# شمم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%85%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شمم

الشَّمُّ: حِسُّ الأَنف، شَمِمْتُه أَشَمُّه وشَمَمْتُه أَشُمُّه شَمّاً وشَمِيماً وتَشَمَّمْتُه واشْتَمَمْتُه وشَمَّمْتُه؛ قال قَيْس بن ذَرِيح يصف أَينُقاً وسَقْباً:
يُشَمِّمْنَهُ لو يَسْتَطِعْنَ ارْتَشَفْنَهُ،
إِذا سُفْنَه يَزْدَدْنَ نَكباً على نَكْبِ
وقال أَبو حنيفة: تَشَمّمََ الشيءَ واشْتَمَّه أَدناه من أَنفه ليَجْتَذِبَ رائِحَتَه. وأَشَمَّه إِيّاه: جعله يَشُمُّه. وتَشَمَّمْتُ الشيءَ: شَمِمْتُه في مَهْلَةٍ، والمُشامَّة مُفاعَلة منه، والتَّشامُّ التَّفاعُل. وأَشْمَمْتُ فلاناً الطيب فَشَمَّهُ واشْتَمَّهُ بمعنى، ومنه التَّشَمُّمُ كما تَشَمَّمُ البَهيمةُ إِذا الْتَمَسَت رِعْياً. والشَّمُّ: مصدر شَمِمْتُ. وأَشْمِمني يَدَك أُقَبِّلْها، وهو أَحسن من قولك ناوِلْني يَدَك؛ وقول عَلْقمة بن عَبْدَةَ:
يَحْمِلْنَ أُتْرُجَّةً نَضْحُ العبيرِ بها،
كأَنَّ تَطْيابَها في الأَنْفِ مَشْمُومُ
قيل: يعني المِسْكَ، وقيل: أَراد أَن رائحتها باقية في الأَنف، كما يقال: أَكلت طعاماً هو في فمي إِلى الآن. وقولهم: يا ابْنَ شامَّةِ الوَذْرَةِ؛ كلمةٌ معناها القَذْفُ. والمَشْمُومُ: المِسْكُ، وأَنشد بيت علقمة أَيضاً. والشَّمَّاماتُ: ما يُتَشَمَّمُ من الأَرْواح الطَّيّبةِ، اسمٌ كالجَبَّانَةِ. ابن الأَعرابي: شَمَّ إِذا اخْتَبَر، وشَمَّ إِذا تَكَبَّر.وفي حديث علي، كرم الله وجهه، حين أَراد أَن يَبْرُزَ لعمرو بن وُدٍّ قال: أَخْرُج إِليه فأُشامُّه قبل اللِّقاء أَي أَخْتَبِرُه وأَنْظُرُ ما عنده. يقال: شامَمْتُ فلاناً إِذا قارَبْتَه وتَعَرَّفْتَ ما عنده بالاخْتبار والكشف، وهي مُفاعَلة من الشَّمّ كأَنك تَشُمُّ ما عنده ويَشُمُّ ما عِنْدَك لتَعْمَلا بمقتَضى ذلك؛ ومنه قولهم: شامَمْناهُمْ ثم ناوَشناهُمْ. والإِشْمامُ: رَوْمُ الحَرْفِ الساكن بحركة خفية لا يُعتدّ بها ولا تَكْسِرُ وزْناً؛ ألا ترى أَن سيبويه حين أَنشد:
مَتَى أَنامُ لا يُؤَرّقْنِي الكَرِي
مجزومَ القاف قال بعد ذلك: وسمعت بعض العرب يُشِمُّها الرفْع كأَنه قال متى أَنامُ
غَيْرَ مُؤَرَّقٍ؟ التهذيب: والإِشمام أَن يُشَمَّ الحرفُ الساكنُ حَرْفاً كقولك في الضمة هذا العمل وتسكت، فتَجِدُ في فيك إِشماماً للاَّم لم يبلغ أَن يكون واواً، ولا تحريكاً يُعتدّ به، ولكن شَمَّةٌ من ضمَّة خفيفة، ويجوز ذلك في الكسر والفتح أَيضاً. الجوهري: وإِشْمامُ الحَرْف أَن تُشِمَّه الضمةَ أَو الكسرةَ، وهو أَقل من رَوْمِ الحركة لأَنه لا يُسمع وإِنما يتبين بحركة الشفة، قال: ولا يُعتدّ بها حركة لضعفها؛ والحرف الذي فيه الإِشمام ساكن أَو كالساكن مثل قول الشاعر: متى أَنامُ لا يُؤَرِّقْني الكَرِي
ليلاً، ولا أَسْمَعُ أَجْراسَ المَطِي
قال سيبويه: العرب تُشِمُّ القاف شيئاً من الضمة، ولو اعتددت بحركة الإِشمام لانكسر البيت، وصار تقطيع: رِقُني الكَري، متفاعلن، ولا يكون ذلك إِلاَّ في الكامل، وهذا البيت من الرجز. وأَشَمَّ الحَجَّامُ الخِتانَ، والخافضةُ البَظْرَ: أَخذا منهما قليلاً. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال لأُم عطية: إِذا خَفَضْتِ فأَشمِّي ولا تَنْهَكي فإِنه أَضْوأُ للوجه وأَحْظى لها عند الزوج؛ قوله: ولا تَنْهَكي أَي لا تأْخذي من البَظْرِ
كثيراً، شبه القطع اليسير بإِشمام الرائحة، والنَّهْكَ بالمبالغة فيه، أَي اقطعي بعضَ النَّواةِ ولا تستأْصليها،. وشامَمْتُ العَدُوَّ إِذا دَنَوْتَ منهم حتى يَرَوْكَ وتَراهم. والشَّمَمُ: الدُّنُوُّ، اسم منه، يقال: شامَمْناهُمْ وناوَشْناهُم؛ قال الشاعر:
ولم يَأْتِ للأَمْرِ الذي حال دُونَهُ
رِجالٌ هُمُ أَعداؤُكَ، الدَّهْرَ، من شَمَمْ
وفي حديث علي: فأُشامُّهُ أَي أَنْظُر ما عنده، وقد تقدم. والمُشامَّةُ: الدُّنُوُّ من العدوِّ حتى يَتَراءى الفريقان. ويقال: شامِمْ فلاناً أَي انْظُرْ ما عنده.
وشامَمْتُ الرجل إذا قاربته ودنوت منه.
والشَّمَمُ: القُرْبُ؛ وأَنشد أَبو عمرو لعبد الله بن سَمْعانَ التَّغْلَبي:
ولم يأْت للأمر الذي حال دونه
رجالٌ همُ أعداؤُك، الدهرَ، من شَمَمْ
وشَمِمْتُ الأمرَ وشامَمْتُه: وَلِيتُ عَمَله بيدي. والشَّمَمُ في الأنف: ارتفاعُ القَصَبة وحُسْنُها واستواء أعلاها وانتصابُ الأَرْنبَةِ، وقيل: وُرُود الأرنبَةِ في حسن استواء القصبة وارتفاعها أشدَّ من ارتفاع الذَّلَفِ، وقيل: الشَّمَمُ أن يَطُولَ الأَنف ويَدِقَّ وتَسِيلَ رَوْثَتُه، رجلٌ أَشَمُّ، وإذا وَصَفَ الشاعرُ فقال أَشَمُّ فإنما يعني سَيِّداً ذا أَنفة. والشَّمَمُ: طولُ الأنف ووُرُودٌ من الأَرْنَبةِ. الجوهري: الشَّمَمُ ارتفاعٌ في قصبة الأنف مع استواء أعلاه وإشراف الأرنبة قليلاً، فإن كان فيها احْديدابٌ فهو القَنا، ورجل أَشَمُّ الأنف. وجبل أَشَمُّ أي طويل الرأْس بَيِّنُ الشَّمَمِ فيهما. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: يَحْسِبُه من لم يتأَمَّلْه أَشَمَّ؛ ومنه قول كعب بن زهير: شُمُّ العَرانِينِ أبْطالٌ لَبُوسُهُم
جمع أَشَمَّ، والعَرانِينُ: الأُنُوف، وهو كناية عن الرفعة والعلو وشرف الأنفس؛ ومنه قولهم للمتكبر العالي: شَمَخَ بأَنفه. وشُمُّ الأنوف: مما يمدح به، ورجل أَشَمُّ وامرأَة شَمَّاء. أبو عمرو: أَشَمَّ الرجلُ يُشِمُّ إشْماماً، وهو أن يَمُرَّ رافعاً رأْسَه، وحكي عن بعضهم: عَرَضْتُ عليه كذا وكذا فإذا هو مُشِمٌّ لا يريده. ويقال: بَيْنا هُمْ في وَجْهِ إذْ أَشَمُّوا أي عَدَلُوا. قال يعقوب: وسمعت الكِلابيَّ يقول أَشَمُّوا إذا جاروا عن وُجُوههم يميناً وشمالاً، ومَنْكِبٌ أَشَمُّ: مُرْتَفعُ المُشاشَةِ. رجل أَشَمُّ وقد شَمَّ شَمَماً فيهما.
وشَمَّاءُ: اسم أَكَمَةٍ؛ وعليه فسر ابنُ كَيْسانَ قول الحرِث بن حِلِّزةَ:
بَعْدَ عَهْدٍ لنا ببُرِْقةِ شَمَّا
ءَ، فأَدْنى دِيارِها الخَلْصاءُ
وجبل أَشَمُّ: طويلُ الرأْسِ. والشَّمامُ: جبل له رأْسانِ يُسَمَّيانِ ابْنَيْ شَمامٍ. وبُرْقَةُ شَمَّاءَ: جبل معروف، وشَمَامٌ: اسم جبل؛ قال جرير:
عايَنْتُ مُشْعِلَةَ الرِّعالِ، كأَنَّها
طَيْرٌ يُغاوِلُ في شَمامَ وُكُورا
ويروى بكسر الميم؛ قال ابن بري: الصحيح أن البيت للأخطل، قال: وشَمَامٌ جبل بالعالية؛ قال ابن بري: وقد أعربه جرير حيث يقول
(* قوله «وقد أعربه
جرير حيث يقول» أي هاجياً الفرزدق، وقبله كما في ياقوت:
تبدل يا فرزدق مثل قومي * لقومك إن قدرت على البدال):
فإنْ أَصْبَحْتَ تَطْلُبُ ذاك، فانْقُلْ
شَماماً والمِقَرَّ إلى وُعالِ
وُعالٌ بالسَّوْدِ سَوْدِ باهلَةَ، والمِقَرُّ بظهر البَصْرةِ، قال: ولشَمامٍ هذا الجبل رأْسان يسمَّيان ابْنَيْ شَمامٍ؛ قال لبيد: فهل نُبِّئْتَ عن أَخَوَيْنِ داما
على الأَحْداثِ، إلاَّ ابْنَيْ شَمامِ؟
قال ابن بري: وروى ابن حمزة هذا البيت:
وكلُّ أخٍ مُفارِقُهُ أخُوه،
لَعَمْرُ أَبيكَ، إلاَّ ابْنَيْ شَمامِ
أبو زيد: يقال لما يَبْقى على الكِباسةِ من الرُّطَبِ الشَّماشِمُ. وقَتَبٌ شَمِيمٌ أي مرتفع؛ وقال خالد ابن الصَّقْعَبِ النَّهْدِي ُّ، ويقال هو لهُبَيْرة بن عمرو النهدي:
مُلاعِبةُ العِنانِ بغُصْنِ بانٍ
إلى كَتِفَيْنِ، كالقَتَبِ الشَّمِيمِ

### Türkçe

**الشَّمُّ**: burnun duyusu; onu **شَمِمْتُه**: onu kokladım; **أَشَمُّه** ve **شَمَمْتُه**: onu kokladım; **أَشُمُّه**
**شَمّاً** ve **شَمِيماً** ve **تَشَمَّمْتُه** ve **اشْتَمَمْتُه** ve **شَمَّمْتُه**; Kays b.
Zurayh dedi; dişi develeri ve bir yavru deveyi vasfeder:
Onu koklatırlar; güç yetirebilselerdi onu yudum yudum içerlerdi,
Onu kokladıkları vakit, omuz üstüne omuz daha artarlardı.
Ebû Hanîfe dedi: **تَشَمّمَ** şeyi ve **اشْتَمَّه**: onu burnuna yaklaştırdı
kokusunu çekip almak için. Ve **أَشَمَّه إِيّاه**: onu ona koklattı. Ve **تَشَمَّمْتُ الشيءَ**:
onu ağır ağır kokladım; ve **المُشامَّة** ondan **مُفاعَلة**’dir; ve **التَّشامُّ**
**التَّفاعُل**’dür. Ve **أَشْمَمْتُ** falana güzel kokuyu, o da onu **فَشَمَّهُ** ve **اشْتَمَّهُ** aynı mânâdadır; bundan
**التَّشَمُّمُ** da vardır; tıpkı hayvanın **تَشَمَّمُ** etmesi gibi; otlak aradığı vakit. Ve **الشَّمُّ**: mastardır;
**شَمِمْتُ**: kokladım. Ve **أَشْمِمني يَدَك**: elini bana koklat; onu öpeyim; bu, “**ناوِلْني يَدَك**: elini bana uzat” demenden daha güzeldir; ve Alkame b. Abde’nin sözü:
Üzerinde amberin serpiştirilmesi bulunan bir turunç taşırlar,
Sanki onun güzel kokulanması burunda koklanmış gibidir.
Denildi: misk demektir; ve denildi: muradı, kokusunun burunda kalıcı olmasıdır; nitekim
“Bir yemek yedim; hâlâ ağzımdadır” denir. Ve onların sözü: “يا ابْنَ شامَّةِ
الوَذْرَةِ”; bir kelimedir; mânâsı sövüp atmadır. Ve **المَشْمُومُ**: misktir; ve Alkame’nin beytini
yine inşad etti. Ve **الشَّمَّاماتُ**: güzel kokulardan koklanan şeylerdir; bir isimdir;
**الجَبَّانَةِ** gibi. İbnü’l-A‘râbî: **شَمَّ**: sınadı; ve **شَمَّ**: kibirlendi. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın, Amr b. Vudd’a karşı
meydana çıkmak istediği vakit dedi: “Ona çıkarım da karşılaşmadan önce onu **فأُشامُّه**” yani onu sınarım ve onda ne
var bakarım. Denir: **شامَمْتُ** falanı: ona yaklaştığın ve onda olanı
sınama ve açığa çıkarma ile tanıdığın vakit; ve bu, **الشَّمّ**’den bir **مُفاعَلة**’dir; sanki sen onda olanı kokluyorsun, o da
sende olanı kokluyor; böylece bunun gereğine göre amel edesiniz diye; bundan onların sözü: “Onları **شامَمْناهُمْ** sonra
onlarla **ناوَشناهُمْ**.” Ve **الإِشْمامُ**: sâkin harfi, kendisine itibar edilmeyen ve
vezni bozmayan gizli bir hareketle istemektir; görmez misin ki Sîbeveyh, şu beyti inşad ettiği vakit:
Ne zaman uyurum; beni uykusuz bırakmaz mı **الكَرِي**
kāf’ı cezmedilmiş olarak; bundan sonra dedi: Bazı Arapları işittim; onu ref‘e **يُشِمُّها** eder; sanki şöyle dedi:
Ne zaman uyurum
uykusuz bırakılmamış olarak? **التهذيب**: ve **الإِشمام**: sâkin harfin,
bir harf olarak koklatılmasıdır; senin “bu iş” sözünde dammede olduğu gibi; sonra susarsın; böylece ağzında lâm için bir **إِشمام** bulursun; vâv olacak dereceye varmaz, ne de itibar edilen bir harekettir; fakat hafif bir dammeden bir koklayıştır; ve bu, kesrede ve fethada da câizdir. **الجوهري**: ve harfin **إِشْمامُ**’ı: ona dammeyi yahut kesreyi koklatmandır; o, hareketi **رَوْم**’dan daha azdır;
çünkü işitilmez; ancak dudak hareketiyle belli olur; dedi: ve zayıflığından dolayı ona hareket diye itibar edilmez; ve içinde **الإِشمام** bulunan harf sâkindir yahut sâkin gibidir; şairin sözü gibi:
Ne zaman uyurum; beni uykusuz bırakmaz **الكَرِي**
geceleyin; ve bineklerin çıngıraklarını işitmem.
Sîbeveyh dedi: Araplar kāf’a dammeden bir şey **تُشِمُّ** eder; eğer
**الإِشمام** hareketine itibar etseydin, beyit kırılırdı ve takti‘ şöyle olurdu: **رِقُني الكَري**، **متفاعلن**; ve bu ancak
**الكامل**’de olur; hâlbuki bu beyit **الرجز**’dendir. Ve **أَشَمَّ** hacamatçı sünnet yerini,
ve kadın sünnetçisi **البَظْرَ**’ı: ikisinden de az bir şey aldı. Ve Nebî’nin hadîsinde, Allah ona salât ve selâm etsin,
Ümmü Atıyye’ye dedi ki: “Sünnet ettiğin vakit **فأَشمِّي** ve **ولا تَنْهَكي**; çünkü o
yüz için daha parlaktır ve koca yanında onun için daha çok tercih edilendir”; sözü: **ولا تَنْهَكي** yani **البَظْرِ**’dan
çok alma; az kesmeyi kokuyu koklatmaya benzetti; ve **النَّهْكَ** onu aşırıya götürmektir;
yani çekirdeğin bir kısmını kes ve kökünden söküp çıkarma. Ve **شامَمْتُ العَدُوَّ**: onlara yaklaştığın vakit; ta ki
seni görsünler ve sen onları göresin. Ve **الشَّمَمُ**: yaklaşmadır; ondan bir isimdir; denir:
**شامَمْناهُمْ** ve **ناوَشْناهُم**; şair dedi:
Onun önünü kestiği işe gelmedi
Senin düşmanların olan adamlar, zaman boyunca, **من شَمَمْ**.
Ali’nin hadîsinde: “Onu **فأُشامُّهُ**” yani onda ne var bakarım; ve geçti. Ve **المُشامَّةُ**:
düşmandan yaklaşmadır; iki taraf birbirini görür hâle gelinceye kadar. Ve denir: **شامِمْ** falanı: onda ne var bak.
Ve **شامَمْتُ** adamı: ona yaklaştığım ve ona yakınlaştığım vakit.
Ve **الشَّمَمُ**: yakınlık; ve Ebû Amr, Abdullah b. Sem‘ân et-Teğlibî’den inşad etti:
Onun önünü kestiği işe gelmedi
Senin düşmanların olan adamlar, zaman boyunca, **من شَمَمْ**.
Ve **شَمِمْتُ الأمرَ** ve **شامَمْتُه**: onun işini elimle üstlendim. Ve burunda **الشَّمَمُ**: kıkırdak borusunun yükselmesi,
güzelliği, üstünün düzgünlüğü ve burun ucunun dik durmasıdır; ve denildi:
kıkırdak borusunun düzgünlüğünün güzelliğinde ve yükselmesinde burun ucunun öne gelmesi,
**الذَّلَفِ**’in yükselmesinden daha şiddetlidir; ve denildi: **الشَّمَمُ** burunun uzaması,
incelmesi ve **رَوْثَتُه**’nun akmasıdır; adam **أَشَمُّ**’dur; şair vasfeder de **أَشَمُّ** derse,
ancak burnu büyük bir efendiyi kasteder. Ve **الشَّمَمُ**: burunun uzunluğu ve burun ucundan bir öne geliş. **الجوهري**:
**الشَّمَمُ** burun kıkırdağında bir yükselmedir; üstünün düzgünlüğüyle birlikte ve burun ucunun azıcık yükselmesiyle; eğer
onda bir kamburluk varsa o **القَنا**’dır; ve adam burunlu **أَشَمُّ**’dur. Ve dağ **أَشَمُّ**: yani başı uzun,
ikisine de açıkça **الشَّمَمِ** bulunan. Ve onun sıfatında, Allah ona salât ve selâm etsin:
Ona dikkatle bakmayan, onu **أَشَمَّ** sanır; bundan Ka‘b b. Züheyr’in sözü:
**شُمُّ العَرانِينِ**; yiğitlerdir; zırhları
**أَشَمَّ**’ın cem‘idir; ve **العَرانِينُ**: burunlardır; bu, yücelik ve yükseklik ve nefislerin şerefi için kinayedir;
bundan onların, kibirli ve yüksek olana söyledikleri: burnuyla yükseldi. Ve **شُمُّ الأنوف**: övülen şeylerdendir; ve adam
**أَشَمُّ** ve kadın **شَمَّاء**. Ebû Amr: adam **أَشَمَّ** eder; **يُشِمُّ**; **إشْماماً**; o da başını kaldırarak
yürümesidir; ve bazılarından nakledildi: ona şöyle şöyle arz ettim; bir de baktım ki o **مُشِمٌّ**; onu istemiyor. Ve denir:
Onlar bir yöne giderken, birden **أَشَمُّوا**: yani saptılar. Ya‘kūb dedi: Kilâbî’yi işittim; “**أَشَمُّوا**” der;
yüzlerinden sağa ve sola meylettikleri vakit. Ve **مَنْكِبٌ أَشَمُّ**: eklem başı yüksek olan. Adam **أَشَمُّ**’dur; ve
ikisine de **شَمَّ شَمَماً** olmuştur.
Ve **شَمَّاءُ**: bir tepeciğin adıdır; bunun üzerine İbn Keysân, Hâris b. Hillize’nin sözünü tefsir etti:
Bize **بُرِْقةِ شَمَّا**
ءَ**’da bir ahitten sonra; derken onun yurtlarının en yakını **الخَلْصاءُ** oldu.
Ve dağ **أَشَمُّ**: başı uzun. Ve **الشَّمامُ**: iki başı olan bir dağdır; ikisine **ابْنَيْ شَمامٍ** denir.
Ve **بُرْقَةُ شَمَّاءَ**: bilinen bir dağdır; ve **شَمَامٌ**: bir dağın adıdır; Cerîr dedi:
Ben **مُشْعِلَةَ الرِّعالِ**’ı gördüm; sanki o
**شَمامَ**’da yuvalara baskın yapan bir kuştur.
Mîm’in kesresiyle de rivayet olunur; İbn Berrî dedi: sahih olan, beytin Ahtal’a ait olmasıdır; dedi: ve **شَمَامٌ**
yüksekte bir dağdır; İbn Berrî dedi: Cerîr onu i‘rablı kılmıştır; şöyle dediği yerde:
Eğer sabahlarsan da onu ararsan, o hâlde naklet
**شَماماً**’ı ve **المِقَرَّ**’ı **وُعالِ**’a.
**وُعالٌ**: Bâhile’nin kara toprağında; ve **المِقَرُّ**: Basra’nın arka tarafındadır; dedi:
Bu dağ olan **شَمامٍ**’ın iki başı vardır; ikisine **ابْنَيْ شَمامٍ** denir; Lebîd dedi:
Bize haber verildi mi iki kardeş hakkında; devam ettiler
hadiseler üzerinde; ancak **ابْنَيْ شَمامِ** müstesna?
İbn Berrî dedi: İbn Hamza bu beyti şöyle rivayet etti:
Her kardeş, kardeşinden ayrılır,
Babanın ömrüne yemin olsun, ancak **ابْنَيْ شَمامِ** müstesna.
Ebû Zeyd: **الكِباسةِ** üzerinde hurmadan kalan şeye **الشَّماشِمُ** denir.
Ve **قَتَبٌ شَمِيمٌ**: yani yüksek. Ve Hâlid b. es-Sak‘ab en-Nehdî dedi; ve denir ki o, Lehubeyre b. Amr en-Nehdî’dir:
Dizgini oynatan; bir bân dalıyla
iki omuza kadar; **القَتَبِ الشَّمِيمِ** gibi.
