّيفَى ، | عن الزَّمَخْشَرِي ) وحْده ، وَلَه نَظائِر | مَرَّت ، ( *!وَتَشَمَّمْتُه *!واشْتَمَمْتُه | *!وشَمَّيْتُه ) كَذَا في النُّسَخ ، والصَّوابُ | *!وشَمَّمْته ، ومنه قَولُ قَيْس بنِ ذُرَيْح |

| يَصِف أَينُقًا وسَقْبًا . | % ( *!يُشَمِّمْنَه لو يَسْتَطِعْنَ ارْتَشَفَنَه % | إِذا سُفْنَه يَزْدَدْن نَكْبًا على نَكْبِ ) % | | وقال أبو حَنِيفَة : *!تَشَمَّمَ الشَّيءَ ، | *!واشْتَمَّه : أَدْناه من أَنْفِه لِيَجْتَذِبَ | رائِحَتَه ، ( *!وأَشَمَّه إيّاه : جَعَله | *!يَشَمُّه ) . وقيل : تَشَمَّمَ الشَّيءَ : شَمَّه | في مَهْلَةٍ كما في الصّحاح ، ( *!وشَامَّا ) | *!مُشامَّة ( *!وتَشَامَّا : شَمَّ أَحَدُهَما | الآخَرَ ) . | | ( و ) *!الشَّمَّامُ ( كَشَدَّاد : بِطِّيخ | كَحَنْظَلَة صَغِيَرةٍ مُخَطَّطٌ بَحُمْرَةٍ | وخُضْرَةٍ وصُفْرَة ، فارِسيَّتُه | الدَّسْتَنْبُويَه ) ، والأصل فيه : دست | بوي ، ( رَائِحَتُهُ بَارِدَةٌ طَيِّبَةٌ مُلَيِّنَة | جالِبَةٌ للنَّوْمِ ، وأكلُهُ مُلَيِّنٌ للبَطْنِ ) . | | ( *!والشَّمَّامَاتُ : ما *!يُتَشَمَّمُ من | الأَرْواحِ الطَّيِّبة ) ، اسم كالجَبَّانة . | | ( و ) من المَجَاز : ( *!شامِمْه أي : اْنْظُر | ما عِنْدَه وقارِبْه واْدْنُ منه ) ، وتَعَرَّف ما | عِنْدَه بالاخْتِبار والكَشْف ، وهي | مُفاعَلَة من *!الشَّمِّ ، كَأَنَّ كُلَّ واحدٍ | يَشَمُّ ما عِنْدَ صاحِبِه ليَعْمَلا بمُقْتَضَى | ذلِك . ومنه قَولُ عَلِيِّ رَضِيَ الله | تَعالَى عنه حِينَ أَرادَ البُروزَ لعَمْرِو | بن وُدِّ قال :   أَخْرجُ إليه فأُشامُّه | قبل اللِّقاءِ   أي : أَخْتَبِرُه ، وَأَنْظُر ما | عنده . ومنه قَولُهم :   *!شَامَمْنَاهُم ثم | ناوَشْناهُم   . | | ( و ) مِن المَجازِ : عَرضْتُ عليه كَذَا | فإذا هو *!مُشِمٌّ لا يُرِيدُه . يقال : | ( *!أَشَمَّ ) : إِذا ( مَرَّ رافِعاً رَأْسَه ) ، | وشَمَخَ بِأَنْفِه ، نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ عن | أبي عَمْرو ( و ) أَشَمَّ : ( عَدَل عن | الشَّيْءِ ) ، نَقَلَ الجوهَرِيُّ عن أَبِي | عَمْرو . يقال : بَيْنَاهُم في وَجْهٍ إِذْ | *!أَشَمُّوا أي : عَدَلُوا ، قال : وَسَمَعْتُ | الكِلابِيَّ يَقولُ : أَشَمَّ القَومُ إِذا |

| جَارُوا عن وُجُوهِهِم يَمِيناً وشَمالاً . | ( و ) أَشَمَّ ( الحُرُوفَ ) *!إِشْماماً : | ( أَذَاقَها الضَّمَّة أو الكَسْرَة بحَيْث لا | تُسْمَع ) . وفي الصحاح : *!وإِشمامُ | الحَرْف أَنْ *!تُشِمَّه الضَّمَّةَ أو الكَسْرَةَ ، | وهو أَقلُّ من رَوْمِ الحَرَكَة ؛ لأَنَّه لا | يُسْمَع ، وَإِنَّما يَتَبَيَّن بِحَرَكَةِ الشَّفَة ، | ( ولا يُعْتَدُّ بها ) حَرَكةً لِضَعْفِها . | والحَرْفُ الَّذِي فيه *!الإِشْمام ساكِنٌ أو | كالسَّاكِن . وفي المُحْكَم : الإِشْمام : | رَوْمُ الحَرْفِ السَّاكنِ بِحَرَكة خَفِيَّة لا | يُعْتَدُّ بها ، ( ولا تَكْسِر وَزْناً ) ، ألا | تَرَى أَنَّ سِيبَوَيْه حِينَ أَنْشَد : | % ( مَتَى أَنامُ لا يُؤَرِّقْنِي الكَرِي % | لَيلاً ولا أَسْمَعُ أَجْراسَ المَطِي ) % | | مَجْزومَ القَافِ قال بَعْد ذلِك : | وَسَمِعْتُ بَعْضَ العَرَب *!يُشِمُّها الرَّفعَ | كأنَّه قال : مَتَى أَنامُ غَيرَ مُؤَرَّقٍ . | وَنَقَل الجَوْهَرِيّ عن سِيبَوَيْهِ بَعْد | إِنْشادِ هذا البَيْتِ ما نَصُّه : |   العَرَبُ تُشِمُّ القَافَ شَيْئاً من | الضَّمَّة   ولو اعتَدَدْت بِحَرَكَة | الإِشْمام لاْنْكَسَر البَيْت ، ولَصَار | تَقْطِيعُ رِقْنِي الكَرِي مُتَفَاعِلُنْ . ولا | يَكُونُ ذلِك إلا في الكَامِل . وهذَا | البَيْت من الرَّجَزِ . | | ( و ) من المَجازِ : أَشَمَّ ( الحَجَّامُ | الخِتَانَ و ) كذا ( الخافِضَةُ البَظْر ) : | إِذا ( أَخَذَا مِنْهُما قَلِيلاً ) . ومنه | الحَدِيث قال لأُمِّ عَطِيَّة :   إِذا | خَفَضْتِ *!فَأَشِمِّي ، ولا تَنْهَكِي ؛ فَإِنَّه | أَضْوأُ لِلْوَجْهِ ، وَأَحْظَى لها عِنْدَ | الزَّوْج   . شبه القَطْعَ اليَسِيرَ *!بإِشْمَامِ | الرّائِحَة ، والنَّهْك بالمُبَالَغَة فيه أي : | اقْطَعِي بَعْضَ النَّواةِ ولا تَسْتَأْصِلِيها . | | ( *!والشَّمِيمُ : المُرْتَفِع ) يقال : قَتَبٌ | *!شَمِيمٌ . أَنْشَد الجَوْهَرِيّ لِخَالِد بنِ |

| الصَّقْعَب النَّهْدِيّ يَصِفُ فَرَساً : | % ( مُلاعِبةُ العِنانِ بغُصْن بانٍ % | إِلى كَتِفَيْنِ كالقَتَبِ الشَّمِيمِ ) % | | ( *!والمَشْمُومُ : المِسْكُ ) ، وبه فُسِّر | قَولُ عَلْقَمَة بن عَبْدَةَ : | % ( يَحْمِلْنَ أُترُجَّةً نَضْح العَبِيرِ بها % | كأَنَّ تَطْيَابَها في الأَنْفِ *!مَشْمُومُ ) % | | قِيلَ : يَعْنِي المِسْكَ . وقيل : أَرادَ | أَنَّ رائِحَتَها باقِيَةٌ في الأَنْفِ كما | يُقالُ : أَكلتُ طَعاماً هو في فَمِي إلى | الآن . | | ( *!والشَّمَمُ مُحَرَّكة : القُرْبُ ) ، اسمٌ | من *!المُشَامَّة ، وهو مَجَاز . وَأَنْشَدَ أبو | عَمْروٍ لِعَبْدِ الله بنِ سَمْعَان التَّغْلَبِيّ : | % ( ولم يَأْتِ للأَمْرِ الذي حَالَ دُونَهُ % | رِجالٌ هُمُ أَعداؤُكَ الدَّهْرَ من *!شَمَمْ ) % | | ( و ) *!الشَّمَمُ أيضاً : ( البُعْدُ ) ، فهو | ( ضِدٌّ ، ويُقالُ : دَارُه *!شَمَمٌ | بالمَعْنَيَيْن ) . وكذا قَولُهم : رأيتُه | مِنْ شَمَمٍ ، ومِثْلُه : أَمَم وزَمَم ، وقد | تَقَدِّما . | | ( و ) *!الشَّمُمُ : ( اْرْتِفاعٌ في الجَبَل ) . | يقال : جَبَلٌ *!أَشَمّ أي : طَوِيل الرَّأْس | بَيِّن الشَّمَمِ فيهما . | | ( و ) الشَّمَمُ : ( ارْتِفاع قَصَبَة الأَنْف | وحُسْنُها ، واستِواء أَعْلاَها ) ، وإن | كان فيها اْحدِيدَابٌ فهو القَنَا . ( و ) | قيل : هو ( اْنْتِصَابُ الأَرْنَبَة أَو وُرُوَدُ | الأَرنَبَة في حُسْن اْسْتِواء القَصَبَة ، | واْرْتِفاعِها أشدّ من ارتِفاع الذَّلَفِ ، | أَوْ ) هُوَ ( أن يَطُولَ الأنفُ ويَدِقَّ | وَتَسِيلَ رَوْثَتُه ، فَهُوَ أَشَمُّ ) بَيِّن ، | وهي *!شَمَّاء ، وفي صِفَتِه صلى الله | الشَّمَم عليه وسلم :   يحسبه من لم | يتأمله أَشَمّ   ، والجمع *!شُمّ . قال | كَعْب : |

| % ( *!شُمُّ العَرانِينِ أَبطالٌ لِباسُهُم % ) % | | ( و ) من المَجازِ : ( *!الأَشَمُّ : السَّيِّدُ | ذُو الأَنَفَة ) الشَّرِيفُ النَّفْس . | | ( و ) الأَشَمُّ ( المَنْكِبِ : المُرْتَفِعُ | المُشاشَة ) . | | ( و ) من المَجازِ : ( *!شَمَّ ) الرَّجلُ | *!شَمَماً إِذا ( تَكَبَّر ) ، عن اْبنِ | الأَعرابِيّ . ( و ) *!شُمَّ ( بالضَّمْ ) أي : | ( اْخْتُبِر ) ، عنه أيضاً . | | ( و ) *!شَمَام ( كَسَحَاب ) ، ويُرْوَى | كَقَطام : ( جَبَل ) لِباهِلَة ، قاله | نَصْر . وقال اْبنُ بَرِّيّ : بالعَالِيَة . | وَأَنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ لِجَرير : | % ( عايَنْتُ مُشْعِلَةَ الرِّعالِ كَأَنَّها % | طَيْرٌ تُغاوِلُ في شَمَامَِ وكُورَا ) % | | يُرْوَى بِكَسْرِ المِيمِ وَبِفَتْحِها . قال | اْبنُ بَرِّيّ : الصَّحِيحُ أَنَّ البَيْتَ | للأَخْطَل ، قال : وقد أَعربَه جَرِير | حَيثُ يَقولُ : | % ( فإن أَصْبَحْتَ تَطْلُبُ ذَاكَ فانْقُلْ % | *!شَمَاماً والمِقَرَّ إلى وُعالِ ) % | | قال الجوهري : وله رَأْسَان يُسَمَّيَان | اْبنَيْ شَمام ، قال لَبِيد : | % ( فَهَلْ نُبِّئْتَ عن أَخَوَيْن دَامَا % | على الأَحْداثِ إلا اْبْنَيْ شَمامِ ) % | | قال اْبنُ بَرِّيّ : وقد رَوَى اْبنُ حَمْزَة | هذَا البَيْت : | % ( وكُلُّ أَخٍ مُفارِقُه أَخُوهُ % | لَعَمْرُ أَبِيكَ إِلاّ اْبنَيْ شَمامٍ ) % |

| | ( وبُرْقَة شَمَّاء : جَبَل م ) مَعْروف ، | وقيل : أَكَمَة ، وعليه فَسَّر اْبنُ كَيْسان | قولَ الحَارِثِ بنِ حِلّزَةَ : | % ( بَعْدَ عَهْدٍ لَنَا ببُرْقَةِ *!شَمَّا % | فَأَدْنَى دِيارِها الخَلْصاءُ ) % | | وقال نَصْر : شَمَّاء : هَضْبة بِحِمَى | ضَرِيَّة . | | ( *!والشُّمَائِمُ بالضَّمّ : ما يَبْقى على الكُبَاسَة من الرُّطَبِ ) ، عن أبي زَيْد . | ( *!وأُشْمُومُ بالضَّمّ : بَلَدان بمِصْر ) ، | يقال لأَحَدِهما : أُشْمُوم طَنَاح | بالقُرْب من دِمْياط . والأُخْرى | أُشْمُوم الجُرَيْسات بالمُنُوفِيَّة ، وقد | وَرَدْتُها . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | يقال للأَمِير : *!أَشْمِمْنِي يَدَك أُقَبِّلْها ، | كَقَولك : نَاوِلْني يَدَك . | | وقَولُهُم : يَا اْبْنَ *!شَامَّةِ الوَذَرَة : كَلِمَة | مَعْنَاها القَذْف . | | *!وشمُّ البَصَل : قَرْية بالفَيّوم . . | *!وشَمَّا . قَرْيَة بالمُنُوفِية . وقد جُزْتُ | بها . | | *!وشَمّة : لَقَب جَماعة بِفُوّة . | | *!والشَّمّامُ كشَدَّاد : من مَناهِل | الحَجّ ، ببَرْقة ، قُربَ البَحْر ، تُحْفَر | حَوْلَه حُفَر فيَطْلُع ماءٌ جَيِّد ، نَقَلَه | شَيخُنا . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : |

##### Türkçe

( **الشَّمُّ**: burnun duyusu. **شَمِمْتُه** kesre ile, **أَشَمُّه** fetha ile) **شَمًّا**; **عَلِم** bâbının haddinden, ( **وشَمَمْتُه** ) fetha ile ( **أشُمُه** damme ile) **نَصَر** bâbının haddinden; Ebû **عُبَيْدَة**’den bir lugat; bunu el-Cevherî söylemiştir. ( **شَمًّا** ve **وشَمِيمًا** ) iki bâbın iki masdarıdır; ikisini el-Cevherî zikretmiştir. ( **وشِمِّيمَى كَخِلِّيفَى ، عن الزَّمَخْشَرِي** ) yalnız başına; ve onun benzerleri geçmiştir. ( **وَتَشَمَّمْتُه** **واشْتَمَمْتُه** **وشَمَّيْتُه** ) nüshalarda böyledir; doğrusu **وشَمَّمْته**’dir. Ondan, Kays b. Zurayh’ın sözü:

Aynukları ve bir sığırı tasvir eder:
% ( **يُشَمِّمْنَه لو يَسْتَطِعْنَ ارْتَشَفَنَه** %
**إِذا سُفْنَه يَزْدَدْن نَكْبًا على نَكْبِ** ) %

Ebû Hanîfe dedi ki: **تَشَمَّمَ الشَّيءَ** ve **اشْتَمَّه**: onu burnuna yaklaştırdı ki kokusunu çeksin. ( **وأَشَمَّه إيّاه**: onu kendisine **يَشَمُّه** yapmasıdır). Ve denildi ki: **تَشَمَّمَ الشَّيءَ**: onu ağır ağır kokladı; Sıhâh’ta olduğu gibi. ( **وشَامَّا** ) **مُشامَّة**; ( **وتَشَامَّا**: ikisinden biri ötekini kokladı).

( Ve ) **الشَّمَّامُ** ( **كَشَدَّاد**: küçük çizgili, kırmızılık, yeşillik ve sarılıkla; küçük bir **بِطِّيخ**; **كَحَنْظَلَة**; Farsçası **الدَّسْتَنْبُويَه**’dir); aslında onda: dest bûy’dur. (Kokusu soğuk, hoş, yumuşatıcı, uyku getiricidir; yenmesi karnı yumuşatıcıdır).

( **والشَّمَّامَاتُ**: güzel kokulardan **يُتَشَمَّمُ** olan şeyler); **الجَبَّانة** gibi bir isimdir.

( Ve ) mecazdan: ( **شامِمْه** yani: onda olanı gör, ona yaklaş ve ona yakın ol); onda olanı imtihan ve keşif ile tanı. Bu, **الشَّمِّ**’den bir müfâale’dir; sanki her biri, bunun gereğiyle amel etsinler diye, arkadaşında olanı koklar. Ondan, Ali (Allah Teâlâ ondan razı olsun) Amr b. Vudd’a çıkmak istediği vakit dedi ki: “Ona çıkarım da onu **أُشامُّه** buluşmadan önce”; yani: onu imtihan ederim ve onda olanı görürüm. Ondan onların sözü: **شَامَمْنَاهُم ثم ناوَشْناهُم**.

( Ve ) mecazdan: Ona şöyle şöyle arz ettim de bir de baktım ki o **مُشِمٌّ**; onu istemiyor. Denilir: ( **أَشَمَّ** ): (başını kaldırarak geçtiği zaman). Ve burnuyla yükseldi; el-Cevherî bunu Ebû Amr’dan nakletti. ( Ve ) **أَشَمَّ**: (şeyden saptı); el-Cevherî Ebû Amr’dan nakletti. Denilir: Onlar bir yönde iken birden **أَشَمُّوا**; yani: saptılar. Dedi ki: Kilâbî’yi şöyle derken işittim: Kavim **أَشَمَّ** eder; yüzlerinden sağa ve sola meylettikleri zaman.

( Ve ) **أَشَمَّ** ( **الحُرُوفَ** ) **إِشْماماً**: (ona dammeyi yahut kesreyi tattırdı; işitilmeyecek şekilde). Sıhâh’ta: **وإِشمامُ الحَرْف**: harfe dammeyi yahut kesreyi **تُشِمَّه**’ndir; o, harekeyi rûm etmekten daha azdır; çünkü işitilmez; ancak dudak hareketiyle belirginleşir; (ve onunla) hareke olarak itibar edilmez; zayıflığından dolayı. İçinde **الإِشْمام** bulunan harf sâkindir yahut sâkin gibidir. el-Muhkem’de: **الإِشْمام**: sâkin harfi, itibar edilmeyen gizli bir hareke ile rûm etmektir; (ve bir vezni kırmaz). Görmez misin ki Sîbeveyh şu beyti inşâd ettiğinde:
% ( مَتَى أَنامُ لا يُؤَرِّقْنِي الكَرِي %
لَيلاً ولا أَسْمَعُ أَجْراسَ المَطِي ) %

kāf’ı meczûm olarak; sonra bunun ardından dedi ki: Bazı Arapları onu ref‘i **يُشِمُّ** ederken işittim; sanki şöyle demiş gibi: “مَتَى أَنامُ غَيرَ مُؤَرَّقٍ”. el-Cevherî, bu beyti inşâddan sonra Sîbeveyh’ten lafzen şunu nakletti: “Araplar kāf’a dammeden bir şey **تُشِمُّ** eder.” Eğer **الإِشْمام** harekesini hareke olarak saysaydın, beyit kırılırdı; ve “رِقْنِي الكَرِي”nin takti‘i **مُتَفَاعِلُنْ** olurdu. Bu ise ancak kâmilde olur. Bu beyit ise recezdendir.

( Ve ) mecazdan: **أَشَمَّ** (haccâm sünneti ve) böylece (hâfıda klitorisi): (ikisinden az bir şey aldığı zaman). Ondan hadis: Ümmü Atıyye’ye dedi ki: “Sünnet ettiğin zaman **فَأَشِمِّي** ve aşırı kesme; çünkü o, yüze daha parlaktır ve koca yanında onun için daha elverişlidir.” Az kesmeyi, kokuyu **بإِشْمَامِ**e benzetti; ve **النَّهْك**i onda mübalağaya; yani: çekirdeğin bir kısmını kes ve onu kökünden sökme.

( **والشَّمِيمُ**: yüksek olan). Denilir: **قَتَبٌ شَمِيمٌ**. el-Cevherî, Hâlid b. es-Sak‘ab en-Nehdî’den bir atı tasvir ederken inşâd etti:
% ( مُلاعِبةُ العِنانِ بغُصْن بانٍ %
إِلى كَتِفَيْنِ كالقَتَبِ الشَّمِيمِ ) %

( **والمَشْمُومُ**: misk). Bununla, Alkame b. Abede’nin sözü tefsir edilmiştir:
% ( يَحْمِلْنَ أُترُجَّةً نَضْح العَبِيرِ بها %
كأَنَّ تَطْيَابَها في الأَنْفِ **مَشْمُومُ** ) %

Denildi ki: misk demektir. Ve denildi ki: onun kokusunun burunda kalıcı olduğunu kastetti; “Bir yemek yedim, o hâlâ ağzımdadır” denildiği gibi.

( **والشَّمَمُ** harekeli: yakınlık); **المُشَامَّة**’den bir isimdir; ve o mecazdır. Ebû Amr, Abdullah b. Sem‘ân et-Taglibî’den inşâd etti:
% ( ولم يَأْتِ للأَمْرِ الذي حَالَ دُونَهُ %
رِجالٌ هُمُ أَعداؤُكَ الدَّهْرَ من **شَمَمْ** ) %

( Ve ) **الشَّمَمُ** ayrıca: (uzaklık); o halde (zıddır); ve denilir: **دَارُه شَمَمٌ** iki manayla. Keza onların sözü: Onu **مِنْ شَمَمٍ** gördüm; benzeri: **أَمَم** ve **زَمَم**; ikisi daha önce geçti.

( Ve ) **الشَّمُمُ**: (dağda bir yükselti). Denilir: **جَبَلٌ أَشَمّ**; yani: başı uzun, ikisinde de şemem açık olan.

( Ve ) **الشَّمَمُ**: (burnun kıkırdak kısmının yükselmesi ve güzelliği, üstünün düzgünlüğü); onda bir kamburluk olsa o **القَنَا**’dır. ( Ve ) denildi ki: o, (burun ucunun dik durması yahut kıkırdağın güzel düzgünlüğünde burun ucunun öne çıkması; ve onun yükselmesinin **الذَّلَف**in yükselmesinden daha şiddetli olması; yahut) o, (burnun uzaması ve incelmesi ve sümüğünün akmasıdır; o halde o, açık bir **أَشَمُّ**’dur); o **شَمَّاء**’dır. Onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “Onu dikkatle incelemeyen kimse onu **أَشَمّ** sanır”; cem‘i **شُمّ**. Ka‘b dedi ki:

| % ( *!شُمُّ العَرانِينِ أَبطالٌ لِباسُهُم % ) % | | ( و ) mecazdandır: ( *!الأَشَمُّ : السَّيِّدُ | ذُو الأَنَفَة ) yani: nefsi şerefli olan. | | ( و ) *!الأَشَمُّ ( المَنْكِبِ : المُرْتَفِعُ | المُشاشَة ) . | | ( و ) mecazdandır: ( *!شَمَّ ) adam | *!شَمَماً, ( تَكَبَّر ) olduğu zaman; İbn | el-A‘râbî’den. ( و ) *!شُمَّ ( بالضَّمْ ) yani: | ( اْخْتُبِر ) ; ondan da. | | ( و ) *!شَمَام ( كَسَحَاب ) , ve rivayet olunur | كَقَطام: ( جَبَل ) Bâhile’nindir; bunu | Nasr söyledi. İbn Berrî dedi ki: el-Âliye’dedir. | Ve Cevherî, Cerîr’den şu beyti inşâd etti: | % ( عايَنْتُ مُشْعِلَةَ الرِّعالِ كَأَنَّها % | طَيْرٌ تُغاوِلُ في شَمَامَِ وكُورَا ) % | | mîm’in kesresiyle de fethasıyla da rivayet olunur. Dedi ki | İbn Berrî: sahih olan, beytin | el-Ahtal’a ait olmasıdır; dedi ki: Cerîr onu i‘râb etti | şu söylediği yerde: | % ( فإن أَصْبَحْتَ تَطْلُبُ ذَاكَ فانْقُلْ % | *!شَمَاماً والمِقَرَّ إلى وُعالِ ) % | | Cevherî dedi ki: onun iki başı vardır, bunlara | اْبنَيْ شَمام denir; Lebîd dedi ki: | % ( فَهَلْ نُبِّئْتَ عن أَخَوَيْن دَامَا % | على الأَحْداثِ إلا اْبْنَيْ شَمامِ ) % | | İbn Berrî dedi ki: İbn Hamza bu beyti | şöyle rivayet etmiştir: | % ( وكُلُّ أَخٍ مُفارِقُه أَخُوهُ % | لَعَمْرُ أَبِيكَ إِلاّ اْبنَيْ شَمامٍ ) % |

| | ( وبُرْقَة شَمَّاء : جَبَل م ) ma‘rûf bir | dağdır; ve denildi ki: bir tepeciktir; buna göre İbn Keysân | el-Hâris b. Hillize’nin sözünü tefsir etti: | % ( بَعْدَ عَهْدٍ لَنَا ببُرْقَةِ *!شَمَّا % | فَأَدْنَى دِيارِها الخَلْصاءُ ) % | | Nasr dedi ki: *!شَمَّاء : Himâ | Darriyye’de bir tepedir. | | ( *!والشُّمَائِمُ بالضَّمّ : ما يَبْقى على الكُبَاسَة من الرُّطَبِ ) , Ebû Zeyd’den. | ( *!وأُشْمُومُ بالضَّمّ : بَلَدان بمِصْر ) , | ikisinden birine şöyle denir: *!أُشْمُوم طَنَاح | Dimyât’ın yakınında. Diğeri | *!أُشْمُوم الجُرَيْسات el-Menûfiyye’dedir; ve | ona vardım. | | [ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır: | | emîre denir ki: *!أَشْمِمْنِي يَدَك أُقَبِّلْها , | senin “nâvilnî yedek” demen gibi. | | ve onların sözü: يَا اْبْنَ *!شَامَّةِ الوَذَرَة : bir kelimedir | mânası: sövüp atmadır. | | *!وشمُّ البَصَل : el-Feyyûm’da bir köydür. . | *!وشَمَّا . el-Menûfiyye’de bir köydür. Ve geçtim | onunla. | | *!وشَمّة : Fuvve’de bir cemaatin lakabıdır. | | *!والشَّمّامُ كشَدَّاد : hac menzillerinden | bir menzildir; Berka’dadır, denize yakın; kazılır | etrafında çukurlar, böylece iyi bir su çıkar; onu | şeyhimiz nakletti. | | [ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır: |

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَمَّ
شَمَّ A ,  U ( n. ac. شَمّ 1 ,  شَمِيْم 25 ,  شِمِّيْمَى 30ya ),
a.  Smelt, sniffed; inhaled.

b.  Took ( the air ); went for a walk.

c.  A ( n. ac. شَمَم 4 ), Carried his head high, gave himself airs.

d.  Was high, lofty ( mountain ).

e.  [ pass. ], Was tried, tested.

شَمَّمَ
شَمَّمَ II ,
a.  Made to smell, sniff, inhale.

أَشْمَمَ
أَشْمَمَ IV ,
a.  see II .

b.  Cut off.

c.  [ 'An ], Turned away from.

d.  Gave to.

e.  Carried the head high.

تَشَمَّمَ
تَشَمَّمَ V ,  اِشْتَمَمَ VIII ,
a.  see I(a) .

اِسْتَشْمَمَ
اِسْتَشْمَمَ X ,
a.  Wished to smell.

b.  Sniffed, snuffed up, took a whiff of; inhaled.

شَمّ
شَمّ 1 ,
a.  Smelling; smell.

b.  Snuffing, sniffing.

شَمَّة
شَمَّة 1t
a.  [ coll. ], Pinch ( of smiff ).

شَمَم
شَمَم 4 ,
a.  Straightness; highness, height.

b.  Haughtiness, self-magnification; superciliousness.

c.  Proximity, nearness.

شَاْمِمَة
شَاْمِمَة 21t ,
a.  Smell ( sense of ).

شَمِيْم
شَمِيْم 25 ,
a.  Odour, perfume, fragrance, scent.

b.  High, elevated.

شَمُوْم
شَمُوْم 26 ,
a.  Odorous, fragrant.

شَمَّاْم
شَمَّاْم 28 ,
a.  Small striped melon; colocynth.

شَمَّاْمَة
شَمَّاْمَة 28t ,
a.  see 28 .

b.  Odours, perfumes, scents.

c.  ( pl. reg. ) [ coll. ], Wick-holder.

شَمڤمَ
N. P. شَمڤمَ I ,
a.  Smelt; smell, odour.

b.  Musk.

##### Türkçe

**شَمَّ**
**شَمَّ** A , U ( n. ac. **شَمّ** 1 , **شَمِيْم** 25 , **شِمِّيْمَى** 30ya ),
a. Kokladı; kokuyu içine çekti.

b. (Havayı) aldı; yürüyüşe çıktı.

c. A ( n. ac. **شَمَم** 4 ), başını dik tuttu, kendine çalım sattı.

d. Yüksek, yüce idi (dağ).

e. [edilgen], Denendi, sınandı.

**شَمَّمَ**
**شَمَّمَ** II ,
a. Koklattı, koklatmaya sevk etti; kokuyu içine çektirdi.

**أَشْمَمَ**
**أَشْمَمَ** IV ,
a. II’ye bak.

b. Kesti, kopardı.

c. [عن], -den çevirdi.

d. Verdi.

e. Başı dik tuttu.

**تَشَمَّمَ**
**تَشَمَّمَ** V , **اِشْتَمَمَ** VIII ,
a. I(a)’ya bak.

**اِسْتَشْمَمَ**
**اِسْتَشْمَمَ** X ,
a. Koklamak istedi.

b. Kokladı, burnuna çekti, bir nefes aldı; kokuyu içine çekti.

**شَمّ**
**شَمّ** 1 ,
a. Koklama; koku.

b. Burnuna çekme, koklama.

**شَمَّة**
**شَمَّة** 1t
a. [topluluk], Bir tutam (enfiye).

**شَمَم**
**شَمَم** 4 ,
a. Doğruluk; yükseklik, yükseklik derecesi.

b. Kibir, kendini büyütme; tepeden bakma.

c. Yakınlık, yakın olma.

**شَاْمِمَة**
**شَاْمِمَة** 21t ,
a. Koku (duyusu).

**شَمِيْم**
**شَمِيْم** 25 ,
a. Koku, parfüm, rayiha, esans.

b. Yüksek, yüce.

**شَمُوْم**
**شَمُوْم** 26 ,
a. Kokulu, rayihalı.

**شَمَّاْم**
**شَمَّاْم** 28 ,
a. Küçük çizgili kavun; Ebu Cehil karpuzu.

**شَمَّاْمَة**
**شَمَّاْمَة** 28t ,
a. 28’e bak.

b. Kokular, parfümler, rayihalar.

c. (düzgün çoğul) [topluluk], Fitil tutacağı.

**شَمڤمَ**
N. P. **شَمڤمَ** I ,
a. Kokladı; koku, rayiha.

b. Misk.
