# شنأ (ش-ن-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%86%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Şeneka” koparılmış et parçası, “şenea” yırtılmış elbise parçası anlamlarına gelir

- Harfler: ش - ن - أ
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: شنء

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [شَنَآنُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/siga/%D8%B4%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A2%D9%86%D9%8F.md) | فَعَلَانُ | Kinlenmek | 2 | 2 | [5:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/ayet/5:2.md) |
| [شَانِئَكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/siga/%D8%B4%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D8%A6%D9%8E%D9%83%D9%8E.md) | فَاعِلَكَ | Sana kinlenen | 1 | 1 | [108:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/ayet/108:3.md) |

## Mücavir kökler — 35 mücavir (44 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Beter, canlının derisinin yarığı (ağaç ve hayvan için)…
2. [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Cürame hurma döküntüsü demektir
3. [قلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Anahtardır
4. [صيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Av
5. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
6. [عون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yardım istenilen
7. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
8. [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Denk tutuyorlar
9. [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
10. [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Berr kara, burr buğday demektir
11. [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Şuurunda olurlar
12. [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Alıkoyarlar
13. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İsm hurmadan yapılan içkidir
14. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
15. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
16. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Evye kuş yuvası demektir
17. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Hayvanların ön ayaklarına denir
18. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Beyt ev demektir
19. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
20. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hiram keçe demektir
21. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
22. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
23. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
24. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Buğa boğa demektir
25. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
26. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
27. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
28. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sicim bağıdır
29. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Emam ön demektir
30. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Petekteki baldır
31. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
32. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
33. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
34. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
35. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شنأ |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بغض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%B6.md), [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md), [مقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%82%D8%AA.md), [فرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%83.md) |
| Zıt Kök | [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İğrenme, tiksinme ve çirkin bularak bir nesneden veya kimseden uzaklaşma |
| Çekirdek Özet 2 | Adaleti zedeleyecek veya yok etme arzusu doğuracak boyutta derin husumet ve nefret |
| Çekirdek Özet 3 | İçsel nefretin hukuki sınırları aşmaması ve varoluşsal yok etme eylemine dönüşmemesi gerekliliği |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt duygusal bir kızgınlık veya basit bir sevgisizlik gibi algılanıp adaleti engelleyici ve kök kurutmayı hedefleyen yıkıcı husumet boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شن | Yayılma, dökülme, kuruma, sertleşme ve parça parça dağılma anlamı taşır; [شنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D9%86.md) kökünde suyun peş peşe dökülmesi, [شنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A8.md) kökünde dişlerin serinliği ve parıltısı, [شنج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%AC.md) kökünde büzüşüp toplanma görülür. | أ | Çekirdekteki yayılma ve sertleşme hareketini içsel bir tiksintiye, ani bir tepkiyle dışlama, iğrenerek uzaklaşma ve köklü bir düşmanlığa dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Isırma, keskinlik, parçalama ve aşındırıcı sert temas |
| ن | Filiz, yılan, balık | Canlılık, içten içe süregiden hareket ve derin yönelim |
| أ | Öküz başı | Güç, başlangıç, öne atılma ve kararlı itici kuvvet |
| شنأ | Dişin parçalayıcı sertliğinin içsel bir dürtüyle birleşerek güçlü bir itme ve dışlama tepkisine dönüşmesi | Varlığa veya duruma karşı duyulan aşırı hoşnutsuzluğun, onu bütünüyle reddetme, itme, çirkin görme ve yok olmasını isteme şeklinde somutlaşmasıdır. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyden iğrenip tiksinerek geri çekilmek, kılık kıyafeti veya görünüşü çirkin bularak yüz çevirmek, kabuk bağlayıp dökülen deri veya yırtılmış bez parçası gibi bir nesneyi değersiz görüp atmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde kabileler arası derin husumeti ve iğrenç bulunup dışlanan tutumları anlatmak için kullanılmıştır; nitekim meşhur kullanımda düşmanın kin ve nefretine aldırmadan lezzetli ve onurlu bir hayat sürmekten bahseden beyitte kök bu manada geçmektedir. فما العيش إلا ما تلذ وتشتهي / وإن لام فيه ذو الشنان وأفندا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem kabile adlandırmalarında ve bedevi dilinde tiksinen, kibirli ve temizliğe aşırı düşkün olup kirden kaçınan anlamında kullanılmıştır; meşhur Yemen kabilesi Ezd Şenûe (أزد شنوءة) bu kökten türemiş olup kirlilikten, alçaklıktan ve ayıplanacak işlerden tiksinip sakınan topluluk demektir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça شنأ kökü, Sami dillerinde nefret etmek, düşmanlık beslemek ve iğrenmek anlam alanıyla doğrudan kesişen köklü bir morfolojik mirasa dayanır. İbranicede sâne (שנא) fiili nefret etmek, tiksinmek ve düşmanlık beslemek anlamında birebir fonetik ve semantik denklik gösterir; Ahd-i Atîk metinlerinde sevginin zıddı olarak bir kimseyi dışlamak ve ondan uzak durmak manasında yaygın biçimde geçer. Süryanicede sənâ (ܣܢܐ) kökü nefret etmek, düşman olmak ve çirkin bulmak anlamlarını muhafaza eder. Akadca šanā'um / zênûm biçiminde öfkelenmek, küsmek ve uzaklaşmakla ilişkili köklerle de anlamsal yakınlık kurulabilir. Kökün Afro-Asyatik katmandaki ilksel çekirdeği, bedensel bir tepki olan tiksinme ve tükürme/reddetme refleksinin soyutlanarak kalıcı düşmanlık ve varoluşsal dışlama haline dönüşmesidir. Arapçada kökün hemzeli yapısı bu kopuşu ve itişi daha sert ve ani bir duygu yoğunluğu haline getirmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | شنأ | Bir nesneyi çirkin bularak tiksinme (et-takazzüz), nefretle dışlama ve kalıcı düşmanlık besleme eylemidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice שָׂנֵא (sane), Süryanice ܣܢܳܐ (sena) | Düzenli ses denkliğiyle Sami ortak mirasıdır; nefret etme, dışlama, tiksinme ve düşmanlık ortak semantik çekirdektir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik paralellikler | Çirkin görme ve tiksinerek tükürme refleksinden türeyen duygusal uzaklaşma matrisi. | Muhtemel |

Kaynak: Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Lisān al-ʿArab, Payne Smith.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شنأ | Anlamlı | Tiksinmek, nefret etmek, düşmanlık | Hedef köktür; çirkin bularak birinden veya bir şeyden uzaklaşmak ve husumet duymaktır. | Kur'an'da geçer |
| [شأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D9%86.md) | Anlamlı | Durum, iş, hâl, kafatası dikiş çizgisi | İnsanın meşgul olduğu önemli mesele, hâl ve gidişat; kafatası kemiklerinin birleşim çizgileri. | Kur'an'da geçer |
| [نشأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3.md) | Anlamlı | Ortaya çıkmak, büyümek, yükselmek | Bir şeyin ilk defa var olması, canlanıp boy atması, yaratılışın başlaması. | Kur'an'da geçer |
| [نأش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A3%D8%B4.md) | Anlamlı | Almak, yakalamak, istemek, gecikmek | Bir şeyi elde etmek üzere uzanmak yahut bir işi ağırdan almak manasındadır. | Kur'an'da geçmez |
| [أشن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B4%D9%86.md) | Anlamlı | Değişmek, kokmak, bozulmak | Suyun bekleyerek renginin veya kokusunun bozulması, acılaşması; eşen kökü. | Kur'an'da geçmez |
| [أنش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B4.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil bir kök anlamı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شنأ | Merkez | Düşmanlık ve iğrenme | İğrenme ve tiksinmeyle karışık, karşı tarafı silme ve kökünü kazıma arzusu taşıyan köklü nefret | Tiksindirici bularak dışlamak ve varlığını hazmedememek |
| [بغض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%B6.md) | Komşu | Nefret ve sevgisizlik | Kalbin bir şeye karşı duyduğu genel soğukluk ve iticiliktir; tiksinme veya çirkin görme zorunluluğu barındırmaz | Salt sevginin yokluğu ve kalpteki zıt duygusal durum |
| [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) | Komşu | İstememe, zor gelme | Bir şeyin nefse ağır gelmesi, fıtrata veya isteğe ters düşmesidir | Düşmanlıktan ziyade hoşlanmama ve zahmetli bulma |
| [مقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%82%D8%AA.md) | Komşu | Ağır tiksinti ve kınama | İğrenç ve alçakça bir davranıştan ötürü duyulan şiddetli öfke ve aşağılama | Çirkin bir suç veya ahlaksızlık sebebiyle oluşan nefret |
| [فرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%83.md) | Komşu | Eşler arası soğukluk | Özellikle karı koca arasında ortaya çıkan nefret ve sevginin kaybolması durumu | Aile içi ilişkilerde baş gösteren duygusal uzaklaşma |
| [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) | Zıt | Sevgi ve bağlılık | Kalbin bir şeye yönelmesi, onu güzel bulup ona yaklaşması ve varlığını istemesi | Bir varlığa duyulan yakınlık, muhabbet ve benimseme |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شنأ | İğrenerek nefret etme | Tiksinme, çirkin bulma ve kök kurutma arzusunu içeren derin husumet | Kesin |
| Latince | Odisse, Detestari | Nefret etmek, tiksinerek lanetlemek | Odisse kökü kalıcı düşmanlığı, detestari ise tanıklıkla dışlayıp lanetlemeyi karşılar; kökün biyolojik iğrenme boyutunu tam kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | Loathe, Abhor, Detest | Tiksinerek nefret etmek | Loathe ve abhor kelimeleri iğrenme ve geri çekilme boyutunu çok iyi karşılar; hate kelimesine kıyasla fizyolojik reddi daha güçlü verir | Güçlü |
| Almanca | Verabscheuen, Hassen | İğrenmek, tiksintiyle nefret etmek | Verabscheuen fiili tiksinerek dışlamayı, hassen ise kalıcı husumeti ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Abhorrer, Exécrer | Nefretle tiksinmek, iğrenmek | Derin bir tiksintiyle birlikte varlığından nefret etme nüansını yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford English Dictionary, Lewis & Short Latin Dictionary, Dictionnaire Larousse.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| شَنَآنُ (Şeneân / Şen'ân) | Bir topluluğa duyulan derin husumet ve nefretin adalete engel olmaması ilkesi | Hukuki ve ahlaki bağlam; müminlerin düşmanlarına karşı dahi adaletten sapmaması emredilir (Mâide [5:2](https://lisan.digital/tr/ayet/5:2.md), Mâide [5:8](https://lisan.digital/tr/ayet/5:8.md)). |
| شَانِئَ (Şâni') | Kişinin şahsına, davasına ve varlığına karşı yıkıcı nefret besleyen, onun kökünün kurumasını dileyen azılı düşman | Bireysel ve teolojik meydan okuma; Hz. Peygamber’e soyu kesik diyenlerin asıl kendilerinin sonunun kesik olduğunu bildiren bağlam (Kevser [108:3](https://lisan.digital/tr/ayet/108:3.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Düşmanlık ve ilahi adalet / Nübüvvetin korunması | Hz. Peygamber’in şanını küçümsemeye çalışan müşriklerin psikolojisi ve bunların varoluşsal yenilgisi ele alınır. | Peygamber’e ve hakikate yönelen varoluşsal nefretin bizzat nefret edeni tüketmesi. |
| Fıkıh | Yargılama hukuku ve adalet teorisi | Hâkimin veya idarecinin düşmanlık beslediği kimse aleyhine vereceği hükmün geçerliliği; düşmanlığın zulme yol açmaması ilkesi. | Kalpteki nefretin nesnel hukuki kararlara ve temel haklara etki etmesinin yasaklanması. |
| Tefsir | Hukukun üstünlüğü ve nefret psikolojisi | Mâide Suresi'ndeki شنآن kelimesinin kıraat farkları (şeneân/şen'ân) üzerinden mastar veya sıfat olması ve ayetin getirdiği evrensel ahlak kaidesi. | Düşman topluluklara duyulan haklı veya haksız öfkenin adaleti çiğnetme sınırına varmaması. |
| Hadis | Müminler arası ilişkiler ve ahlak | Hadislerde müminlerin birbirine nefret beslememesi, sırt çevirmemesi bağlamında geçen husumet uyarıları. | Birlik ve kardeşliği dinamitleyen derin kin ve dışlamanın yasaklanması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikate ve elçiye karşı takınılan tavır | Varoluşsal inkâr ve nefret | İmandan kopuşu kalıcılaştırma | Kişinin hakikati sırf taşıyıcısına duyduğu iğrenme ve husumet sebebiyle reddetmesi. | Kesin |
| İlmi | Epistemik nesnellik ve veri analizi | Ön yargı ve duygusal tarafgirlik | Gerçeği çarpıtma engeli | Araştırmacının nefret ettiği bir kaynağın veya grubun doğru bilgisini reddetmemesi gerekliliği. | Güçlü |
| Siyasi | Uluslararası ilişkiler ve kamu hukuku | Düşmanla ilişkilerde hukukun üstünlüğü | Çatışmanın vahşete dönüşmesini önleme | Savaş halinde veya husumet duyulan devlet/topluluklara karşı adaletin ve anlaşmaların korunması. | Kesin |
| İktisadi | Ticaret ahlakı ve piyasa ilişkileri | Ayrımcılık ve boykotun adalet sınırı | Haksız iktisadi yıkımı engelleme | Husumet duyulan muhatabın hakkını gasp etmeme, ticari ahitleri ve ölçüyü çiğnememe ilkesi. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Elektrostatik itme kuvveti (Coulomb itmesi) | Aynı yüklü iki parçacığın aralarındaki mesafeyi açacak biçimde birbirini şiddetle itmesi ve birbirinin etki alanını sıfırlamaya çalışması; kökteki dışlama ve itme hareketiyle örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ötekileştirme ve yok etme güdülü düşmanlık (Dehumanization / Yok sayma) | Sosyal psikolojide muhatabı insanlıktan çıkarma, iğrenç bir nesne gibi algılayarak onun var olma hakkını elinden alma ve toplumsal alanın dışına sürme mekanizması. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca sıradan bir sevgisizlik, kişisel dargınlık veya hafif bir hoşnutsuzluk seviyesine indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, insanın adaleti çiğnemesine, muhatabını yok saymasına ve soyunu kurutma arzusuna varacak kadar derin, tiksinti temelli ve köreltici bir düşmanlığı ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mâide Suresi’ndeki adaleti koruma emrinin önemi anlaşılamaz; ayetin yalnızca küçük anlaşmazlıkları değil, savaş ve kan davası derecesindeki şiddetli nefret ortamlarında bile hukukun korunmasını emrettiği gözden kaçar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak ve hukuk felsefesinin en yüksek zirvesini gösterir; en şiddetli nefret ve husumet anında bile nefsin hevasına uyulmayıp adaletin ayakta tutulmasını bu kök üzerinden vazeder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hukukun üstünlüğü, düşmanla ilişkiler, savaş hukuku ve peygamberliğin inkârcılar karşısındaki manevi zaferini anlatan ayetlerde (Mâide [5:2](https://lisan.digital/tr/ayet/5:2.md), [5:8](https://lisan.digital/tr/ayet/5:8.md) ve Kevser [108:3](https://lisan.digital/tr/ayet/108:3.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanın ancak sevdiği veya taraftarı olduğu kişilere karşı adil olabileceği zannını yıkar; adaletin hislerden, sevgiden ve nefretten bağımsız mutlak bir ilahi ilke olduğunu ispatlar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneden iğrenip yüz çevirmek, onu çirkin bularak dışlamak ve yırtıp atmak.
- Soyut anlam: Bir varlığın varoluşunu hazmedemeyecek derecede derin bir nefret ve husumet beslemek, onun yok olmasını arzulamak.
- Sistematik karşılık: Nefretin adaleti rehin almasına izin vermeyen, duygusal itme kuvvetine karşı ahlaki ve hukuki dengeyi dayatan evrensel norm.
- LaTeX modeli: $$J(x) = \operatorname{sgn}\left( \lim_{S \to \infty} \left[ A - f(S) \right] \right) \quad \text{şartıyla} \quad A \ge A_{\min} > 0$$

daha yalın sembolik ifadesiyle:

$$J = \min \{ A \mid S > 0 \} \implies J \neq 0$$

doğrudan hareket dinamiği olarak:

$$F_s = -k \cdot \frac{1}{r^2} \implies \left| F_{adalet} \right| \ge \left| F_s \right|$$

- LaTeX açıklaması: Formüldeki $S$ değişkeni شنأ kökünün temsil ettiği nefret ve tiksinti potansiyelini, $r$ taraflar arasındaki mesafeyi, $F_s$ bu nefretin doğurduğu dışlayıcı ve itici kuvveti temsil eder. Model, nefret kuvveti ($F_s$) sonsuza yaklaşsa dahi, uygulanması gereken asgari adalet kuvvetinin ($A$ veya $F_{adalet}$) hiçbir şekilde sıfırlanamayacağını ve nefretin vektörel olarak adaleti yönlendirmesine ($J$) izin verilmeyeceğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%86%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/ayet/5:2.md) — شَنَآنُ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’ın nişanelerine, haram olan aya, hediye olan kurbanlığa, gerdanlıklı hayvanlara ve Rabblarından nimet, rıza taleb ederek Beyt’ül Haram’a gelenlere hürmetsizlik etmeyin. İhramdan çıkınca avlanın. Sizi Mescid-i Haram’dan alıkoydukları için bir kavme olan kininiz, siz haddi aşmaya sürüklemesin. İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın. Günah işlemek ve aşırı gitmek üzerinde yardımlaşmayın. Allah’tan sakının, muhakkak ki Allah’ın cezası şiddetlidir.

### [Maide 5:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/ayet/5:8.md) — شَنَآنُ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; adaleti gözeten şahidler olun. Ve bir topluluğa karşı olan kininiz sizi adaletsizliğe sürüklemesin. Adalet edin. Bu, takvaya daha yakındır. Ve Allah’tan korkun. Muhakkak ki Allah; işlediklerinizden haberdardır.

### [Kevser 108:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/ayet/108:3.md) — شَانِئَكَ

إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ

Meal (IK): Sana buğzeden; şüphesiz ki zürriyetsiz olan, işte odur.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Şeneka” koparılmış et parçası, “şenea” yırtılmış elbise parçası anlamlarına gelir. “Şenaet” içten saldırmak ve parçalamayı istemek demektir. Türkçe’deki kökünü kurutmayı istemek, silip izini bile bırakmamak anlamlarına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والنون و و ا ي ء معهما
ن ش و، ن و ش، ش ي ن، ش ن أ، ش أ ن، ن ش أ، ن أ ش، أ ش ن مستعملات
نش:
النّشوة: السُّكرُ، وانتشى فلان فهو نشوان، وقد يقال: نشي ينشى، في معنى: انتشى، فهو نشوانُ وامرأة نشوى مثل: عطشى. والجميع نشاوى. والنَّشا، مقصور نسيم الريح الطيبة، قال:
وتنشى نشا المِسكِ في قـارةٍ		وريحُ الخُزامى على الأجوع
واستنشيت نشوةً، أي: نسمتها، واستروحتها.
نوش:
النَّوش: التناول. ناشتِ الظّبيةُ الأراك تنوشه، وتنناشُه، أي: تناولته.
ونشتُ الرَّجل نوشاً: أنلته خيراً أو شراً.وقوله: "انتشتني من دَجَرِ الظلام" أي: أخرجتني، ودجرَ الرجلُ، إذا أخطأ.
شين:
الشِّين: حرفٌ... والشَّينُ: نقيضُ الزَّين، وقد شانهُ يشينه شيناً.
شنأ:
أرد شنوءة، فعولة، ممدودة، أصحُّ الأزدِ فرعاً وأصلاً، قال:
فمـا أنـتـم بـالأزد أزدِ شـنـودءة		ولا من بني كعب بن عمرو بن عامِرِ
وشنيء يشنأ شنأةً وشناناً، أي: أبغض. ورجلٌ شناءةٌ وشنائيةٌ، بوزن فعاله وفعاليةٍ: أي: مُبغضٌ، سيءُ الخُلقِ.
شأن:
الشَّأن: الخطبُ، والجميع: الشؤون.
والشُّؤون: نمانمُ في الجُمجمة بين القبائل، أي: خطوط بين القبائل الأربع.
نشأ:
النَّشأُ: أحداث الناس الصِّغار.. يقال للواحد: هو نشأ سوءٍ، وهؤلاء نشأ سوءٍ، قال:
ولولا أن يقال: صبـا نُـصـيبٌ		لقلت: بنفسي النَّشأُ سوءٍ، وهؤلاء
والناشئ: الشاب، يقال: فتىً ناشئٌ، ولم أسمع هذا النعت في الجارية، والفعل: نشأ ينشأ نشأً ونشأةً ونَشاءةً.
والناشئة: أول اللَّيل.. وأنشأت حديثاً: ابتدأت.. وأنشأ الله السحاب فنشأ ينشأ، أي: ارتفع.
ونشيئةُ الحوض، بوزن فعيلة: أعضاده، إذا كان الخوض على وجه الأرض رفعت له نصائبُ الحجارة.
أشن:
الأشنةُ من العطر: شيء أبيض كأنه مقشور من عرق.
والأشنانُ: معروف، الذي يُغسل به الأيدي.

##### Türkçe

باب **الشين** و**النون** و **و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ن ش و**، **ن و ش**، **ش ي ن**، **ش ن أ**، **ش أ ن**، **ن ش أ**، **ن أ ش**، **أ ش ن** استعمالdadırlar.

**نش**:
**النّشوة**: sarhoşluktur; falan **انتشى** etti, o **نشوان**dır. Ve bazen “**نشي ينشى**” denir, “**انتشى**” mânâsında; o hâlde o **نشوان**dır; ve kadın **نشوى**dır, “**عطشى**” gibi. Hepsi **نشاوى**dır.
Ve **النَّشا** (maksûr): hoş rüzgârın esintisidir. Dedi ki:
وتنشى **نشا** المِسكِ في قـارةٍ		وريحُ الخُزامى على الأجوع
Ve “**استنشيت نشوةً**” (yani): onu kokladım ve onunla ferahladım.

**نوش**:
**النَّوش**: almaktır. Ceylan **الأراك**’ı alır: **ناشتِ الظّبيةُ الأراك تنوشه** ve **تنناشُه**; yani onu aldı.
Ve ben adamı **نوشاً** ile **ونشتُ الرَّجل نوشاً**: ona hayır veya şer ulaştırdım. Ve onun sözü: “**انتشتني من دَجَرِ الظلام**” yani: beni çıkardı. Adam **دجرَ** eder; hata ettiğinde.

**شين**:
**الشِّين**: bir harftir... Ve **الشَّين**: **الزَّين**’in zıddıdır. “Onu çirkinleştirdi”: **شانهُ يشينه شيناً**.

**شنأ**:
**أرد شنوءة**: **فعولة** vezninde, memdûd; dal ve asıl bakımından **الأزد**’in en sahihidir. Dedi ki:
فمـا أنـتـم بـالأزد أزدِ شـنـودءة		ولا من بني كعب بن عمرو بن عامِرِ
Ve **شنيء يشنأ شنأةً وشناناً**: yani buğzetti. Ve adam **شناءةٌ** ve **شنائيةٌ**, **فعاله** ve **فعاليةٍ** vezninde: yani buğzeden, kötü huylu.

**شأن**:
**الشَّأن**: iş/olaydır; çoğulu: **الشؤون**.
Ve **الشُّؤون**: kafatasında kabileler arasında bulunan damarlar; yani dört kabile arasındaki çizgiler.

**نشأ**:
**النَّشأُ**: insanların küçük yaştaki gençleridir.. Birine şöyle denir: o **نشأ سوءٍ**dur; ve bunlar **نشأ سوءٍ**dur. Dedi ki:
ولولا أن يقال: صبـا نُـصـيبٌ		لقلت: بنفسي **النَّشأُ سوءٍ**، وهؤلاء
Ve **الناشئ**: gençtir; “**فتىً ناشئٌ**” denir. Bu sıfatı cariyede işitmedim. Fiil: **نشأ ينشأ نشأً ونشأةً ونَشاءةً**.
Ve **الناشئة**: gecenin evvelidir.. Ve “**أنشأت حديثاً**”: başladım.. Ve Allah bulutu **أنشأ** etti; o da **نشأ ينشأ**: yani yükseldi.
Ve **ونشيئةُ الحوض** ( **فعيلة** vezninde): onun yan destekleridir; eğer havuzun kazılması yerin yüzü üzerinde ise, onun için taşların dikmeleri yükseltilir.

**أشن**:
**الأشنةُ** (kokudan): beyaz bir şeydir; sanki bir damardan soyulmuş gibi.
Ve **الأشنانُ**: mâlûmdur; ellerin onunla yıkandığı şey.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشَناءَةُ، مثال: الشَناعَةِ: البُغْضُ. وقد شنَأته شَنْئاً، وشُنْئاً، وشِنْئاً، ومَشنأ، وشَنَآناً، بلتحريك وشَنْآناً، بالتسكين، وقد قُرِئَ بهما قوله تعالى: "شَنَآنُ قَوْمٍ". قال أبو عبيدة: الشنانُ، بغير هَمْزٍ، مثل الشَنَآنُ، وأنشد للأحوص:
وما العَيْشُ إلاَّ ما تَلَذُّ وتَشْتَهيوإنْ لامَ فيه ذو الشَنانِ وفَنَّدا
وشُنِئَ الرجُلُ، فهو مشنوءٌ، أي مُبْغَضٌ، وإن كان جميلاً. ورجُلٌ مَشْنَأٌ، أي: قبيح المنظر. ورَجُلانِ مَشْنَأٌ، وقومٌ مَشْنَأٌ. والمِشْناءُ، بالكسر، على مفعالٍ، مثلُهُ. وتشانَؤُوا، أي تباغضوا. وقولهم: لا أبا لِشانِئِكَ، ولا أَبَ لِشانِئِكَ، أي: لمُبْغِضِكَ، قال ابن السكيت: وهي كنايةٌ عن قولهم: لا أبا لك. وشَنِئَ به، أي أَقَرَّ. قال الفرزدق:
فلو كان هذا الأمر في جاهليةٍشِنِئْتَ به أو غَصَّ الماء شارِبُهْ
والشَنوءَةُ على فَعولَةٍ: التَقزُّزُ وهو التباعد من الأدناسِ. تقول: رجل فيه شَنُوءَةٌ.

##### Türkçe

**الشَناءَةُ**; örnek: **الشَناعَةِ**: buğz (nefret). Ve onu **شنَأته** **شَنْئاً** olarak, **وشُنْئاً** olarak, **وشِنْئاً** olarak, ve **ومَشنأ** olarak, ve **وشَنَآناً** olarak (hareke ile), ve **وشَنْآناً** olarak (sükûn ile) [kullandım]; ve her ikisiyle de Yüce Allah’ın şu sözü okunmuştur: “**شَنَآنُ قَوْمٍ**”. Ebû Ubeyde dedi: **الشنانُ**, hemzesiz, **الشَنَآنُ** gibidir. Ve el-Ahvas’tan şu beyti okudu:
وما العَيْشُ إلاَّ ما تَلَذُّ وتَشْتَهيوإنْ لامَ فيه ذو الشَنانِ وفَنَّدا

Ve **شُنِئَ** adam; o hâlde o **مشنوءٌ**dur; yani buğz edilen (nefret edilen), güzel olsa bile. Ve bir adam **مَشْنَأٌ**dur; yani görünüşü çirkin. Ve iki adam **مَشْنَأٌ**dur; ve bir kavim **مَشْنَأٌ**dur. Ve **المِشْناءُ**, kesre ile, **مفعالٍ** vezni üzerinedir; onun gibidir. Ve **تشانَؤُوا**; yani birbirlerine buğz ettiler. Ve onların sözü: **لا أبا لِشانِئِكَ** ve **ولا أَبَ لِشانِئِكَ**; yani: senin buğz edene (nefret edene). İbnü’s-Sikkît dedi: Bu, onların “**لا أبا لك**” sözünden bir kinayedir. Ve **شَنِئَ به**; yani ikrar etti. el-Ferazdak dedi:
فلو كان هذا الأمر في جاهليةٍشِنِئْتَ به أو غَصَّ الماء شارِبُهْ

Ve **الشَنوءَةُ** **فَعولَةٍ** vezni üzerinedir: tiksinme; o, pisliklerden uzaklaşmadır. Dersin ki: Bir adam, onda **شَنُوءَةٌ** vardır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ش ن ( و ا ي ء )
شان ، شنأ ، ناش ، نشأ ، نشي ، أشن .
شين : قال الليث : الشَّيْن معروف ، وقد شَانَه يَشِينُه شَيناً .
قلت : والشَّيْن ضد الزَّيْن ، والعرب تقول : وجه فلان زَيْن ، أي حَسَنٌ ذو زَين ، ووجه الآخر شَين ، أي قبيح ذو شيْن .
سَلمة ، عن الفراء ، قال : العَيْنُ والشَّيْن ، والشنار : العَيْب .
والشِّين حرف هجاء ، وقد شَيَّنْتُ شِيناً حَسَناً .
وقول الله جلّ وعزّ : ( وَالاَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِى ) ( الرحمن : 29 ) ، قال المفسِّرون : من شأنه أن يعزّ ذليلاً ، ويذلّ عزيزاً ، ويغني فقيراً ، ويُفقر غنِيّاً ، ولا يشغَلُه شأن عن شأن .
والشأن الخطْب ، وجمعه شئُون .
ويقال : أتاني فلان وما شَأَنتُ شأْنَه ، ولا مَأنْتُ مأنَه ، ولا انتبلْتُ نَبْلَه ، أي لم أعبأ به ولم أكترثْ له .
وقال الليث : الشئُون : عروق الدَّمْع من الرأس إلى العَيْن الواحد شَأْن . قال : والشُّئون نمانم في الجمجمة بين القبائل .
وقال أحمد بن يحيى : الشئون عُروق فوق القبائل ، فكلّما أَسَنَّ الرجلُ قَوِيت واشتدَّت .
وأخبرني المنذريّ ، عن إبراهيم الحربي ، عن أبي نصر ، عن الأصمعي ، قال : الشئون مواصل القبائل ، بين كلّ قبيلتين شأن ، والدموعُ تخرج من الشئون ، وهي أربَعٌ بعضُها إلى بعض .
قال إبراهيم ، وقال ابن الأعرابيّ : للنّساء ثلاث قبائل .
وروي عن عمرو ، عن أبيه ، أنه قال : الشُّأْنَانِ عِرقان من الرأَس إلى العَيْن .
وقالَ عَبِيد بن الأبرص :
عَيْنَاكَ دَمْعُهما سَرُوب
كأَنَّ شأْنيهما شعِيبُ
قال : وحجة الأصمعي قوله :
لا تُحْزِنيني بالفِراق فإنَّني
لا تَسْتَهِلُّ من الفِراقِ شئُوني
وقال غيره : الشئون : عروق في الجبل ينبت فيها النَّبْع ، واحدها شَأْن . ويقال : رأيت نخيلاً نابتةً في شأن من شئون الجبل . وقيل : عروق من التراب في شقوق الجِبَال يُغرَسُ فيها النخل . وشئون الخمر ما دبَّ منها في عُروق الجَسَد .
قال البَعِيث :
بأطيبَ مِنْ فيها ولا طعمَ قَرْقَفٍ
عُقارٍ تمشِّي في العظام شئونُها
أشن : قال الليث : الأشْنَة شيء من العِطْر أبيض دقيق ، كأنه مبشور من عِرق .
قلت : ما أراه عربيّاً .
نوش : قال الله جلَّ وعزَّ : ( ءَامَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِن ) ( سبأ : 52 ) .
قال أبو عبيد : التَّنَاوش التناول ، والنَّوْش مثله .
نُشتُ أنُوش نَوْشاً .
سلمة ، عن الفرّاء : أهل الحجاز تركوا همز التَّناوش ، وجعلوه من نُشتُ الشيء ، إذا تناولتَه ، وأنشدنا :
فهيَ تَنُوشُ الحوضَ نَوْشاً من عَلاَ
نَوْشاً به تقطع أجوازَ الْفَلاَ
وقد تناوَشَ القومُ في القِتَال ، إذا تناول بعضُهم بَعْضاً بالرِّمَاح ، ولم يتَدانَوْا كلَّ التَّدَانِي .
قال الفرَّاء : وقرأ الأعمش وحمزة والكسائيّ : التناؤش بالهمز يجعلونه من نَأشْتُ ، وهو البطء . وأنشد :
وجئتَ نئيشاً بَعْدَ ما فاتك الخبَرْ
وقال الآخر :
تَمَنِّي نَئِيشاً أن يكون أطاعَنِي
وَقَدْ حَدَثَتْ بَعْدَ الأمُورِ أمورُ
قال : وقد يجوز همز التناوُش ، وهو من نُشْت ، لانضمام الواو . ومثل قوله : ( نُسِفَتْ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ ) ( المرسلات : 11 ) .
قال الزّجاج : التناوش بغير همز : التناول . المعنى : وكيف لهم أن يتناوَلُوا ما كان مبذولاً لهم ، وكان قريباً منهم ؛ فكيف يتناوَلُونه حين بَعُدَ عنهم ؟
قال : ومَنْ همز فهو من النّئِيش ، وهو الحركة في إبطاء ، والمعنى مِنْ أين لهم أن يتحركوا فيما لا حيلة لهم فيه
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : انْتَأَش الشيء ، أي تأخَّر بالهمز .
وأخبرني المنذريّ عن الحربيّ عن عمرو عن أبيه : ناقة مَنُوشَةُ اللحم ؛ إذا كانت رقيقة اللحم .
وانْتَأَشه ، أي انتزعَهُ .
وأمّا قولهم : انتاشني فلان من الهَلكة ، أي أنْقَذَني ، فهو بغير همزٍ بمعنى تناولني .
نشأ : قال الليث : النَّشَأُ : أحداث النّاس . يقال للواحدِ أيضاً : هو نَشَأُ سَوْءٍ . والناشِيءُ الشابّ ، يقال : فتًى ناشيء ، ولم أسمع هذا النّعْتَ في الجاريَة . والفعل نَشَأ ينشَأ نَشْأً ونَشْأَةً ونشاءَة .
ورَوى سَلَمة عن الفراء : العرب تقول هؤلاء نَشْءُ صِدْق ، فإذا طَرَحُوا الهمزة قالوا : هؤلاء نَشُو صِدْقٍ ، ورأيت نشَا صِدْق ، ومررت بنَشِي صدق ، وأجوَد من ذلك حَذفُ الواو والألف والياء ، لأن قولهم : ( يَسَل ) أكثر من قولهم يَسْأَل و ( مَسَلَةٌ ) أكثر من ( مَسألة ) .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم ، أنه قال : الناَّشيء الشابّ حين نشأ ، أي بلغ قامَةَ الرجل ، ويقال للشابّ والشابَّة إذا كانوا كذلك : هم النَّشَأ يا هذا والنّائون ، وأنشد لنُصَيب :
وَلَوْلاَ أَنْ يُقَالَ صَبَا نُصَيْبٌ
لَقُلْتُ بنفسيَ النَّشَأُ الصِّغَارُ
فالنَّشَأ قد ارتفعْن عن حدّ الصِّبا إلى الإدراك ، أو قربْنَ منه .
نشأَتْ تنشَأ نَشْأ ، وأنشأ الله إنشاء ، قال وناشيء ونَشَأ جماعة ، مثل خادم وخَدَمَ ، وطالب ، وطَلَب .
الحرانيّ ، عن ابن السِّكِّيت ، قال : النَّشَأ : الجواري الصّغار في بيت نُصَيب .
وقال الفراءِ في قول الله جلّ وعزّ : ( بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنشِىءُ ) ( العنكبوت : 20 ) . قال : القُرّاء مجتمعون على جزم الشين ، وقَصْرها إلا الحسن البَصْري ، فإِنه مَدَّها في كلّ القرآن ، فقال : النَّشاءة ، وهو مثل الرّأفة والرآفة ، والكَأبة والكآبة .
وقوله تعالى : ( كَظِيمٌ أَوَمَن يُنَشَّأُ فِى الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِى الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ ) ( الزخرف : 18 ) ، قال الفرّاء : قرأ أصحابُ عبد الله : ( يُنشَّأُ ) ، وقرأ عاصم وأهل الحجاز : ( يَنشَأُ ) . قال : معناه أن المشركين قالوا : الملائكة بَنَات الله ، تعالى الله عما افتروا ، فقال الله جلّ وعزّ : أَخَصَصْتُم الرحمانَ بالبَنَات ، وأحدكم إذا وُلد له بنتٌ يَسودُّ وجهه . قال : وكأنه قال : أوَمَنْ لا يُنشَّأ إلا في الحِلية ، ولا بَيَان له عند الخِصَام يعني البنات تجعلونَهُنّ لِلَّهِ وتستأثرون بالبنين
قال الزّجاج في قوله تعالى : ( تُكَذِّبَانِ وَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنشَئَاتُ فِى ) ( الرحمن : 24 ) وقرىء ( الْمُنشِئَات ) ، قال : ومعنى المُنْشَآت : السفُن المرفوعات الشُّرُع ، قال : والمنشِئَات : الرّافعات الشرع .
وقال الفرّاء : مَن قرأ ( المنشِآت ) فهن اللاّئي يُقْبِلن ويُدْبِرْن ، و ( المنشَآتِ ) أُقْبِلَ بهنَّ وأُدْبِر .
وقال الشماخ :
عَلَيْهَا الدُّجَى المستنشَآت كأنها
هَوادجُ مشدودٌ عليها الجزاجزُ
يعني الزُّبَى المرفوعات . وقال الله جلّ وعزّ : ( ثَقِيلاً إِنَّ نَاشِئَةَ الَّيْلِ هِىَ أَشَدُّ ) ( المزمل : 6 ) .
أخبرني المنذريّ ، عن الحربيّ ، عن الأثْرم ، عن أبي عُبَيدة ، قال : ناشئة الليل : ساعاته ، وهي آناءُ الليل ، ناشئةً بعد ناشئة .
وقال الزَّجّاج : ناشئة الليل ساعات الليل كلّها ، ما نشأ مِنْه ، أي ما حَدَث ، فهو ناشئة .
وأخبرني المنذريّ عن إبراهيم الحربيّ ، أنه قال : كان أنس والحسَن وعليّ بن
الحسَيْن والضحاك والحكَم ومجاهِد يقولون : ناشئة الليل : أوله ، وإليه ذهب الكسائيّ .
وقال ابن عباس : النّاشئة : ما كان بَعْدَ نَوْمه .
قال : وقال ابن مسعود وابن عمر وابن الزبيرَ وأبو مالك ومُعَاوية بن قُرّة وعِكْرمة وأبو مَجْلَز والسُّدِّيّ : الليل كلّه ناشئَة ، متى قمتَ فَقَدْ نَشأْتَ .
قال : وأخبرني أبو نصر ، عن الأصمعيّ : خرج السَّحاب له نشء حَسَن ، وخرج له خروج حسن ، وذلك أوّل ما ينشأ ، وأنشد :
إذَا هَمَّ بالإقْلاَعِ هَبَّتْ له الصَّبَا
فَعَاقَبَ نشءٌ بعدها وخَرُوجُ
قال : وأخبرنا عمرو عن أبيه : أنشأت الناقة فهي مُبْشِىءٌ إذا لَقِحَت ، ونشأ الليل ارتفع ، والنشأ : أحداث الناس ، غلام ناشيء وجارية ناشئة ، والجميع نشأ .
وقال شمِر : نشأَ : ارتفع ، ونشأت السحابةُ ، ارتفَعَت ، وأنشأها الله ، ويقال : من أين أنشأْتَ ؟ أي من أين جئتَ ؟
وقال أبو عمرو : أنشأ يقول كذا وكذا ، أي أقبل ، وأنشأ فلان : أقبل . وأنشد قولَ الراجز :
مَكانَ مَنْ أَنشا عَلَى الرَّكَائِبِ
وقال ابن الأعرابيّ : أنشأ ، إذا أنشد شِعْراً أو خطب خُطبة فأَحسَنَ فيهما .
ابن السّكّيت عن أبي عمرو : تنشّأْتُ إلى حاجتي ، نهضت إليها ومَشيْتُ ، وأنشد :
فَلمَّا أنْ تَنشَّأَ قَامَ خِرْقٌ
من الفِتْيانِ مختلَقٌ هضُومُ
قال وسمعتُ غيرَ واحد من الأعراب يقول : تَنشَّأَ فلان غادِياً ، إذا ذهب لحاجته .
أبو عُبيد : النشيئَة : الحجر الذي يُجعَل أسفل الحوض ، والنَّصَائِب : ما نَصِب حوله ، وأنشد :
هَرَقْنَاهُ في بادي النَّشيئَةِ دائِرٍ
قديمٍ بعهد الماء بُقْعٍ نَصَائِبُهْ
وقال الليث : أنشأ فلان حديثاً ، أي ابتدأ حديثاً ورفعه .
نشي : ابن السكّيت عن الكسائيّ : رجل نَشيان للخبر ونشْوَان ، وهو الكلام المعتَمَدُ .
ويقال : من أين نشِيتَ هذا الخبر ؟ وفي السُّكْر : رجل نَشوان ، واستبانت نَشوتُه . قال : وزعم يونس أنه سمع ( نشوته ) .
أبو عُبيد عن أبي زيد : نشيتُ منه أنشَى
نشوَةً ، وهي الريح يجدها .
وقال شمِر : يقال : من الريح نِشوة ، ومن السُّكر نَشوة .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : النّشوة : ريح الخمر .
الأصمعيّ : انظر لنا الخبَرَ ، واسْتَنْشق واسْتَوْشِ ، أي تعرَّفْه .
وقال شمِر : يقال : رجل نشيان للخبر ، ونشوان من السُّكْر ، وأصلهما الواو ففرّقوا بينهما ، قال : وقوله :
منَ النّشوات والنِّساء الحسان
أراد جمع النّشوة .
وقال الليث : يقال : نَشيَ فلان وانْتَشى ، فهو نَشوان ، وامرأة نَشوَى ، أي سَكْرَى . واستنْشيت نَشَا ريح طيبة ، أي نسَمْتُها ، وأنشد :
ويَنشى نَشا المِسْكِ في فارةٍ
وريحَ الْخُزامى عَلَى الأجرَع
وقال ابن الأعرابيّ : الناشيء الغلام الحسَن الشباب .
شنأ : قال الله جلّ وعزّ : ( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ) ( الكوثر : 3 ) .
قال الفرَّاء : قال الله تعالى لنبيه ( صلى الله عليه وسلم ) ( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ( ، أي مُبْغِضُك وعدوّك هو الأبتر .
الحرّانيّ عن ابن السِّكيت ، قال : سمعْتُ أبا عمرٍ و يقول : الشانيء : المبغض ، والشِّنْء والشَّنْء : البِغْضَة .
قال : وقال أبو عُبيدة في قوله : ( وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ ) ( المائدة : 2 ) يقال : الشنآن ، بتحريك النون والهمزة ، والشنْآن بإسكان النون : البغْضة ، وبعضُهم يقول : الشَّنآن ، وأنشد :
وإنْ لاَمَ فيه ذُو الشّنَانِ وفَنَّدَا
سَلَمة عن الفراء : من قرأ : ( شَنَان قوم ) فمعناه بُغْضُ قوم ، شِنئتُهُ شنَآنا وشَنانا ، ومن قرأ : ( شَنَآنُ قَوْمٍ ( فهو الاسم لا يحملنكم بَغِيضُ قَوْم .
وقال أبو عُبيد : يقال : شَنِئتُ حقّك ، أي أقررتُ به وأخرجتُه من عندي .
قال العجّاج :
زَلَّ بنُو الْعَوّام عَنْ آل الحكَمْ
وشَنِئُوا المُلْك لمَلْكٍ ذِي قَدَمْ
أي أخرجوه من عندهم ، وقَدَم : منزلةٌ ورفعة .
وقال الفرزدق :
وَلَوْ كَانَ فِي دَيْنٍ سوَى ذا شنِئتُم
لَنَا حَقَّنَا أو غَصَّ بالماء شَارِبُهْ
وقال أبو الهيثم : يقال : شَنِئْتُ الرجل شَنْأً وشنْأةً وشنَآنا وَمَشْنَئاً ، أي أبْغضته ، ولغةٌ رديئة شَنَأْتُ بالفتح .
الحرّانِيّ عن ابن السكيت : أزد شَنُؤَة ،
بالهمز على ( فَعُولَة ) ، ولا يقال : شَنُوَّة .
أبو عُبيد ، عن أبي عُبيدة : الرجل الشَّنُوءة : الذي يتقزّز من الشيء ، قال : وأَحْسِب أن أزْدَ شَنوءة سُمِّي بهذا .
قال : والمِشْناء ، ممدود الهمزة مكسور الميم : الذي يُبْغضه الناس ، وهو على ( مِفْعَال ) .
وقال ابن السِّكِّيت : رجلٌ مشنوء ، إذا كان مُبَغَّضاً ؛ وإن كان جميلاً ، ورجل مَشْنَاء ، إذا كان قبيح المنظر ، ورجُلان مَشْناء ، ورجال مَشْنَاء .
وروِي عن عائشة أنها قالت : ( عليكم بالمشنْيئة النَافِعَة التلبين ) تعني الحَسُوّ .
وقال الرّياشيّ : سألت الأصمعيْ عن المَشنيئة ، فقال : البغيضة .
وقال الليث : رجل شَناءَة وشنَائِية ، بوزن ( فِعَالة ) و ( فَعَالِية ) ، مُبَغَّض سيْىء الخُلُق .
وشن : أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : التَّوشّن : قِلَّة الماء . قال : والتشوُّن خفّة العقل ، قال : والشَّوْنة : المرأة الحمقاءِ .
وقال ابن بُزُرْج : قال الكِلابيّ : كان فينا رجل يَشون الرؤوس يُريد يَفْرِج شئون الرؤوس ، ويخرج منها دابّة تكون على الدِّماغ ، فترك الهمز وأخرجه إلى حدّ ( يقول ) كقوله :
قُلْتُ لرجليَّ اعملا ودُوبَا
فأخرجها من دأبْتُ إلى دُبْتُ ، كذلك أراد الآخر ( شنْتُ ) .

##### Türkçe

**ش ن ( و ا ي ء )**
شان ، شنأ ، ناش ، نشأ ، نشي ، أشن .

**شين** : Leys dedi: **الشَّيْن** bilinen (şey)dir; ve onu **شَانَه**; onu **يَشِينُه**; **شَيناً** (diye) ayıpladı.

Dedim: ve **الشَّيْن** **الزَّيْن**’in zıddıdır; Araplar der ki: falanın yüzü **زَيْن**; yani güzel, **زَين** sahibi; ötekinin yüzü **شَين**; yani çirkin, **شيْن** sahibi.

Selame, Ferrâ’dan: dedi ki: **العَيْنُ** ve **الشَّيْن** ve **الشنار**: **العَيْب** (kusur)dur.

Ve **الشِّين** hece (alfabe) harfidir; ve ben **شَيَّنْتُ** güzel bir **شِيناً** (yaptım).

Ve Allah’ın (azze ve celle) sözü: **( وَالاَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِى )** **( الرحمن : 29 )**; müfessirler dedi: onun **شأن**’ındandır ki zelili aziz kılsın, azizi zelil kılsın, fakiri zengin kılsın, zengini fakir kılsın; ve onu bir **شأن** başka bir **شأن**’dan alıkoymaz.

Ve **الشأن** iş (hâl, olay)dır; çoğulu **شئُون**’dur.

Ve denir: bana falan geldi, hâlbuki ben onun **شَأَنتُ شأْنَه**’ini yapmadım; ne onun **مَأنْتُ مأنَه**’ini, ne de onun **انتبلْتُ نَبْلَه**’ini; yani ona aldırmadım ve ona önemsemedim.

Leys dedi: **الشئُون**: baştan **العَيْن**’a (giden) gözyaşı damarlarıdır; tekili **شَأْن**. Dedi: ve **الشُّئون** kafatasında **القبائل** arasında (bulunan) nâmânimdir.

Ahmed b. Yahyâ dedi: **الشئون** **القبائل**’in üstünde damarlar(dır); adam yaşlandıkça kuvvetlenir ve sertleşir.

Bana Münzirî haber verdi; İbrâhîm el-Harbî’den; Ebû Nasr’dan; Asmaî’den: dedi ki: **الشئون** **القبائل**’in birleşme yerleridir; her iki **قبيلة** arasında bir **شأن** vardır; ve gözyaşları **الشئون**’dan çıkar; ve onlar dörttür, bazısı bazısına (bitişik).

İbrâhîm dedi; ve İbnü’l-A‘râbî dedi: kadınlar için üç **قبائل** vardır.

Amr’dan, babasından rivayet olundu: dedi ki: **الشُّأْنَانِ** baştan **العَيْن**’a (giden) iki damardır.

Ubeyd b. el-Ebras dedi:
عَيْنَاكَ دَمْعُهما سَرُوب
كأَنَّ شأْنيهما شعِيبُ

Dedi: ve Asmaî’nin hücceti onun sözü(dür):
لا تُحْزِنيني بالفِراق فإنَّني
لا تَسْتَهِلُّ من الفِراقِ شئُوني

Başkası dedi: **الشئون**: dağda damarlar(dır); içinde **النَّبْع** biter; tekili **شَأْن**. Ve denir: dağın **شئون**’undan bir **شأن** içinde bitmiş hurmalar gördüm. Ve denildi: dağların yarıklarında topraktan damarlar(dır); içine hurma dikilir. Ve şarabın **شئون**’u, ondan (şaraptan) bedenin damarlarına sızan şeydir.

El-Ba‘îs dedi:
بأطيبَ مِنْ فيها ولا طعمَ قَرْقَفٍ
عُقارٍ تمشِّي في العظام شئونُها

**أشن** : Leys dedi: **الأشْنَة** beyaz ince bir şeydir, ıtırdan; sanki bir damardan rendelenmiş gibidir.

Dedim: onu Arapça görmüyorum.

**نوش** : Allah (azze ve celle) dedi: **( ءَامَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِن )** **( سبأ : 52 )**.

Ebû Ubeyd dedi: **التَّنَاوش** alma(dır), **النَّوْش** da onun gibidir.

**نُشتُ**; **أنُوش**; **نَوْشاً**.

Selame, Ferrâ’dan: Hicaz ehli **التَّناوش**’un hemzesini terk etti ve onu **نُشتُ الشيء**’den yaptı; onu aldığın zaman; ve bize okuttu:
فهيَ تَنُوشُ الحوضَ نَوْشاً من عَلاَ
نَوْشاً به تقطع أجوازَ الْفَلاَ

Ve kavim savaşta **تناوَشَ** etti; yani mızraklarla bazısı bazısını aldı; ve bütün yakınlaşma ile yakınlaşmadılar.

Ferrâ dedi: A‘meş, Hamza ve Kisâî hemze ile **التناؤش** okudu; onu **نَأشْتُ**’tan yaparlar; o da yavaşlık(tır). Ve okudu:
وجئتَ نئيشاً بَعْدَ ما فاتك الخبَرْ

Diğeri dedi:
تَمَنِّي نَئِيشاً أن يكون أطاعَنِي
وَقَدْ حَدَثَتْ بَعْدَ الأمُورِ أمورُ

Dedi: **التناوُش**’u hemzelemek de caiz olur; o **نُشْت**’tandır; vavın dammeli oluşundan dolayı. Ve onun sözü gibi: **( نُسِفَتْ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ )** **( المرسلات : 11 )**.

Zeccâc dedi: hemzesiz **التناوش**: alma(dır). Mana: kendilerine sunulmuş olanı, kendilerine yakın iken nasıl alacaklar?; öyleyse kendilerinden uzaklaştığında onu nasıl alırlar?

Dedi: hemzeleyen ise o **النّئِيش**’tandır; o da yavaşlık içinde hareket(tir); mana: kendilerinin içinde çare bulunmayan şeyde nereden hareket edecekler?

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **انْتَأَش** şey; yani hemze ile gecikti.

Bana Münzirî haber verdi; Harbî’den; Amr’dan; babasından: eti **مَنُوشَةُ** bir dişi deve; eti ince olduğu zaman.

Ve **انْتَأَشه**; yani onu çekip çıkardı.

Ama onların sözü: falan beni helakten **انتاشني** etti; yani beni kurtardı; o hemzesizdir, “beni aldı” manasında.

**نشأ** : Leys dedi: **النَّشَأُ**: insanların gençleri (yeni yetişenleri). Tekil için de denir: o, **نَشَأُ سَوْءٍ**’dür. Ve **الناشِيءُ** gençtir; denir: **فتًى ناشيء**; ve ben bu sıfatı cariye hakkında işitmedim. Fiil: **نَشَأ**; **ينشَأ**; **نَشْأً** ve **نَشْأَةً** ve **نشاءَة**.

Selame, Ferrâ’dan rivayet etti: Araplar der: bunlar **نَشْءُ صِدْق**; hemzeyi attıklarında derler: bunlar **نَشُو صِدْقٍ**; ve **نشَا صِدْق** gördüm; ve **نَشِي صدق** ile geçtim. Bundan daha iyi olan, vavı, elifi ve yâ’yı hazfetmektir; çünkü onların sözü **( يَسَل )** onların **يَسْأَل** sözünden daha çoktur; ve **( مَسَلَةٌ )** **( مَسألة )**’den daha çoktur.

Bana Münzirî haber verdi; Ebû’l-Heysem’den: dedi ki: **الناَّشيء** gençtir, **نشأ** ettiği vakit; yani adamın boyuna ulaştı. Ve genç erkek ve genç kadına, böyle olduklarında, denir: onlar **النَّشَأ**’dır ey sen, ve **النّائون**. Nusayb için okudu:
وَلَوْلاَ أَنْ يُقَالَ صَبَا نُصَيْبٌ
لَقُلْتُ بنفسيَ النَّشَأُ الصِّغَارُ

Demek ki **النَّشَأ** sıbâ haddinden idrake yükselmişlerdir; yahut ona yaklaşmışlardır.

**نشأَتْ**; **تنشَأ**; **نَشْأ**; ve Allah **إنشاء** ile **أنشأ** etti. Dedi: ve **ناشيء** ve **نَشَأ** cemaat(tir); **خادم** ve **خَدَمَ** gibi; ve **طالب** ve **طَلَب**.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: **النَّشَأ**: Nusayb’ın evindeki küçük cariyeler.

Ferrâ, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında dedi: **( بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنشِىءُ )** **( العنكبوت : 20 )**. Dedi: kurrâ şînin cezmi ve kısaltması üzerinde birleşmiştir; Hasan el-Basrî hariç; çünkü o onu bütün Kur’an’da uzattı; şöyle dedi: **النَّشاءة**; ve o **الرّأفة** ve **الرآفة** gibi; ve **الكَأبة** ve **الكآبة**.

Ve O’nun sözü (teâlâ): **( كَظِيمٌ أَوَمَن يُنَشَّأُ فِى الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِى الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ )** **( الزخرف : 18 )**; Ferrâ dedi: Abdullah’ın ashabı **( يُنشَّأُ )** okudu; Âsım ve Hicaz ehli **( يَنشَأُ )** okudu. Dedi: manası, müşriklerin “melekler Allah’ın kızlarıdır” demeleridir; Allah onların uydurduklarından yücedir; Allah (azze ve celle) dedi: Rahmân’ı kızlarla mı tahsis ettiniz?; sizden birine kız doğduğunda yüzü kararır. Dedi: sanki dedi ki: yahut ancak süs içinde yetiştirilen ve çekişmede açıklığı olmayanı, yani kızları, Allah’a mı yapıyorsunuz; ve oğulları kendinize ayırıyorsunuz?

Zeccâc, O’nun sözü hakkında dedi: **( تُكَذِّبَانِ وَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنشَئَاتُ فِى )** **( الرحمن : 24 )**; ve **( الْمُنشِئَات )** diye de okundu. Dedi: **المُنْشَآت**’ın manası: yelkenleri kaldırılmış gemiler. Dedi: ve **المنشِئَات**: yelkenleri kaldıranlar(dır).

Ferrâ dedi: **( المنشِآت )** okuyan kimseye göre, onlar gelip gidenlerdir; ve **( المنشَآتِ )** (okunuşunda) onlarla gelinir ve onlarla gidilir.

Şemmâh dedi:
عَلَيْهَا الدُّجَى المستنشَآت كأنها
هَوادجُ مشدودٌ عليها الجزاجزُ

Yani yükseltilmiş **الزُّبَى**. Ve Allah (azze ve celle) dedi: **( ثَقِيلاً إِنَّ نَاشِئَةَ الَّيْلِ هِىَ أَشَدُّ )** **( المزمل : 6 )**.

Bana Münzirî haber verdi; Harbî’den; Esrem’den; Ebû Ubeyde’den: dedi ki: **ناشئة الليل**: onun saatleridir; ve o gecenin vakitleridir; bir **ناشئة**’den sonra bir **ناشئة** olarak.

Zeccâc dedi: **ناشئة الليل** gecenin bütün saatleridir; ondan **نشأ** eden, yani meydana gelen şey; o halde o **ناشئة**’dir.

Bana Münzirî, İbrâhîm el-Harbî’den haber verdi: dedi ki: Enes, Hasan, Ali b. el-Hüseyn, Dahhâk, Hakem ve Mücâhid derlerdi: **ناشئة الليل**: onun evvelidir; Kisâî de buna gitti.

İbn Abbâs dedi: **النّاشئة**: uykusundan sonra olan şeydir.

Dedi: İbn Mes‘ûd, İbn Ömer, İbn Zübeyr, Ebû Mâlik, Muâviye b. Kurra, İkrime, Ebû Meclaz ve Suddî dedi: gecenin hepsi **ناشئَة**’dir; ne zaman kalkarsan, muhakkak **نَشأْتَ**.

Dedi: ve bana Ebû Nasr, Asmaî’den haber verdi: bulut çıktı; onun için güzel bir **نشء** (vardı); ve onun için güzel bir çıkış çıktı; ve bu, onun ilk **ينشأ** ettiği zamandır. Ve okudu:
إذَا هَمَّ بالإقْلاَعِ هَبَّتْ له الصَّبَا
فَعَاقَبَ نشءٌ بعدها وخَرُوجُ

Dedi: ve bize Amr, babasından haber verdi: dişi deve gebe kaldığında **أنشأت**; o halde o **مُبْشِىءٌ**’dür. Ve gece **نشأ** etti: yükseldi. Ve **النشأ**: insanların gençleri. **غلام ناشيء** ve **جارية ناشئة**; hepsi **نشأ**.

Şemir dedi: **نشأ**: yükseldi. Ve bulut **نشأت**: yükseldi. Ve Allah onu **أنشأ** etti. Ve denir: nereden **أنشأْتَ**?; yani nereden geldin?

Ebû Amr dedi: **أنشأ** şöyle şöyle der; yani yöneldi. Ve falan **أنشأ**: yöneldi. Recez söyleyenin sözünü okudu:
مَكانَ مَنْ أَنشا عَلَى الرَّكَائِبِ

İbnü’l-A‘râbî dedi: **أنشأ**; şiir okuduğunda yahut hutbe irad ettiğinde ve ikisinde de güzel yaptığında (denir).

İbnü’s-Sikkît, Ebû Amr’dan: **تنشّأْتُ** ihtiyacıma; ona kalktım ve ona yürüdüm. Ve okudu:
فَلمَّا أنْ تَنشَّأَ قَامَ خِرْقٌ
من الفِتْيانِ مختلَقٌ هضُومُ

Dedi: ve birden fazla bedevînin “falan sabahleyin **تَنشَّأَ** etti” dediğini işittim; ihtiyacı için gittiği zaman.

Ebû Ubeyd: **النشيئَة**: havuzun altına konulan taş; ve **النَّصَائِب**: onun etrafına dikilen şeyler. Ve okudu:
هَرَقْنَاهُ في بادي النَّشيئَةِ دائِرٍ
قديمٍ بعهد الماء بُقْعٍ نَصَائِبُهْ

Leys dedi: falan bir söz **أنشأ** etti; yani bir sözü başlattı ve yükseltti.

**نشي** : İbnü’s-Sikkît, Kisâî’den: haber için **نَشيان** ve **نشْوَان** bir adam; ve o, güvenilen sözdür.

Ve denir: bu haberi nereden **نشِيتَ**? Ve sarhoşlukta: **نَشوان** bir adam; ve onun **نَشوتُه** belirginleşti. Dedi: Yûnus, **( نشوته )** işittiğini iddia etti.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: ondan **نشيتُ**; **أنشَى**; **نشوَةً**; ve o, bulduğu rüzgârdır.

Şemir dedi: rüzgârdan **نِشوة** denir; sarhoşluktan **نَشوة**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النّشوة**: şarabın kokusu.

Asmaî: bize haberi gözet; ve **اسْتَنْشق** ve **اسْتَوْشِ**; yani onu tanı.

Şemir dedi: haber için **نشيان** adam denir; sarhoşluktan **نشوان**; asılları vav idi; aralarını ayırdılar. Dedi: ve onun sözü:
منَ النّشوات والنِّساء الحسان
**النّشوة**’nin çoğulunu kastetti.

Leys dedi: denir: falan **نَشيَ** etti ve **انْتَشى** etti; o halde o **نَشوان**’dır; ve kadın **نَشوَى**; yani sarhoş. Ve ben güzel bir rüzgârın **نَشَا**’sını **استنْشيت** ettim; yani onu kokladım. Ve okudu:
ويَنشى نَشا المِسْكِ في فارةٍ
وريحَ الْخُزامى عَلَى الأجرَع

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الناشيء** güzel gençlikli oğlandır.

**شنأ** : Allah (azze ve celle) dedi: **( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ )** **( الكوثر : 3 )**.

Ferrâ dedi: Allah teâlâ peygamberine (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) dedi: **( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ )**; yani sana buğzeden ve düşmanın, o **الأبتر**’dir.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: Ebû Amr’u işittim, derdi ki: **الشانيء**: buğzeden; ve **الشِّنْء** ve **الشَّنْء**: buğz(dur).

Dedi: ve Ebû Ubeyde, onun sözü hakkında dedi: **( وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ )** **( المائدة : 2 )**; denir: **الشنآن**; nûn ve hemzenin harekeli oluşuyla; ve **الشنْآن**; nûnun sâkin oluşuyla: buğz(dur). Bazıları **الشَّنآن** der. Ve okudu:
وإنْ لاَمَ فيه ذُو الشّنَانِ وفَنَّدَا

Selame, Ferrâ’dan: kim **( شَنَان قوم )** okursa, manası: bir kavmin buğzu(dur). Onu **شِنئتُهُ**; **شنَآنا** ve **شَنانا** (diye) buğzettim. Kim **( شَنَآنُ قَوْمٍ )** okursa, o isimdir: sizi bir kavmin **بَغِيضُ**’u taşkınlığa sevk etmesin.

Ebû Ubeyd dedi: denir: senin hakkını **شَنِئتُ**; yani onu ikrar ettim ve onu yanımdan çıkardım.

A‘câc dedi:
زَلَّ بنُو الْعَوّام عَنْ آل الحكَمْ
وشَنِئُوا المُلْك لمَلْكٍ ذِي قَدَمْ
Yani onu yanlarından çıkardılar. Ve **قَدَم**: bir menzile(tir) ve yücelik.

Ferazdak dedi:
وَلَوْ كَانَ فِي دَيْنٍ سوَى ذا شنِئتُم
لَنَا حَقَّنَا أو غَصَّ بالماء شَارِبُهْ

Ebû’l-Heysem dedi: denir: adamı **شَنِئْتُ**; **شَنْأً** ve **شنْأةً** ve **شنَآنا** ve **وَمَشْنَئاً**; yani onu buğzettim. Kötü bir lehçe: fetha ile **شَنَأْتُ**.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **أزد شَنُؤَة**; hemze ile, **( فَعُولَة )** üzere; ve **شَنُوَّة** denmez.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **الرجل الشَّنُوءة**: bir şeyden tiksinen kimsedir. Dedi: ve ben sanırım ki **أزْدَ شَنوءة** bununla adlandırıldı.

Dedi: ve **المِشْناء**; hemzesi uzatılmış, mîm’i kesreli: insanların buğzettiği kimsedir; ve o **( مِفْعَال )** üzeredir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **رجلٌ مشنوء**; buğzettirilmiş olduğu zaman; güzel olsa bile. Ve **رجل مَشْنَاء**; görünüşü çirkin olduğu zaman. Ve iki adam **مَشْناء**; ve adamlar **مَشْنَاء**.

Âişe’den rivayet olundu: dedi ki: **( عليكم بالمشنْيئة النَافِعَة التلبين )**; **الحَسُوّ**’yu kastediyor.

Riyâşî dedi: Asmaî’ye **المَشنيئة** hakkında sordum; dedi ki: **البغيضة**.

Leys dedi: **شناءَة** ve **شنَائِية** bir adam; **( فِعَالة )** ve **( فَعَالِية )** vezninde; buğzettirilmiş, kötü huylu.

**شن** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **التَّوشّن**: suyun azlığıdır. Dedi: ve **التشوُّن** aklın hafifliği(dir). Dedi: ve **الشَّوْنة**: ahmak kadın(dır).

İbn Büzurc dedi: Kilâbî dedi: bizde bir adam vardı, başları **يَشون** ederdi; başların **شئون**’unu yarmak isterdi; ve ondan, beyinde olan bir canlıyı çıkarırdı. Hemzeyi terk etti ve onu **يقول** sınırına çıkardı; onun sözü gibi:
قُلْتُ لرجليَّ اعملا ودُوبَا
Böylece onu **دأبْتُ**’tan **دُبْتُ**’a çıkardı; aynı şekilde öteki **( شنْتُ )**’yu kastetti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والنون وما يثلثهما)
(شنأ) الشين والنون والهمزة أصلٌ يدلُّ على البِغضة والتجنُّب للشيء. من ذلك الشَّنُوءَة، وهي التقزُّز؛ ومنه اشتقاق أَزْدِشَنوءة. ويقال: شَنِئَ فُلانٌ فلاناً إِذا أَبغَضَه. وهو الشَّنَآن، وربما خَفَّفوا فقالوا: الشَّنَان. وأنشدوا:
فما العيشُ إلاَّ ما تَلَذُّ وتَشْتَهي *** وإِنْ لاَمَ فيه ذو الشَّنَانِ وأَفْنَدَا([1])والشنْءُ: الشَّنَآن أيضاً. ورجلٌ مِشناءٌ على مِفعال، إِذا كان يُبْغِضُه النَّاسُ([2]). وأمَّا قولهم شَنِئْت للأمر وبه، إِذا أَقرَرْت، وإِنشادُهم:
فلو كان هذا الأمرُ في جاهليَّةٍ *** شَنِئْتَ به أو غَصَّ بالماء شاربُه([3])
..................([4])
(شنب) الشين والنون والباء أصلٌ يدلُّ على بردٍ في شيء. يقولون: شَنِب يومُنا، فهو شَنِب وشانب، إِذا برد.
ومن ذلك الثّغر الأشنب، هو البارد العذب. قال:
* يا بِأبي أنتِ وفُوكِ الأَشْنَبُ([5]) *
(شنث) الشين والنون والثاء ليس بأصل، وفيه كلمة. يقولون: شَنِثَت مَشافِر البعير، إِذا غلظت من أكل الشَّوْك.
(شنج) الشين والنون والجيم كلمةٌ واحدةٌ، وهو الشَّنَجُ، وهو التقبُّض في جلدٍ وغيره.
(شنح) الشين والنون والحاء كلمة واحدة، وهي الشَّناحِيُّ، وهو الطويلُ، يقال هو شَنَاحٌ كما ترى.
(شنص) الشين والنون والصاد كلمة إن صحت. يقولون: فَرَس شَناصِيٌّ، أي طويل. قال:
* وشَنَاصيٌّ إِذا هِيجَ طَمَرْ([6]) *
ويقال:  إنما هو نَشَاصيٌّ. وحكى : شَنَِصَ به، مثل سَدِك.
(شنع) الشين والنون والعين أصلٌ واحد يدلُّ على رفْع الذِّكر بالقبيح. من ذلك الشَّناعة. يقال شَنُع الشيءُ فهو شنيع. وشَنَعتُهُ، إذا قهرتَه بما يكرهه. وذكر ناسٌ شَنَعَ فلانٌ فلاناً، إِذا سَبَّه. وأنشدوا لكُثَـيِّر:
وأسماءُ لا مَشنوعةٌ بمَلالةٍ  *** لَدَيْنا......................([7])ويحملون على هذا فيقولون: تشنَّعت الإبل في السير، إذا جدَّت. وإنما يكون ذلك في أرفعِ السَّير، فيعود القياسُ إلى ما ذكرناهُ من الارتفاع وإن لم يكن في ذلك قبح.
(شنف) الشين والنون والفاء كلمتان متباينتان: أحدهما الشَّنْف، وهو من حَلْي الأذُن. والكلمة الأخرى: الشَّنَف: البُغض. يقال شَنِف له يَشْنَف شنَفاً.
(شنق) الشين والنون والقاف أصلٌ صحيح منقاس، وهو يدلُّ على امتدادٍ في تعلّقٍ بشيء، من ذلك الشِّناق، وهو الخيط الذي يُشَدُّ به فمُ القربة. وشَنَقَ الرَّجل بزمام ناقته، إذا فعل بها كما يفعل الفارسُ بفرسه، إذا كَبَحَه بلجامه. ويقال إنَّ الشَّنَق: طولُ الرأس، كأنما يمتدُّ صُعُداً. وفرسٌ مشنوق: طويل.
ومن الباب وهو قياسٌ صحيح: الشَّنَق نِزَاع القلب إلى الشيءِ، وذلك أنَّه لا يكون إلاّ عن عَلَقٍ، فقد يصحُّ القياس الذي ذكرناه.
فأمَّا الأشناق فواحدها شَنَق، وهو ما دون الدِّية الكاملة، وذلك أن يسوق ذُو الحمالة ديةً كاملةً، فإذا كانت معها دياتُ جراحاتٍ دون التمام فتلك الأشناق، وكأنّها متعلِّقة بالدِّية العُظمى. والذي أراده الشاعر هذا بقوله:
قَرْمٌ تُعَلَّقُ أشناقُ الدِّيات به *** إِذا المئُون أُمِرَّتْ  فَوقَه حَمَلاَ([8])والشَّنَق، في الحديث: ما دون الفريضتين، وذلك في الإبل والغنم والبقر. وهو قولـه صلى الله عليه وآله وسلم: "لا شِناق"، أي لا يُؤخذ في الشَّنَق فَريضة حتى تتمّ.
ومن الباب اللحم المشَنَّق، وهو المشَرَّح المقطَّع طُولاً. قال الأمويّ: يقال للعجين الذي يُقطَّع ويعمل بالزيت * : مشَنّق. ولا يكون ذلك إلا وفيه طول.
--------------ـــــ
([1])  البيت للأحوص، كما في اللسان (شنأ). وروايته: "وفندا". يقال فنده وأفنده: لامه وضعف رأيه.
([2]) في هذا التفسير كلام. انظر اللسان (1:  96).
([3]) البيت ملفق من بيتين للفرزدق في ديوانه 56. وهما:
فلو كان هذا الحكم في جاهلية  *** عرفت من المولى القليل حلائبه
ولو كان هذا الأمر في غير ملككم *** لأديته أو غص بالماء شاربه
ورواه في اللسان (شنأ):
ولو كان في دين سوى ذا شنئتم *** لنا حقنا أو غص بالماء شاربه
([4]) هنا سقط لم يبيض له. وتقديره: "فكلام فيه نظر".
([5]) البيت من شواهد ابن هشام في أوضح المسالك وقطر الندى، في

##### Türkçe

(Şîn, nûn ve bunları üçleyen şeyler bâbı)
(**شنأ**) **الشين** ve **النون** ve **الهمزة**; **أصل** (kök)tur; **البِغضة** ve bir şeyden **التجنُّب**e delâlet eder. Bundan: **الشَّنُوءَة**; ve o, **التقزُّز**dür; ve ondan **أَزْدِشَنوءة**’nin اشتقاقı. Ve denilir: **شَنِئَ** falan falanı, onu **أَبغَضَه** ise. Ve o, **الشَّنَآن**dır; ve belki hafiflettiler de dediler: **الشَّنَان**. Ve inşâd ettiler:
فما العيشُ إلاَّ ما تَلَذُّ وتَشْتَهي *** وإِنْ لاَمَ فيه ذو **الشَّنَانِ** وأَفْنَدَا([1])و**الشنْءُ**: **الشَّنَآن** da. Ve bir adam **مِشناءٌ** (mif‘âl üzere), insanlar onu **يُبْغِضُه** ise.([2]) Ve أما onların sözü **شَنِئْت** iş için ve onunla, **أَقرَرْت** ise; ve onların inşâdı:
فلو كان هذا الأمرُ في جاهليَّةٍ *** **شَنِئْتَ** به أو غَصَّ بالماء شاربُه([3])
..................([4])
(**شنب**) **الشين** ve **النون** ve **الباء**; bir **أصل**tir; bir şeyde **بردٍ**e delâlet eder. Derler: **شَنِب** günümüz; o hâlde o **شَنِب** ve **شانب**tir; **برد** ise.
Ve bundan: **الثّغر الأشنب**; o, **البارد العذب**dur. Dedi:
* يا بِأبي أنتِ وفُوكِ **الأَشْنَبُ**([5]) *
(**شنث**) **الشين** ve **النون** ve **الثاء** bir **أصل** değildir; ve onda bir kelime vardır. Derler: **شَنِثَت** devenin **مَشافِر**i, **غلظت** ise, **الشَّوْك** yemekten.
(**شنج**) **الشين** ve **النون** ve **الجيم** bir tek kelimedir; ve o **الشَّنَجُ**dur; ve o, bir deri ve başkasında **التقبُّض**dur.
(**شنح**) **الشين** ve **النون** ve **الحاء** bir tek kelimedir; ve o **الشَّناحِيُّ**dur; ve o **الطويلُ**dur; denilir: o, gördüğün gibi **شَنَاحٌ**tur.
(**شنص**) **الشين** ve **النون** ve **الصاد**; sahih olursa bir kelime. Derler: **فَرَس شَناصِيٌّ**; yani **طويل**. Dedi:
* وشَنَاصيٌّ إِذا هِيجَ طَمَرْ([6]) *
Ve denilir: ancak o **نَشَاصيٌّ**dur. Ve hikâye etti: **شَنَِصَ** onunla; **سَدِك** gibi.
(**شنع**) **الشين** ve **النون** ve **العين**; bir tek **أصل**tir; çirkin olanla zikri **رفْع** etmeye delâlet eder. Bundan: **الشَّناعة**. Denilir: **شَنُع** şey; o hâlde o **شنيع**dir. Ve **شَنَعتُهُ**; onu, hoşlanmadığı şeyle **قهرتَه** ise. Ve birtakım insanlar zikretti: **شَنَعَ** falan falanı; onu **سَبَّه** ise. Ve **كُثَـيِّر** için inşâd ettiler:
وأسماءُ لا **مَشنوعةٌ** بمَلالةٍ  *** لَدَيْنا......................([7])Ve bunu bunun üzerine حمل ederler de derler: **تشنَّعت** develer yürüyüşte, **جدَّت** ise. Ancak bu, yürüyüşün en **أرفع**ında olur; böylece kıyas, onda çirkinlik olmasa da, zikrettiğimiz **الارتفاع**a döner.
(**شنف**) **الشين** ve **النون** ve **الفاء**; birbirinden ayrı iki kelimedir: birincisi **الشَّنْف**; ve o, kulağın süsünden bir şeydir. Ve diğer kelime: **الشَّنَف**: **البُغض**. Denilir: **شَنِف** ona; **يَشْنَف** **شنَفاً**.
(**شنق**) **الشين** ve **النون** ve **القاف**; sahih, kıyaslı bir **أصل**tir; ve o, bir şeye تعلقta bir **امتداد**a delâlet eder. Bundan: **الشِّناق**; ve o, kırbanın ağzının onunla bağlandığı iptir. Ve **شَنَقَ** adam, devesinin yularıyla; ona, süvarinin atına yaptığı gibi yaptıysa; onu gemiyle **كَبَحَه** ise. Ve denilir: muhakkak **الشَّنَق**: başın **طول**udur; sanki yukarı doğru **يمتدُّ**. Ve **فرسٌ مشنوق**: **طويل**.
Ve bâbdandır; ve o sahih bir kıyastır: **الشَّنَق** kalbin şeye **نِزَاع**ıdır; ve bu, ancak bir **عَلَقٍ**dan olur; böylece zikrettiğimiz kıyas sahih olabilir.
أما **الأشناق** ise, onun teki **شَنَق**tır; ve o, tam diyetten aşağı olandır. Bu da, **ذُو الحمالة** tam bir diyet sevk etmesidir; onunla birlikte tamamdan aşağı yaralama diyetleri olursa, işte onlar **الأشناق**tır; ve sanki büyük diyete **متعلِّقة**dır. Şairin bununla muradı, şu sözüyle budur:
قَرْمٌ تُعَلَّقُ **أشناقُ** الدِّيات به *** إِذا المئُون أُمِرَّتْ  فَوقَه حَمَلاَ([8])Ve **الشَّنَق**, hadiste: iki farîzadan aşağı olan şeydir; ve bu, develerde ve koyunlarda ve sığırlardadır. Ve o, onun (sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem) sözüdür: "لا **شِناق**"، yani tamam oluncaya kadar **الشَّنَق**ta farîza alınmaz.
Ve bâbdandır: **اللحم المشَنَّق**; ve o, uzunlamasına yarılıp parçalanmış olandır. **الأمويّ** dedi: yağ ile kesilip yapılan hamura denilir: **مشَنّق**. Ve bu, ancak onda bir **طول** varken olur.
--------------ـــــ
([1]) Beyit **الأحوص**’undur; **اللسان** (**شنأ**)’da olduğu gibi. Rivayeti: "وفندا". Denilir: **فنده** ve **أفنده**: onu kınadı ve görüşünü zayıf saydı.
([2]) Bu tefsirde söz vardır. **اللسان** (1:  96)’a bak.
([3]) Beyit, **الفرزدق**’un divanında 56’da iki beyitten derlenmiştir. Ve ikisi:
فلو كان هذا الحكم في جاهلية  *** عرفت من المولى القليل حلائبه
ولو كان هذا الأمر في غير ملككم *** لأديته أو غص بالماء شاربه
Ve onu **اللسان** (**شنأ**)’da şöyle rivayet etti:
ولو كان في دين سوى ذا شنئتم *** لنا حقنا أو غص بالماء شاربه
([4]) Burada, onun için temize çekilmemiş bir düşme vardır. Takdiri: "فكلام فيه نظر".
([5]) Beyit, **ابن هشام**’ın **أوضح المسالك** ve **قطر الندى**’daki şevâhidindendir; içinde

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- شنئته: تقذرته بغضا له. ومنه اشتق: أزد شنوءة، وقوله تعالى: ﴿لا يجرمنكم شنآن قوم﴾ [المائدة/8]، أي: بغضهم، وقرئ: ﴿شنأن﴾ (وهي قراءة ابن عامر وشعبة وابن وردان وابن جماز بخلف عنه. الإتحاف 197) فمن خفف أراد: بغيض قوم، ومن ثقل جعله مصدرا، ومنه: [إن شانئك هو الأبتر} [الكوثر/3].

##### Türkçe

- **شنئته**: ona karşı nefret sebebiyle iğrendim. Ondan türetildi: **أزد شنوءة**; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿لا يجرمنكم **شنآن** قوم﴾ [المائدة/8], yani: onların nefreti; ve ﴿**شنأن**﴾ diye de okunmuştur (bu, İbn Âmir’in, Şu‘be’nin, İbn Verdân’ın ve İbn Cemmâz’ın—ondan hilâf ile—kıraatidir. **الإتحاف** 197). Kim hafifletirse muradı: bir kavmin nefret edileni; kim ağırlaştırırsa onu mastar kılar; ve ondan: ﴿إن **شانئك** هو الأبتر﴾ [الكوثر/3].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ن أ
شنئته شنأة وشنآناً وهو عدو شانيء ولا أبا لشانئك ومشنوء من يشنؤك‏.‏
وهو مشنأ ومشنأ الخلق‏:‏ للقبيح المنظر مصدر يستوي فيه الواحد وغيره‏.‏
ورجل شنوءة‏:‏ يتقزز من كل شيء‏.‏
ومن المجاز‏:‏ شنئت حقك وشنئت لك هذا فلا أرجع فيه أبداً إذا طابت له نفسه به وهو من قولهم‏:‏ أبغض حق أخيك لأنه إذا أحبه منعه وإذا أبغضه أعطاه‏.‏

##### Türkçe

ش ن أ
Onu **شنئته**; **شنأة** ve **شنآناً** (ile) (yaptım); o, düşmandır: **شانيء**. “Senin **شانئك**’ine baba yoktur.” Ve **مشنوء**: sana **يشنؤك** olan (kimse).‏.‏
Ve o, **مشنأ**’dır; ve **مشنأ الخلق**: görünüşü çirkin olan için; bir mastardır, onda tekil ve başkası eşit olur.‏.‏
Ve **شنوءة** (olan) bir adam: her şeyden tiksinir.‏.‏
Ve mecazdan: senin hakkını **شنئت** ettim ve sana bunu **شنئت** ettim; onda asla geri dönmem; onun nefsi onunla hoş olduğunda. Ve bu, onların şu sözündendir: “Kardeşinin hakkını buğzet”; çünkü onu sevdiğinde onu men eder, onu buğzettiğinde ona verir.‏.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَّناءة مثل الشَّناعةِ: البُغْضُ.
شَنِئَ الشيءَ وشَنَأَه أَيضاً، الأَخيرة عن ثعلب، يَشْنَؤُهُ فيهما شَنْأً وشُنْأً وشِنْأً وشَنْأَةً ومَشْنَأً ومَشْنأَةً ومَشْنُؤَةً وشَنَآناً وشَنْآناً، بالتحريك والتسكين: أَبْغَضَه. وقرئَ بهما قوله تعالى: ولا يَجْرِمَنَّكم شَنآنُ قوم. فمن سكَّن، فقد يكون مصدراً كَلَيَّان، ويكون صفة كَسَكْرانَ، أَي مُبْغِضُ قوم. قال الجوهري: وهو شاذ في اللفظ لأَنه لم يجئْ شيءٌ من المصادر عليه. ومن حرَّك، فانما هو شاذ في المعنى لأَن فَعَلانَ إِنما هو من بِناءِ ما كان معناه الحركةَ والاضْطِرابَ كالضَّرَبانِ والخَفَقَانِ. التهذيب: الشَّنَآنُ مصدر على فَعَلان كالنَّزَوانِ والضَّرَبانِ. وقرأَ عاصم: شَنْآن، بإِسكان النون، وهذا يكون اسماً كأنه قال: ولا يَجْرِمَنَّكم بَغِيضُ قوم. قال أَبو بكر: وقد أَنكر هذا رجل من أَهل البصرة يُعرف بأَبي حاتم السِّجِسْتانِي معه تَعدٍّ شديدٌ وإِقدام على الطعْن في السَّلف. قال: فحكيت ذلك لأَحمد بن يحيى، فقال: هذا من ضِيقِ عَطَنِه وقلة معرفته، أَما سَمِعَ قولَ ذي الرُّمَّة: فأَقْسِمُ، لا أَدْرِي أَجَوْلانُ عَبْرةٍ، *  تَجُودُ بها العَيْنانِ، أَحْرَى أَمِ الصَّبْرُ قال: قلت له هذا، وإِن كان مصدراً ففيه الواو. فقال: قد قالت العرب وَشْكانَ ذا إِهالةً وحَقْناً، فهذا مصدر، وقد أَسكنه، الشَّنانُ، بغير همز، مثل الشَّنَآنِ، وأَنشد للأَ حوص: وما العيْشُ إِلاَّ ما تَلَذُّ وتَشْتَهي، *  وإِنْ لامَ فيه ذُو الشَّنانِ وفَنَّدا سلمة عن الفرّاءِ: من قرأَ شَنَآنُ قوم، فمعناهُ بُغْضُ
قومٍ. شَنِئْتُه شَنَآناً وشَنْآناً. وقيل: قوله شَنآنُ أَي بَغْضاؤُهم، ومَن قَرأَ شَنْآنُ قَوْم، فهو الاسم: لا يَحْمِلَنَّكم بَغِيضُ قَوْم. ورجل شَنائِيةٌ وشَنْآنُ والأُنثى شَنْآنَةٌ وشَنْأَى. الليث: رجل شَناءة وشَنائِيةٌ، بوزن فَعالةٍ وفَعالِية: مُبْغِضٌ سَيِّىءُ الخُلقُ. وشُنِئَ الرجلُ، فهو مَشْنُوءٌ إِذا كان مُبْغَضاً، وإِن كان جميلاً. ومَشْنَأٌ، على مَفْعَل، بالفتح: قبيح الوجه، أَو قبيح الـمَنْظَر، الواحد والمثنى والجميع والمذكر والمؤنث في ذلك سواءٌ.
والمِشْناءُ، بالكسر ممدود، على مِثالِ مِفْعالٍ: الذي يُبْغِضُه الناسُ. عن أَبي عُبيد قال: وليس بِحَسن لأَن المِشْناءَ صيغة فاعل، وقوله: الذي يُبْغِضُه الناسُ، في قوَّة المفعول، حتى كأَنه قال: المِشْناءُ الـمُبْغَضُ، وصيغة المفعول لا يُعَبَّر بها(1) (1 قوله «لا يعبر بها إلخ» كذا في النسخ ولعل المناسب لا يعبر عنها بصيغة الفاعل.) عن صيغة الفاعل، فأَمّا رَوْضةٌ مِحْلالٌ، فمعناه أَنها تُحِلُّ الناسَ، أَو تَحُلُّ بهم أَي تَجْعَلُهم يَحُلُّون، وليست في معنى مَحْلُولةٍ. قال ابن بري: ذكر أَبو عبيد أَنَّ الـمَشْنَأَ مثل الـمَشْنَعِ: القَبِيحُ الـمَنْظَر، وإِن كان مُحَبَّباً، والمِشْناءُ مثل المِشْناعِ: الذي يُبْغِضُه الناسُ، وقال علي بن حمزة: المِشْناءُ بالمدّ: الذي يُبْغِضُ الناسَ. وفي حديث أُم معبد: لا تَشْنَؤُه مِن طُولٍ. قال ابن الأَثير: كذا جاءَ في رواية أَي لا يُبْغَضُ لفَرْطِ طُولِهِ، ويروى لا يُتَشَنَّى من طُول، أُبْدل من الهمزة ياء. وفي حديث علي كرَّم اللّه وجه: ومُبْغِضٌ يَحْمِله شَنَآني على أَنْ يَبْهَتَني.
وتَشانَؤُوا أَي تَباغَضوا، وفي التنزيل العزيز: إنَّ شانِئَك هو الأَبْتر. قال الفرَّاءُ: قال اللّه تعالى لنبيه صلى اللّه عليه وسلم: إِنَّ شانِئك أَي مُبْغِضَك وعَدُوَّكَ هو الأَبْتَر. أَبو عمرو: الشَّانِئُ: الـمُبْغِضُ. والشَّنْءُ والشِّنْءُ: البِغْضَةُ. وقالَ أَبو عبيدة في قوله: ولا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنآن قوم، يقال الشَّنَآن، بتحريك النون، والشَّنْآنُ، بإِسكان النون: البِغْضةُ. قال أَبو الهيثم يقال: شَنِئْتُ الرجلَ أَي أَبْغَضْته. قال: ولغة رديئة شَنَأْتُ، بالفتح. وقولهم: لا أَبا لشانِئك ولا أَبٌ أَي لِمُبْغِضِكَ. قال ابن السكيت: هي كناية عن قولهم لا أَبا لك.
والشَّنُوءة، على فَعُولة: التَّقَزُّزُ من الشيءِ، وهو التَّباعدُ من الأَدْناس. ورجل فيه شَنُوءة وشُنُوءة أَي تَقَزُّزٌ، فهو مرة صفة ومرة اسم. وأَزدُ شَنُوءة، قبيلة مِن اليَمن: من ذلك، النسبُ إليه: شَنَئِيٌّ، أَجْرَوْا فَعُولةَ مَجْرَى فَعِيلةَ لمشابهتها اياها من عِدّة أَوجه منها: أَن كل واحد من فَعُولة وفَعِيلة ثلاثي، ثم إِن ثالث كل واحد منهما حرف لين يجري مجرى صاحبه؛ ومنها: أَنَّ في كل واحد من فَعُولة وفَعِيلة تاءَ التأْنيث؛ ومنها: اصْطِحابُ فَعُول وفَعِيل على الموضع الواحد نحوأَثُوم وأَثِيم ورَحُوم ورَحِيم، فلما استمرت حال فعولة وفعيلة هذا الاستمرار جَرَتْ واو شنوءة مَجرى ياءِ حَنِيفة، فكما قالوا حَنَفِيٌّ، قياساً، قالوا شَنَئِيءٌّ، قياساً. قال أَبو الحسن الأَخفش: فإِن قلت إنما جاءَ هذا في حرف واحد يعني شَنُوءة، قال: فإنه جميع ما جاءَ. قال ابن جني: وما أَلطفَ هذا القولَ من أَبي الحسن، قال: وتفسيره أَن الذي جاءَ في فَعُولة هو هذا الحرف، والقياس قا بِلُه، قال: ولم يَأْتِ فيه شيءٌ يَنْقُضُه. وقيل: سُمُّوا بذلك لشَنَآنٍ كان بينهم. وربما قالوا: أَزْد شَنُوَّة، بالتشديد غير مهموز، ويُنسب إليها شَنَوِيٌّ، وقال:
نَحْنُ قُرَيْشٌ، وهُمُ شَنُوَّهْ، *  بِنا قُرَيْشاً خُتِمَ النُّبُوَّهْ قال ابن السكيت: أَزْدُ شَنُوءة، بالهمز، على فَعُولة ممدودة، ولا يقال شَنُوَّة. أَبو عبيد: الرجلُ الشَّنُوءة: الذي يَتَقَزَّزُ من الشيءِ. قال: وأَحْسَبُ أَنَّ أَزْدَ شَنُوءة سمي بهذا. قال الليث: وأَزْدُ شَنُوءة أَصح الأَزد أَصْلاً وفرعاً، وأَنشد:
فَما أَنْتُمُ بالأَزْدِ أَزْدِ شَنُوءة، *  ولا مِنْ بَنِي كَعْبِ بنِ عَمْرو بن عامِرِ أَبو عبيد: شَنِئْتُ حَقَّك: أَقْرَرْت به وأَخرَجْته من عندي. وشَنِئَ له حَقَّه وبه: أَعْطاه إِيَّاه. وقال ثعلب: شَنَأَ إِليه حَقَّه: أَعطاه إيَّاه وتَبَرَّأَ منه، وهو أَصَحُّ، وأَما قول العجاج:
زَلَّ بَنُو العَوَّامِ عن آلِ الحَكَمْ، *  وشَنِئوا الـمُلْكَ لِمُلْكٍ ذي قِدَمْ فإنه يروى لِمُلْكٍ ولِمَلْكٍ، فمن رواه لِمُلْكٍ، فوجهه شَنِئوا أَي أَبْغَضُوا هذا الـمُلك لذلك الـمُلْكِ، ومَنْ رواه لِمَلْكٍ، فالأَجْودُ شَنَؤوا أَي تَبَرَّؤُوا به إِليه. ومعنى الرجز أَي خرجوا من عندهم. وقَدَمٌ: مَنْزِلةٌ ورِفْعةٌ. وقال الفرزدق:
ولَوْ كانَ في دَيْنٍ سِوَى ذا شَنِئْتُمُ *  لَنا حَقَّنا، أَو غَصَّ بالماء شارِبُهْ وشَنِئَ به أَي أَقَرَّ به. وفي حديث عائشة: عليكم بالـمَشْنِيئةِ النافعةِ التَّلْبِينةِ، تعني الحَساء، وهي مفعولةٌ من شَنِئْتُ أَي أَبْغَضْتُ. قال الرياشي: سأَلت الأَصمعي عن الـمَشْنِيئةِ، فقال: البَغِيضةُ. قال ابن الأَثير في قوله: مَفْعُولةٌ من شَنِئْتُ إِذا أَبْغَضْتَ، في الحديث. قال: وهذا البِناءُ شاذ. قان أَصله مَشْنُوءٌ بالواو، ولا يقال في مَقْرُوءٍ ومَوْطُوءٍ مَقرِيٌّ ومَوْطِيٌّ ووجهه أَنه لما خَفَّفَ الهمزة صارت ياءً، فقال مَشْنِيٌّ كَمَرْضيٍّ، فلما أَعادَ الهمزة اسْتَصْحَبَ الحالَ الـمُخَفَّفة. وقولها :التَّلْبينة: هي تفسير الـمَشْنِيئةِ، وجعلتها بَغِيضة لكراهتها. وفي حديث كعب رضي اللّه عنه: يُوشِكُ أَن يُرْفَعَ عنكم الطاعونُ ويَفِيضَ فيكم شَنَآنُ الشِّتاءِ. قيل: ما شَنآنُ الشِّتاءِ؟ قال: بَرْدُه؛ اسْتعارَ الشَّنآنَ للبَرْد لأَنه يَفِيضُ في الشتاء. وقيل: أَراد بالبرد سُهولة الأَمر والرّاحَة، لأَن العرب تَكْنِي بالبرد عن الرَّاحة، والمعنى: يُرْفَعُ عنكم الطاعونُ والشِّدَّةُ، ويَكثر فيكم التَّباغُضُ والراحةُ والدَّعة.
وشَوانِئُ المال: ما لا يُضَنُّ به. عن ابن الأَعرابي من تذكرة أَبي علي قال: وأَرى ذلك لأَنها شُنِئَت فجِيدَ بها فأَخْرجه مُخرَج النَّسب، فجاءَ به على فاعل. والشَّنَآنُ: من شُعَرائهم، وهو الشَّنَآنُ بن مالك، وهو رجل من بني معاوية من حَزْنِ بن عُبادةَ.

##### Türkçe

**الشَّناءة** مثل **الشَّناعةِ**: buğz.

**شَنِئَ** şeyi ve **شَنَأَه** de; sonuncusu Sa‘leb’den; ikisinde de onu **يَشْنَؤُهُ**: **شَنْأً** ve **شُنْأً** ve **شِنْأً** ve **شَنْأَةً** ve **مَشْنَأً** ve **مَشْنأَةً** ve **مَشْنُؤَةً** ve **شَنَآناً** ve **شَنْآناً**, harekeleme ve sükûn ile: ona buğzetti. Ve onunla (iki okuyuşla) şu yüce sözü okundu:
ولا يَجْرِمَنَّكم شَنآنُ قوم. Bundan kim sükûn verirse, **كَلَيَّان** gibi bir mastar olabilir; ve **كَسَكْرانَ** gibi bir sıfat olur; yani bir kavme buğzeden. Cevherî dedi: Lafızda şâzdır; çünkü mastarlardan onun üzerine (bu vezin üzere) hiçbir şey gelmemiştir. Kim hareke verirse, ancak mânada şâzdır; çünkü **فَعَلانَ** ancak mânası hareket ve çalkantı olanın binasındandır; **كالضَّرَبانِ** ve **الخَفَقَانِ** gibi. **التهذيب**: **الشَّنَآنُ** **فَعَلان** üzere bir mastardır; **كالنَّزَوانِ** ve **الضَّرَبانِ** gibi. Ve Âsım okudu: **شَنْآن**; **النون**’u sükûn ile; bu bir isim olur; sanki dedi ki: ولا يَجْرِمَنَّكم بَغِيضُ قوم. Ebû Bekir dedi: Bunu Basra ehlinden, Ebû Hâtim es-Sicistânî diye bilinen bir adam inkâr etti; onda şiddetli bir taşkınlık ve selefe ta‘n etmeye cüret vardı. Dedi: Bunu Ahmed b. Yahyâ’ya naklettim; dedi ki: Bu, onun otlağının darlığındandır ve bilgisinin azlığındandır; Zü’r-Rumme’nin sözünü işitmedi mi:
فأَقْسِمُ، لا أَدْرِي أَجَوْلانُ عَبْرةٍ، *  تَجُودُ بها العَيْنانِ، أَحْرَى أَمِ الصَّبْرُ
Dedi: Bunu ona söyledim; ve eğer mastar ise onda **الواو** vardır. Dedi ki: Araplar **وَشْكانَ** ذا إِهالةً وحَقْناً demiştir; bu bir mastardır; onu sükûnlu yapmıştır. **الشَّنانُ**, hemzesiz, **الشَّنَآنِ** gibi; ve el-Ahvas’tan inşad etti:
وما العيْشُ إِلاَّ ما تَلَذُّ وتَشْتَهي، *  وإِنْ لامَ فيه ذُو الشَّنانِ وفَنَّدا

Seleme, Ferrâ’dan: Kim **شَنَآنُ قوم** okursa, mânası bir kavmin buğzudur. **شَنِئْتُه** **شَنَآناً** ve **شَنْآناً**. Ve denildi: Onun sözü **شَنآنُ** yani onların **بَغْضاؤُهم**’u; kim **شَنْآنُ قَوْم** okursa, o isimdir: لا يَحْمِلَنَّكم بَغِيضُ قَوْم.

Ve bir adam **شَنائِيةٌ** ve **شَنْآنُ**; dişisi **شَنْآنَةٌ** ve **شَنْأَى**. Leys: bir adam **شَناءة** ve **شَنائِيةٌ**, **فَعالةٍ** ve **فَعالِية** vezninde: buğzeden, kötü huylu.

Ve adam **شُنِئَ**; o **مَشْنُوءٌ**’dur; buğzedilmiş olduğu zaman, güzel olsa bile.

Ve **مَشْنَأٌ**, **مَفْعَل** üzere, fetha ile: çirkin yüzlü; yahut çirkin görünüşlü; bunda tekil, ikil, çoğul, müzekker ve müennes eşittir.

Ve **المِشْناءُ**, kesra ile, medli, **مِفْعالٍ** misali üzere: insanların buğzettiği kimse. Ebû Ubeyd’den: güzel değildir; çünkü **المِشْناءَ** fâil sigasıdır; onun sözü “insanların buğzettiği” mef‘ûl kuvvetindedir; hatta sanki dedi ki: **المِشْناءُ** **الـمُبْغَضُ**; ve mef‘ûl sigasıyla ifade edilmez(1)
(1 “لا يعبر بها إلخ” sözü: nüshalarda böyle; uygun olan, “لا يعبر عنها بصيغة الفاعل” olabilir.)
fâil sigasından. Ama **رَوْضةٌ مِحْلالٌ**, mânası: insanları indirir; yahut onlara iner; yani onları “inerler” kılar; **مَحْلُولةٍ** mânasında değildir. İbn Berrî dedi: Ebû Ubeyd zikretti ki **الـمَشْنَأَ** **الـمَشْنَعِ** gibidir: çirkin görünüşlü; sevimli olsa bile. Ve **المِشْناءُ** **المِشْناعِ** gibidir: insanların buğzettiği. Ali b. Hamza dedi: **المِشْناءُ** med ile: insanları buğzeden. Ümm Ma‘bed hadîsinde: لا تَشْنَؤُه مِن طُولٍ. İbnü’l-Esîr dedi: rivayette böyle geldi; yani aşırı boyundan dolayı buğzedilmez. Ve “لا يُتَشَنَّى من طُول” diye rivayet edilir; hemzeden **ياء** bedel edilmiştir.

Ali hadîsinde—Allah yüzünü keremli kılsın—: ومُبْغِضٌ يَحْمِله شَنَآني على أَنْ يَبْهَتَني.

Ve **تَشانَؤُوا** yani birbirlerine buğzettiler. Ve aziz tenzilde: إنَّ شانِئَك هو الأَبْتر. Ferrâ dedi: Allah تعالى peygamberine صلى اللّه عليه وسلم dedi ki: **شانِئك** yani seni buğzedenin ve düşmanın **هو الأَبْتَر**’dir. Ebû Amr: **الشَّانِئُ**: buğzeden. Ve **الشَّنْءُ** ve **الشِّنْءُ**: buğz. Ebû Ubeyde dedi ki, şu sözünde: ولا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنآن قوم; **الشَّنَآن** denir, **النون**’u harekelemekle; ve **الشَّنْآنُ**, **النون**’u sükûnlamakla: buğz.

Ebû’l-Heysem dedi: denir ki: **شَنِئْتُ** adamı, yani ona buğzettim. Dedi: kötü bir dil: **شَنَأْتُ**, fetha ile. Ve onların sözü: لا أَبا لشانِئك ولا أَبٌ yani senin buğzedene baba da yok. İbnü’s-Sikkît dedi: bu, onların “لا أَبا لك” sözünden kinayedir.

Ve **الشَّنُوءة**, **فَعُولة** üzere: bir şeyden tiksinme; o, pisliklerden uzaklaşmadır. Ve bir adamda **شَنُوءة** ve **شُنُوءة** vardır; yani tiksinme; bazen sıfat, bazen isimdir. Ve **أَزدُ شَنُوءة**, Yemen’den bir kabile: bundan; ona nisbet: **شَنَئِيٌّ**; **فَعُولة**’yi, ona benzemesinden dolayı birkaç yönden **فَعِيلة**’nin yürüdüğü yere yürüttüler; onlardan: **فَعُولة** ve **فَعِيلة**’nin her biri üç harflidir; sonra her birinin üçüncüsü bir yumuşak harftir, ötekinin yürüdüğü gibi yürür; onlardan: **فَعُولة** ve **فَعِيلة**’nin her birinde **تاءَ التأْنيث** vardır; onlardan: **فَعُول** ve **فَعِيل**’in aynı mevzide beraberliği; **نحوأَثُوم** ve **أَثِيم** ve **رَحُوم** ve **رَحِيم** gibi. **فعولة** ve **فعيلة**’nin hâli bu devamlılık üzere sürüp gidince, **شنوءة**’nin **واو**’su, **حَنِيفة**’nin **ياء**’sı yürüdüğü yere yürüdü; nasıl ki **حَنَفِيٌّ** dediler, kıyasla; **شَنَئِيءٌّ** dediler, kıyasla. Ebû’l-Hasen el-Ahfeş dedi: Eğer dersen ki bu ancak tek bir harfte geldi, yani **شَنُوءة**; dedi: o, gelenin tamamıdır. İbn Cinnî dedi: Ebû’l-Hasen’den bu söz ne kadar latiftir. Dedi: bunun tefsiri: **فَعُولة**’de gelen, bu harftir; kıyas onu kabul edicidir. Dedi: onu bozan hiçbir şey gelmedi.

Ve denildi: aralarında olan bir **شَنَآنٍ** sebebiyle böyle adlandırıldılar. Ve bazen derler: **أَزْد شَنُوَّة**, şeddeli, hemzesiz; ona nisbet **شَنَوِيٌّ**; ve dedi ki:
نَحْنُ قُرَيْشٌ، وهُمُ شَنُوَّهْ، *  بِنا قُرَيْشاً خُتِمَ النُّبُوَّهْ
İbnü’s-Sikkît dedi: **أَزْدُ شَنُوءة**, hemze ile, medli **فَعُولة** üzere; **شَنُوَّة** denmez. Ebû Ubeyd: **الرجلُ الشَّنُوءة**: bir şeyden tiksinen kimse. Dedi: zannederim ki **أَزْدَ شَنُوءة** bununla adlandırıldı. Leys dedi: ve **أَزْدُ شَنُوءة** asıl ve fer‘ bakımından Ezd’in en sahihidir; ve inşad etti:
فَما أَنْتُمُ بالأَزْدِ أَزْدِ شَنُوءة، *  ولا مِنْ بَنِي كَعْبِ بنِ عَمْرو بن عامِرِ

Ebû Ubeyd: **شَنِئْتُ** hakkını: onu ikrar ettim ve onu yanımdan çıkardım. Ve **شَنِئَ** ona hakkını ve onunla: onu ona verdi. Sa‘leb dedi: **شَنَأَ** ona hakkını: onu ona verdi ve ondan beri oldu; bu daha sahihdir. Ama A‘câc’ın sözü:
زَلَّ بَنُو العَوَّامِ عن آلِ الحَكَمْ، *  وشَنِئوا الـمُلْكَ لِمُلْكٍ ذي قِدَمْ
o, **لِمُلْكٍ** ve **لِمَلْكٍ** diye rivayet edilir. Kim onu **لِمُلْكٍ** diye rivayet ederse, yönü: **شَنِئوا** yani bu mülke, o mülk için buğzettiler. Kim onu **لِمَلْكٍ** diye rivayet ederse, daha iyi olan: **شَنَؤوا** yani onunla ona karşı beri oldular. Recezin mânası: yani onların yanından çıktılar. Ve **قَدَمٌ**: menzile ve yücelik. Ferazdak dedi:
ولَوْ كانَ في دَيْنٍ سِوَى ذا شَنِئْتُمُ *  لَنا حَقَّنا، أَو غَصَّ بالماء شارِبُهْ

Ve **شَنِئَ** onunla yani onu ikrar etti. Âişe hadîsinde: عليكم بالـمَشْنِيئةِ النافعةِ التَّلْبِينةِ; yani çorbayı kasteder; o, **شَنِئْتُ**’ten mef‘ûledir; yani buğzettim. Riyâşî dedi: Asma‘î’ye **الـمَشْنِيئةِ** hakkında sordum; dedi: **البَغِيضةُ**. İbnü’l-Esîr, şu sözünde dedi: “**شَنِئْتُ**’ten **مَفْعُولةٌ**; buğzettiğin zaman” hadîste. Dedi: bu bina şâzdır. Dedi: aslı **مَشْنُوءٌ**’dur, **الواو** ile; ve **مَقْرُوءٍ** ve **مَوْطُوءٍ**’da **مَقرِيٌّ** ve **مَوْطِيٌّ** denmez. Yönü: hemzeyi hafiflettiğinde **ياء** oldu; **مَشْنِيٌّ** dedi, **كَمَرْضيٍّ** gibi; hemzeyi iade edince, hafifletilmiş hâli beraberinde sürdürdü. Ve onun sözü: **التَّلْبينة**: **الـمَشْنِيئةِ**’nin tefsiridir; onu, kerih gördüğü için **بَغِيضة** kıldı. Ka‘b hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: يُوشِكُ أَن يُرْفَعَ عنكم الطاعونُ ويَفِيضَ فيكم شَنَآنُ الشِّتاءِ. Denildi: **شَنآنُ الشِّتاءِ** nedir? Dedi: onun soğuğu; soğuğa **الشَّنآنَ**’ı ödünç aldı; çünkü o kışta taşar. Ve denildi: soğukla işin kolaylığını ve rahatlığı murad etti; çünkü Araplar soğukla rahatlığa kinaye eder. Mâna: sizden taun ve şiddet kaldırılır; ve sizde karşılıklı buğz ve rahatlık ve genişlik çoğalır.

Ve **شَوانِئُ المال**: kendisiyle cimrilik edilmeyen şeyler. İbnü’l-A‘râbî’den, Ebû Ali’nin tezkiresinden: dedi ki: ve ben bunu, onunla cömertlik edildiği için **شُنِئَت** olmasına bağlı görüyorum; onu nisbet çıkarışıyla çıkardı; onu **فاعل** üzere getirdi.

Ve **الشَّنَآنُ**: onların şairlerindendir; o **الشَّنَآنُ** b. Mâlik’tir; o, Benî Muâviye’den, Hazn b. Ubâde’den bir adamdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ن أ * * الشَّانِئُ * المبغض وقد * شَنِئَهُ * بالكسر * َِشُنْئاً * بسكون النون والشين مفتوحة ومكسورة ومضمومة و * مَنْشَأً * كمعلم و * شَنَآناً * بسكون النون وفتحها وقرئ بهما

##### Türkçe

* ش ن أ * * **الشَّانِئُ** * buğzeden; ve muhakkak ki onu sevmedi: **شَنِئَهُ**; kesre ile; **شُنْئاً** (nûn sâkin iken); ve şîn fetha ile, kesre ile ve damme ile; ve **مَنْشَأً** (muallim gibi); ve **شَنَآناً** (nûn sâkin iken ve onu fetha ile); ve ikisiyle de okundu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

شنأه كمنعه وسمعه الأولى عن ثعلب، يشنؤه فيهما شنأ ويثلث، قال شيخنا: أي يضبط وسطه أي عينه بالحركات الثلاث، قلت: وهو غير ظاهر، بل التثليث في فائه، وهو الصواب، فالفتح عن أبي عبيدة، والكسر والضم عن أبي عمرو الشيباني، وشنأة كحمزة ومشنأة بالفتح مقيس في البابين ومشنؤة كمقبرة مسموع فيهما وشنآنا بالتسكين وشنآنا بالتحريك فهذه ثمانية مصادر، وذكرها المصنف، وزيد: شناءة ككراهة، قال الجوهري: وهو كثير في المكسور، وشنأ محركة، ومشنأ كمقعد، ذكرهما أبو إسحاق إبراهيم بن محمد الصفاقسي في إعراب القرآن، ونقل عنه الشيخ يس الحمصي في حاشية التصريح، ومشنئة بكسر النون. وشنان، بحذف الهمزة، حكاه الجوهري عن أبي عبيدة، وأنشد للأحوص:
  وما العيش إلا ما تلذ وتشتهي                      وإن لام فيه ذو الشنان وفندا
  فهذه خمسة، صار المجموع ثلاثة عشر مصدرا، وزاد الجوهري شناء كسحاب، فصار أربعة عشر بذلك، قال شيخنا: واستقصى ذلك أبو القاسم ابن القطاع في تصريفه، فإنه قال في آخره: وأكثر ما وقع من المصادر للفعل الواحد أربعة عشر مصدرا نحو شنئت شنأ، وأوصل مصادره إلى أربعة عشر، وقدر، ولقي، وورد، وهلك، وتم، ومكث، وغاب، ولا تاسع لها، وأوصل الصفاقسي مصادر شنئ إلى خمسة عشر، وهذا أكثر ما حفظ، وقرئ بهما، أي شنآن بالتحريك والتسكين قوله تعالى  ولا يجرمنكم شنآن قوم  فمن سكن فقد يكون مصدرا ويكون صفة كسكران، أي مبغض قوم، قال: وهو شاذ في اللفظ، لأنه لم يجيء شيء من المصادر عليه، ومن حرك فإنما هو شاذ في المعنى، لأن فعلان إنما هو بناء ما كان معناه الحركة والاضطراب، كالضربان والخفقان. وقال سيبويه: الفعلان بالتحريك مصدر ما يدل على الحركة كجولان، ولا يكون لفعل متعد فيشذ فيه من وجهين، لأنه متعد، ولعدم دلالته على الحركة، قال شيخنا: فإن قيل إن في الغضب غليان القلب واضطرابه فلذا ورد مصدره كما نقله الخفاجي وسلم. قلت: لا ملازمة بين البغض والغضب، إذ قد يبغض الإنسان شخصا وينطوي على شنآنه من غير غضب، كما لا يخفى، انتهى. وفي التهذيب: الشنآن مصدر على فعلان كالنزوان والضربان. وقرأ عاصم شنآن بإسكان النون، وهذا يكون اسما، كأنه قال: ولا يجرمنكم بغيض قوم، قال أبو بكر: وقد أنكر هذا رجل من البصرة يعرف بأبي حاتم السجستاني، معه تعد شديد وإقدام على الطعن في السلف، قال فحكيت ذلك لأحمد بن يحيى فقال: هذا من ضيق عطنه وقلة معرفته، أما سمع قول ذو الرمة:
  فأقسم لا أدري أجـولان عـبـرة                      تجود بها العينان أحرى أم الصبر
  قال: قلت له: هذا وإن كان مصدرا فيه الواو، فقال: قد قالت العرب: وشكان ذا، فهذا مصدر وقد أسكنه، وحكى سلمة عن الفراء: من قرأ شنآن قوم، فمعناه بغض قوم، شنئته شنآنا وشنآنا، وقيل قوله شنآن قوم، لي بغضاؤهم، ومن قرأ شنآن قوم، فهو الاسم، لا يحملنكم بغض قوم. وقال شيخنا في شرح نظم الفصيح، بعد نقله عبارة الجوهري: والتسكين شاذ في اللفظ، لأنه لم يجيء شيء من المصادر عليه، قلت: ولا يرد لواه بدينه ليانا بالفتح في لغة، لأنه بمفرده لا تنتقص به الكليات المطردة، وقد قالوا لم يجيء من المصادر على فعلان بالفتح إلا ليان وشنآن، لا ثالث لهما، وإن ذكر المصنف في زاد زيدانا فإنه غير معروف: أبغضه به فسره الجوهري والفيومي وابن القوطية وابن القطاع وابن سيده وابن فارس وغيرهم وقال بعضهم: اشتد بغضه إياه ورجل شنانية كعلانية وفي نسخة شنائية بالياء التحتية بدل النون، وشنآن كسكران وهي أي الأنثى شنآنة بالهاء وشنأى كسكرى، ثم وجدت في أخرى عن الليث: رجل شناءة وشنائية بوزن فعالة وفعالية أي مبغض سيئ الخلق. والمشنوء كمقروء: المبغض كذا هو مقيد عندنا بالتشديد في غير ما نسخ، وضبطه شيخنا كمكرم من أبغض الرباعي، لأن الثلاثي لا يستعمل متعديا ولو كان جميلا كذا في نسختنا، وفي الصحاح والتهذيب ولسان العرب: وإن كان جميلا وقد شنئ الرجل بالضم فهو مشنوء. والمشنأ كمقعد: القبيح الوجه وقال ابن بري: ذكر أبو عبيد أن المشنأ، مثل المشنع: القبيح المنظر وإن كان محببا، قال شيخنا: الواقع في التهذيب والصحاح: وإن كان جميلا، قلت: إنما عبارتهما تلك في المشنوء لا هنا يستوي فيه الواحد والجمع والذكر والأنثى قاله الليث أو المشنأ وكذا المشناء كمحراب، على قول علي بن حمزة الأصبهاني، الذي يبغض الناس. والمشناء كمحراب من يبغضه الناس عن أبي عبيد، قال شيخنا نقلا عن الجوهري: هو مثل المشنإ السابق، فهو مثله في المعنى، فإفراده على هذا الوجه تطويل بغير فائدة. قلت: وإن تأملت في عبارة المؤلف حق التأمل وجدت ما قاله شيخنا مما لا يعرج عليه، ولو قيل: من يكثر ما يبغض لأجله لحسن قال أبو عبيد لأن مشناء من صيغ الفاعل، وقوله الذي يبغضه الناس في قوة المفعول، حتى كأنه قال المشناء المبغض، وصيغة المفعول لا يعبر بها عن صيغة الفاعل، فأما روضة محلال فمعناه أنها تحل الناس أو تحل بهم، أي تجعلهم يحلون، وليست في معنى محلولة، وفي حديث أم معبد: لا تشنؤه من طول، قال ابن الأثير كذا جاء في رواية، أي لا يبغض لفرط طوله. وروي: لا يتشنى، أبدل من الهمزة ياء يقال شنئته أشنؤه شنأ وشنآنا، ومنه حديث علي رضي الله تعالى عنه: ومبغض يحمله شنآني على أن يبهتني، وفي التنزيل  إن شانئك هو الأبتر  أي مبغضك وعدوك، قاله الفراء، وقال أبو عمرو: الشانئ: المبغض، والشنء والشنء بالكسر والضم: البغضة، قال أبو عبيدة: والشنء، بإسكان النون: البغضة، وقال أبو الهيثم: يقال شنئت الرجل أي أبغضته، ولغة ردية شنأت بالفتح، وقولهم: أي لمبغضك، قال ابن السكيت: هي كناية عن قولك أبا لك. والشنوء ممدود مقصور المتقزز بالقاف والزايين، على صيغة اسم الفاعل، وفي بعض النسخ المتعزز، بالعين، وهو تصحيف والتقزز من الشيء هو التناطس والتباعد عن الأدناس وإدامة التطهر، ورجل فيه شنوءة وشنوءة أي تقزز، فهو مرة صفة ومرة اسم، وغفل المؤلف هنا عن توهيمه للجوهري حيث اقتصر على معنى الصفة، كما لم يصرح المؤلف بالقصر في الشنوءة، وسكت شيخنا مع سعة اطلاعه، ويضم لو قال بدله: ويقصر كان أحسن، لأنهم لم
  يتعرضوا للضم في كتبهم ومنه سمي أزد شنوءة بالهمز، على فعولة ممدودة، وقد تشدد الواو غير مهموز قاله ابن السكيت: قبيلة من اليمن سميت لشنآن أي تباغض وقع بينهم، أو لتباعدهم عن بلدهم، وقال الخفاجي لعلو نسبهم وحسن أفعالهم، من قولهم: رجل شنوءة، أي طاهر النسب ذو مروءة، نقله شيخنا، قلت: ومثله قول أبي عبيدة، وهكذا رأيته في أدب الكاتب لابن قتيبة، وفي شرح النبتيتي على معراج الغيطي. والنسبة إليها شنئي بالهمز على الأصل أجروا فعولة مجرى فعيلة، لمشابهتها إياها من عدة أوجه، منها أن كل واحد من فعولة وفعيلة ثلاثي، ثم إن ثالث كل واحد منهما حرف لين يجري مجرى صاحبه، ومنها أن في كل واحد من فعولة وفعيلة تاء التأنيث، ومنها اصطحاب فعولة وفعيلة على الموضع الواحد، نحو أثوم وأثيم ورحوم ورحيم، فلما استمرت حال فعولة وفعيلة هذا الاستمرار جرت واو شنوءة مجرى ياء حنيفة، فكما قالوا: حنفي قياسا، قالوا: شنئي، قاله أبو الحسن الأخفش، ومن قال شنوة بالواو دون الهمز جعل النسبة إليها شنوي، تبعا للأصل، نقله الأزهري عن ابن السكيت وقال:وا للضم في كتبهم ومنه سمي أزد شنوءة بالهمز، على فعولة ممدودة، وقد تشدد الواو غير مهموز قاله ابن السكيت: قبيلة من اليمن سميت لشنآن أي تباغض وقع بينهم، أو لتباعدهم عن بلدهم، وقال الخفاجي لعلو نسبهم وحسن أفعالهم، من قولهم: رجل شنوءة، أي طاهر النسب ذو مروءة، نقله شيخنا، قلت: ومثله قول أبي عبيدة، وهكذا رأيته في أدب الكاتب لابن قتيبة، وفي شرح النبتيتي على معراج الغيطي. والنسبة إليها شنئي بالهمز على الأصل أجروا فعولة مجرى فعيلة، لمشابهتها إياها من عدة أوجه، منها أن كل واحد من فعولة وفعيلة ثلاثي، ثم إن ثالث كل واحد منهما حرف لين يجري مجرى صاحبه، ومنها أن في كل واحد من فعولة وفعيلة تاء التأنيث، ومنها اصطحاب فعولة وفعيلة على الموضع الواحد، نحو أثوم وأثيم ورحوم ورحيم، فلما استمرت حال فعولة وفعيلة هذا الاستمرار جرت واو شنوءة مجرى ياء حنيفة، فكما قالوا: حنفي قياسا، قالوا: شنئي، قاله أبو الحسن الأخفش، ومن قال شنوة بالواو دون الهمز جعل النسبة إليها شنوي، تبعا للأصل، نقله الأزهري عن ابن السكيت وقال:
  نحن قريش وهم شنوه
  بنا قريشا ختم النبوه واسم الأزد عبد الله أو الحارث بن كعب، وأنشد الليث:
  فمـا أنـتـم بـالأزد أزد شـنـوءة                      ولا من بني كعب بن عمرو بن عامر
  وسفيان بن أبي زهير واسمه القرد، قاله خليفة، وقيل نمير بن مرارة ابن عبد الله بن مالك النمري الشنائي بالمد والهمز كذلك في صحيح البخاري، وفي رواية الأكثر، ويقال الشنوي كذا في رواية السمرقندي وعبدوس، وكلاهما صحيح، وصرح به ابن دريد وعند الأصيلي: الشنوي، بضم النون، قال عياض: ولا وجه له إلا أن يكون ممدودا على الأصل وزهير بن عبد الله الشنوي قاله الحمادان وهشام، وشذ شعبة فقال: هو محمد بن عبد الله بن زهير وقال أبو عمر: زهير بن أبي جبل هو زهير بن عبد الله بن أبي جبل صحابيان أما الأول فحديثه في البخاري من رواية عبد الله بن الزبير عنه، وروى أيضا من طريق السائب بن يزيد عنه، قال: هو رجل من أزد شنوءة، من أصحاب النبي صلى الله عليه وسلم  من اقتنى كلبا  الحديث، وأما الثاني فقد ذكره البغوي وجماعة في الصحابة، وهو تابعي، قال ابن أبي حاتم في المراسيل: حديثه مرسل، ثم إن ظاهر كلام المصنف أنه إنما يقال الشنوي بالوجهين في هذين النسبين، لأن ذكرهما فيهما، واقتصر في الأول على الشنائي بالهمز فقط، وليس كذلك، بل كل منسوب إلى هذه القبيلة يقال فيه الوجهان، على الأصل وبما رواه الأصيلي توسعا. وقال أبو عبيد شنئ له حقه كفرح: أعطاه إياه، وقال ثعلب: شنأ إليه، أي كمنع، وهو أي الفتح أصح، فأما قول العجاج:
  زل بنو العوام عن آل الحكم
  وشنئوا الملك لملك ذي قدم فإنه لملك ولملك، فمن رواه لملك فوجهه شنئوا: أخرجوا من عندهم، كما في العباب، ومن رواه لملك فالأجود شنئوا أي تبرؤوا إليه وشنئ به: أقر، قال الفرزدق:
  فلو كان هذا الأمر في جاهلـية                      عرفت من المولى القليل حلائبه ولو كان هذا الأمر في غير ملككم شنئت به أو غص بالماء شاربه
  أو أعطاه حقه وتبرأ منه، ولا يخفى أن الإعطاء مع التبري من معاني شنأ بالفتح إذا عدي بإلى، كما قاله ثعلب، فلو قال: وإليه: أعطاه وتبرأ منه كان أجمع للأقوال كشنأ أي كمنع، وقضية اصطلاحه أن يكون ككتب ولا قائل به، قاله شيخنا، ثم إن ظاهر قوله يدل على أن شنأ كمنع في كل ما استعمل شنئ بالكسر، ولا قائل به، كما قد عرفت من قول أبي عبيد وثعلب، ولم يستعملوا كمنع إلا في المعدى بإلى دون به وله، وقد أغفله شيخنا. وشنأ الشيء: أخرجه من عنده، وقال أبو عبيد: شنئ حقه، أي كعلم إذا أقر به وأخرجه من عنده. وفي المحكم شوانئ المال: التي لا يضن أي لا يبخل بها عن ابن الأعرابي نقلا من تذكرة أبي علي الفارسي، وقال: كأنها شنئت أي بغضت فجيد بها أي أعطي بها لعدم عزتها على صاحبها، فهو يجود بها لبغضه إياها، وقال: أخرجه مخرج النسب فجاء به على فاعل، قال شيخنا: ثم الظاهر أن فاعلا هنا بمعنى مفعول، أي مشنوء المال ومبغضه، فهو كماء دافق وعيشة راضية. والشنآن بن مالك محركة رجل شاعر من بني معاوية بن حزن بن عبادة بن عقيل بن كعب. ومما بقي على المؤلف: المشنيئة ففي حديث عائشة رضي الله عنها: عليكم بالمشنيئة النافعة التلبينة، تعني الحساء وهي مفعولة من شنئت إذا أبغضت، قال الرياشي: سألت الأصمعي عن المشنيئة فقال: البغيضة، قال ابن الأثير: وهي مفعولة من شنئت إذا أبغضت، وهذا البناء شاذ بالواو ولا يقال في مقرو وموطو مقري وموطي ووجهه أنه لما خفف الهمزة صارت ياء فقال مشنئ كمرضي، فلما أعاد الهمزة استصحب الحال المخففة، وقولها: التلبينة، هي تفسير للمشنيئة وجعلتها بغيضة لكراهتها. وفي حديث كعب  يوشك أن يرفع عنكم الطاعون ويفيض فيكم شنآن الشتاء  قيل: ما شنآن الشتاء? قال:  برده  استعار الشنآن للبرد لأنه بغيض في الشتاء، وقيل: أراد بالبرد سهولة الأمر والراحة، لأن العرب تكني بالبرد عن الراحة، والمعنى: يرفع عنكم الطاعون والشدة، ويكثر فيكم التباغض أو الراحة والدعة. وتشانئوا أي تباغضوا كذا في العباب.

##### Türkçe

**شنأه** ( **منعه** ve **سمعه** gibi): birincisi Sa‘leb’den; onu her ikisinde de **يشنؤه** diye (çekimlerler), **شنأ** diye (mastarı gelir) ve üçlü okunur. Şeyhimiz dedi: yani ortasını, yani عين’ını üç hareke ile ضبط eder. Dedim: bu açık değildir; bilakis üçleme onun فاء’sındadır ve doğru olan budur. Fetha Ebû ‘Ubeyde’den; kesre ve damme Ebû ‘Amr eş-Şeybânî’dendir. Ve **شنأة** ( **حمزة** gibi) ve **مشنأة** fetha ile: iki bâbda قياسîdir. Ve **مشنؤة** ( **مقبرة** gibi): her ikisinde de semâ‘îdir. Ve **شنآنا** sükûn ile ve **شنآنا** hareke ile: işte bunlar sekiz mastardır; musannif onları zikretti. Ve artırıldı: **شناءة** ( **كراهة** gibi). Cevherî dedi: ve o, meksûrda çoktur. Ve **شنأ** (harekeli), ve **مشنأ** ( **مقعد** gibi): ikisini Ebû İshâk İbrâhîm b. Muhammed es-Safâkusî, **إعراب القرآن**’da zikretti; Şeyh Yâs el-Hımsî, **حاشية التصريح**’te ondan nakletti. Ve **مشنئة** nûn’un kesriyle.

Ve **شنان**, hemzenin hazfiyle: Cevherî onu Ebû ‘Ubeyde’den hikâye etti; ve Ahvas’a ait şu beyti inşâd etti:
  وما العيش إلا ما تلذ وتشتهي                      وإن لام فيه ذو الشنان وفندا

İşte bunlar beştir; toplam on üç mastar oldu. Cevherî **شناء**’ı ( **سحاب** gibi) artırdı; bununla on dört oldu. Şeyhimiz dedi: bunu Ebû’l-Kâsım İbnü’l-Kattâ‘ tasrîfinde istiksâ etti; çünkü sonunda dedi ki: “Tek fiil için mastarlardan vâki olanın en çoğu on dört mastardır; **شنئت** (fiili) **شنأ** (mastarı) gibi.” Ve onun mastarlarını on dörde ulaştırdı; ve **قدر** ve **لقي** ve **ورد** ve **هلك** ve **تم** ve **مكث** ve **غاب**; ve onun dokuzuncusu yoktur. Safâkusî, **شنئ**’in mastarlarını on beşe ulaştırdı; ve bu, hıfzedilenin en çoğudur. Ve ikisiyle kıraat olundu; yani **شنآن** hareke ile ve sükûn ile; Yüce Allah’ın sözü: **ولا يجرمنكم شنآن قوم**. Kim sükûn verirse, mastar olabilir ve **سكران** gibi sıfat olabilir; yani “bir kavme buğz eden”. Dedi: o, lafızda şâzdır; çünkü mastarlardan onun üzerine hiçbir şey gelmemiştir. Kim hareke verirse, ancak mânada şâzdır; çünkü **فعلان** ancak mânası hareket ve ıztırâb olanın binâsıdır; **الضربان** ve **الخفقان** gibi.

Sîbeveyh dedi: hareke ile **الفعلان**, **جولان** gibi hareketi gösterene delâlet edenin mastarıdır; ve müteaddî fiil için olmaz; onda iki yönden şâz olur: müteaddî olması ve harekete delâlet etmemesi sebebiyle. Şeyhimiz dedi: “Eğer denilirse ki: gazapta kalbin kaynaması ve ıztırâbı vardır; bu yüzden onun mastarı, Hufâcî’nin naklettiği gibi vârid olmuştur; ve (bu) teslim edildi.” Dedim: buğz ile gazap arasında ملازمة yoktur; zira insan bir şahsa buğz eder ve gazap olmaksızın onun **شنآن**’ını içine kıvırır; gizli değildir; bitti.

Ve **التهذيب**’de: **الشنآن** **فعلان** üzere bir mastardır; **النزوان** ve **الضربان** gibi. Ve Âsım **شنآن**’ı nûn’un iskânıyla okudu; bu bir isim olur; sanki dedi ki: “Ve sizi bir kavmin **بغيض**’i (buğzu) suç işlemeye sevk etmesin.” Ebû Bekr dedi: Bunu, Basra’dan Ebû Hâtim es-Sicistânî diye bilinen bir adam inkâr etti; onda şiddetli bir taaddî ve selefe ta‘n etmeye cüret vardır. Dedi: bunu Ahmed b. Yahyâ’ya hikâye ettim; dedi ki: “Bu, onun otlağının darlığındandır ve bilgisinin azlığındandır. Zü’r-Rumme’nin sözünü işitmedi mi?”:
  فأقسم لا أدري أجـولان عـبـرة                      تجود بها العينان أحرى أم الصبر

Dedi: Ona dedim ki: “Bu, içinde vâv bulunan bir mastar olduğu hâlde (böyle).” Dedi: “Araplar demiştir: **وشكان ذا**; işte bu bir mastardır ve onu iskân etmiştir.” Ve Seleme, Ferrâ’dan hikâye etti: Kim **شنآن قوم** okursa, mânası “bir kavmin buğzu”dur; **شنئته** (onu buğz ettim) **شنآنا** ve **شنآنا**. Ve denildi ki: **شنآن قوم** sözü: “onların buğzu benim için (vardır).” Kim **شنآن قوم** okursa, o isimdir: “bir kavmin buğzu sizi taşımaya (sevk etmeye)”.

Şeyhimiz, **شرح نظم الفصيح**’te, Cevherî’nin ibaresini naklettikten sonra dedi: “Ve sükûn lafızda şâzdır; çünkü mastarlardan onun üzerine hiçbir şey gelmemiştir.” Dedim: **ليانا**’nın fetha ile bir dilde vârid olması buna itiraz olmaz; çünkü o, tek başına, muttarid küllîleri eksiltmez. Ve demişlerdir: mastarlardan fetha ile **فعلان** üzere gelen yalnız **ليان** ve **شنآن**’dır; üçüncüleri yoktur. Musannif **زاد**’da **زيدانا**’yı zikretse de o mâruf değildir.

**أبغضه**: onu bununla Cevherî, Feyyûmî, İbnü’l-Kûtıyye, İbnü’l-Kattâ‘, İbn Sîde, İbn Fâris ve başkaları tefsir etti. Bazıları dedi: “Onun ona buğzu şiddetlendi.” Ve bir adam **شنانية** ( **علانية** gibi); bir nüshada **شنائية** (alt yâ ile) nûn yerine. Ve **شنآن** ( **سكران** gibi); ve o, yani dişi: **شنآنة** hâ ile. Ve **شنأى** ( **سكرى** gibi). Sonra başka birinde Leys’ten buldum: bir adam **شناءة** ve **شنائية**, **فعالة** ve **فعالية** vezninde; yani buğz eden, kötü huylu.

Ve **المشنوء** ( **مقروء** gibi): buğz edilen; işte bu, bizde, bazı nüshalarda olmayan yerde teşdîd ile kayıtlıdır. Şeyhimiz onu **مكرم** gibi ضبط etti; rubâ‘î “buğz ettirmek”ten; çünkü sülâsî müteaddî olarak kullanılmaz; “güzel olsa bile” böyle; nüshamızda böyledir. **الصحاح** ve **التهذيب** ve **لسان العرب**’da: “güzel olsa bile”; ve adam damme ile **شنئ** olursa, o **مشنوء**’dur.

Ve **المشنأ** ( **مقعد** gibi): yüzü çirkin olan. İbn Berrî dedi: Ebû ‘Ubeyd’in **المشنأ**’yı, **المشنع** gibi: görünüşü çirkin, sevimli olsa bile, zikrettiğini söyledi. Şeyhimiz dedi: **التهذيب** ve **الصحاح**’ta vâki olan: “güzel olsa bile”. Dedim: onların o ibaresi ancak **المشنوء** hakkındadır, burada değil. Onda tekil ile çoğul, erkek ile dişi eşittir; bunu Leys söyledi. Veya **المشنأ**; ve keza **المشناء** ( **محراب** gibi), Ali b. Hamza el-İsfahânî’nin kavline göre: insanların buğz ettiği kimse.

Ve **المشناء** ( **محراب** gibi): insanların buğz ettiği kimse; Ebû ‘Ubeyd’den. Şeyhimiz, Cevherî’den naklen dedi: o, önceki **المشنإ** gibidir; mânada onun gibidir; bu vech üzere onu tek başına zikretmek faydasız uzatmadır. Dedim: Müellifin ibaresine hakkıyla teemmül edersen, Şeyhimizin dediğinin itibar edilecek bir yanı olmadığını bulursun. “Kendisi sebebiyle buğz edilen şeyleri çok olan” denilse güzel olurdu. Ebû ‘Ubeyd dedi: çünkü **مشناء** fâil sigalarındandır; “insanların buğz ettiği” sözü mef‘ûl kuvvetindedir; sanki “**المشناء**: buğz edilen” dedi. Mef‘ûl sigasıyla fâil sigası ifade edilmez. أما **روضة محلال**: mânası, onun insanları indirip bindirmesi yahut onlara inmesi; yani onları konaklatmasıdır; **محلولة** mânasında değildir.

Ümmü Ma‘bed hadîsinde: “**لا تشنؤه من طول**”; İbnü’l-Esîr dedi: rivayette böyle geldi; yani aşırı boyundan dolayı buğz edilmez. Ve rivayet olundu: “**لا يتشنى**”; hemzeden yâ’ya ibdâl etti. Denilir: **شنئته** (onu buğz ettim), **أشنؤه** (ona buğz ederim), **شنأ** ve **شنآنا**. Ondandır Ali رضى الله تعالى عنه hadîsi: “Ve bir buğz eden, beni karalamaya beni **شنآني** taşır.” Ve tenzîlde: **إن شانئك هو الأبتر**; yani senin buğz edenin ve düşmanın; Ferrâ söyledi. Ebû ‘Amr dedi: **الشانئ**: buğz eden. Ve **الشنء** ve **الشنء** (kesre ve damme ile): buğz. Ebû ‘Ubeyde dedi: ve **الشنء** nûn’un iskânıyla: buğz. Ebû’l-Heysem dedi: “**شنئت الرجل**” denilir; yani onu buğz ettim. Kötü bir dil: fetha ile **شنأت**. Ve onların sözü: “**أي لمبغضك**”; İbnü’s-Sikkît dedi: bu, “**أبا لك**” sözünün kinâyesidir.

Ve **الشنوء**: medli, maksûr; **المتقزز** (kāf ve zâ’yeyn ile), ism-i fâil sigası üzere. Bazı nüshalarda **المتعزز** (ayn ile) vardır; o tashîftir. Ve bir şeyden **التقزز**: tiksinme, pisliklerden uzaklaşma ve sürekli temizlenmedir. Ve bir adamda **شنوءة** ve **شنوءة** vardır; yani tiksinme; o, bir kere sıfat, bir kere isimdir. Müellif burada, Cevherî’ye vehim isnadını gaflet etti; zira o, sıfat mânasıyla yetindi. Nitekim müellif **الشنوءة**’de kısaltmayı da açıkça söylemedi; Şeyhimiz de geniş vukufuna rağmen sustu. “Ve kısaltılır” deseydi daha iyi olurdu; çünkü onlar kitaplarında dammeye temas etmediler.

Ve ondan dolayı **أزد شنوءة** hemze ile isimlendirildi; **فعولة** üzere medli. Vâv bazen hemzesiz olarak teşdîd edilir; İbnü’s-Sikkît söyledi: Yemen’den bir kabiledir; aralarında vâki olan **شنآن** yani karşılıklı buğz sebebiyle, yahut beldelerinden uzaklaşmaları sebebiyle isimlendirildi. Hufâcî dedi: neseblerinin yüceliği ve fiillerinin güzelliği sebebiyle; onların sözü: “bir adam **شنوءة**”; yani nesebi temiz, mürüvvet sahibi. Şeyhimiz nakletti. Dedim: Ebû ‘Ubeyde’nin sözü de bunun gibidir. Onu İbn Kuteybe’nin **أدب الكاتب**’ında ve Nebtîtî’nin **معراج الغيطي** şerhinde böyle gördüm.

Ve ona nisbet: asıl üzere hemze ile **شنئي**. **فعولة**’yı, birçok yönden ona benzemesi sebebiyle, **فعيلة**’nin yürüdüğü yere yürüttüler: bunlardan biri, **فعولة** ve **فعيلة**’nin her birinin ثلاثي olmasıdır; sonra her birinin üçüncüsünün bir lîn harfi olması ve diğerinin yerine yürütülmesidir. Ve bunlardan biri, her birinde te’nîs tâ’sının bulunmasıdır. Ve bunlardan biri, **فعولة** ve **فعيلة**’nin aynı mevzide yoldaş olmasıdır; **أثوم** ve **أثيم**, **رحوم** ve **رحيم** gibi. **فعولة** ve **فعيلة**’nin hâli bu süreklilik üzere devam edince, **شنوءة**’nin vâv’ı, **حنيفة**’nin yâ’sı yerine yürüdü. Nasıl ki قياس olarak “**حنفي**” dedilerse, “**شنئي**” dediler. Bunu Ebû’l-Hasen el-Ahfeş söyledi. Kim hemze olmaksızın vâv ile **شنوة** derse, ona nisbeti, asla tâbi olarak **شنوي** yapar. Ezherî, İbnü’s-Sikkît’ten nakletti ve dedi ki:
  نحن قريش وهم شنوه
  بنا قريشا ختم النبوه

Ve Ezd’in ismi: Abdullah yahut Hâris b. Ka‘b’dır. Leys inşâd etti:
  فمـا أنـتـم بـالأزد أزد شـنـوءة                      ولا من بني كعب بن عمرو بن عامر

Ve Sufyân b. Ebî Zuheyr; ismi **القرد**’dır; Halîfe söyledi. Ve denildi: Numeyr b. Merâre b. Abdullah b. Mâlik en-Nemerî; **الشنائي** med ve hemze ile; **صحيح البخاري**’de böyledir; ve çoğunluğun rivayetinde. Ve “**الشنوي**” denilir; Semerkandî ve Abdûs rivayetinde böyledir; ikisi de sahihtir. İbn Düreyd bunu tasrîh etti. Asîlî yanında: **الشنوي** nûn’un dammesiyle. Iyâd dedi: bunun bir vechi yoktur; ancak asıl üzere medli olması hâli müstesna. Zuheyr b. Abdullah **الشنوي**; bunu Hammâdân ve Hişâm söyledi. Şu‘be şâz oldu da dedi ki: o, Muhammed b. Abdullah b. Zuheyr’dir. Ebû ‘Umer dedi: Zuheyr b. Ebî Cebel, Zuheyr b. Abdullah b. Ebî Cebel’dir; ikisi sahâbîdir. Birincisinin hadîsi Buhârî’dedir; Abdullah b. Zübeyr’in ondan rivayetiyle; ayrıca Sâib b. Yezîd yoluyla da ondan rivayet etti. Dedi: o, Nebî صلى الله عليه وسلم ashabından, **أزد شنوءة**’den bir adamdır: “**من اقتنى كلبا**” hadîsi. İkincisini ise Begavî ve bir cemaat sahâbîler içinde zikretti; o tâbiîdir. İbn Ebî Hâtim **المراسيل**’de dedi: hadîsi mürseldir. Sonra musannifin sözünün zâhiri: ancak bu iki nisbet içinde **الشنوي** iki vecihle söylenir; çünkü onları onların içinde zikretti; birincide yalnız hemze ile **الشنائي** ile yetindi. Öyle değildir; bilakis bu kabileye nisbet edilen her birinde iki vecih söylenir: asıl üzere ve Asîlî’nin rivayet ettiği üzere توسّع ile.

Ebû ‘Ubeyd dedi: **شنئ له حقه** ( **فرح** gibi): ona onu verdi. Sa‘leb dedi: **شنأ إليه**; yani **منع** gibi; ve o, yani fetha, daha sahihtir. أما ‘Accâc’ın sözü:
  زل بنو العوام عن آل الحكم
  وشنئوا الملك لملك ذي قدم

Burada **لملك** ve **لملك** (iki rivayet) vardır. Kim onu **لملك** diye rivayet ederse, **شنئوا**’nun vechi: “onu yanlarından çıkardılar”dır; **العباب**’da olduğu gibi. Kim onu **لملك** diye rivayet ederse, en iyi olan: **شنئوا** yani “ona karşı beri oldular”dır. Ve **شنئ به**: ikrar etti. Ferazdak dedi:
  فلو كان هذا الأمر في جاهلـية                      عرفت من المولى القليل حلائبه ولو كان هذا الأمر في غير ملككم شنئت به أو غص بالماء شاربه

Yahut ona hakkını verdi ve ondan beri oldu. Gizli değildir ki, verme ile beri olma, fetha ile **شنأ**’nın, **إلى** ile ta‘diye edildiğinde, Sa‘leb’in dediği gibi, mânalarındandır. Şeyhimiz dedi: eğer “**وإليه**: ona verdi ve ondan beri oldu” deseydi, kaviller için daha câmi olurdu. **شنأ** yani **منع** gibi; ve onun ıstılahının gereği, **كتب** gibi olmasıdır; fakat bunu söyleyen yoktur. Sonra onun sözünün zâhiri, **شنأ**’nın, kesre ile **شنئ**’in kullanıldığı her şeyde **منع** gibi olduğuna delâlet eder; bunu söyleyen yoktur; Ebû ‘Ubeyd ve Sa‘leb’in sözünden bildiğin gibi. Onlar **منع** gibi olanı ancak **إلى** ile ta‘diye edilende kullandılar; **به** ve **له** ile değil; Şeyhimiz bunu gözden kaçırdı.

Ve **شنأ الشيء**: onu yanından çıkardı. Ebû ‘Ubeyd dedi: **شنئ حقه**; yani **علم** gibi: onunla ikrar ettiğinde ve onu yanından çıkardığında. Ve **المحكم**’de: **شوانئ المال**: kendisiyle cimrilik edilmeyenler; yani ondan esirgenmeyenler; İbnü’l-A‘râbî’den, Ebû Ali el-Fârisî’nin **تذكرة**’sinden naklen. Dedi: sanki o **شنئت** yani buğz edildi; bu yüzden onunla cömertlik edildi; yani sahibine aziz olmadığı için onunla verildi. O, ona buğzundan dolayı onunla cömertlik eder. Dedi: onu neseb çıkarımı gibi çıkardı; böylece onu **فاعل** üzere getirdi. Şeyhimiz dedi: sonra zâhir olan, burada **فاعل**’ın **مفعول** mânasında olmasıdır; yani “malın **مشنوء**’u ve buğz edileni”; o, **ماء دافق** ve **عيشة راضية** gibidir.

Ve **الشنآن بن مالك** (harekeli): Muâviye b. Hazn b. ‘Ubâde b. ‘Ukayl b. Ka‘b oğullarından, şair bir adamdır.

Ve müellifin üzerinde kalanlardan: **المشنيئة**. Âişe رضي الله عنها hadîsinde: “Üzerinize **بالمشنيئة**: faydalı **التلبينة**.” Yani çorbayı kastediyor; o, **شنئت** “buğz ettim”den **مفعولة**’dır. Riyâşî dedi: Asma‘î’ye **المشنيئة**’yi sordum; dedi: “**البغيضة**.” İbnü’l-Esîr dedi: o, **شنئت** “buğz ettim”den **مفعولة**’dır. Bu binâ vâv ile şâzdır; **مقرو** ve **موطو**’da **مقري** ve **موطي** denilmez. Onun vechi: hemzeyi hafifletince yâ oldu; böylece **مشنئ** ( **مرضي** gibi) dedi; sonra hemzeyi iade edince, hafifletilmiş hâli istishâb etti. Onun sözü: **التلبينة**; **المشنيئة**’nin tefsiridir; ve onu, kerih görmesinden dolayı, kendisine buğz edilen yaptı.

Ka‘b hadîsinde: “Yakındır ki veba sizden kaldırılır ve içinizde **شنآن الشتاء** taşar.” Denildi: **شنآن الشتاء** nedir? Dedi: “Onun soğuğu.” Soğuğa **شنآن** istiâre etti; çünkü o, kışta buğz edilendir. Ve denildi: soğukla işin kolaylığını ve rahatlığı murad etti; çünkü Araplar soğukla rahatlığa kinâye eder. Mâna: sizden veba ve şiddet kaldırılır; ve içinizde karşılıklı buğz çokalır; yahut rahatlık ve genişlik.

Ve **تشانئوا**: yani karşılıklı buğz ettiler; **العباب**’da böyledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَنِئَهُ
1 شَنِئَهُ ذ , (Th, S, Mgh, Msb, K, &c.,) and شَنَأَهُ, (K,) but this is said by AHeyth to be a bad dial. var. of the former, (TA,) aor. شَنَاَ , (Msb, K,) inf. n. شَنْءٌ (AO, S, Msb, K) and شِنْءٌ and شُنْءٌ (Aboo- 'Amr Esh-Sheybلnee, S, K) and شَنْأَةٌ (K, TA, in the CK شَناءَة [i. e. شَنَآءَةٌ, which is afterwards added in the TA, not as in the K, and mentioned in the S but not there said to be an inf. n.,]) and شَنَأٌ (TA from Es-Safلkusee) and شَنَآءٌ (TA [as from J, but perhaps from Az, for I do not find it in the S,]) and مَشْنَأٌ (S, CK, and TA as from Es-Safل- kusee, not as from the K,) and مَشْنَأَةٌ and مَشْنُؤَةٌ (K, TA, the last in the CK مَشْنُوءَة [i. e. مَشْنُوْءَةٌ],) and مَشْنِئَةٌ (TA from Es-Safلkusee) and شَنَآنٌ, (S, K,) which is anomalous as being of a measure regularly employed [only] for the inf. n. of a verb signifying motion and agitation, as ضَرَبَانٌ and خَفَقَانٌ, (S, TA,) for though it has been said that [hatred (which it signifies) is attended by anger and] anger is accompanied by agitation of the heart, there is no necessary connection between hatred and anger, and it is anomalous also as being of a measure not proper to [the inf. n. of] a trans. verb, (TA,) and شَنْآنٌ, (S, Msb, K,) which is also anomalous, and [said to be] the only instance of its kind (S, TA) except لَيَّانٌ, though some few others have been mentioned, as زَيْدَانٌ, but this is not well known, [and خَشْيَانٌ, of which the same may be said,] and وَشْكَانٌ [perhaps a simple subst.], and جَوْلَانٌ which is said to occur in a verse [perhaps contracted from جَوَلَان by poetic license], (TA,) and AO mentions شَنَانٌ, without ء, as being like شَنْآنٌ; (S;) these inf. ns. being fourteen, which is said by IKtt to be the greatest number of inf. ns. to any one verb, only seven other verbs, he says, having this number, namely, قَدَرَ, لَقِىَ, وَرَدَ, هَلَكَ, تَمَّ, مَكَثَ and غَلَبَ; but Es-Safلkusee makes the inf. ns. of شَنِئَ to be fifteen, [though the fifteenth form (which is perhaps مَشْنُوْءَةٌ) I do not find mentioned,] and this is the greatest number known; (TA;) He hated him: (IKoot, IF, S, ISd, IKtt, Mgh, Msb, K, &c.:) or, as some say, he hated him vehemently. (TA.) يشنى, [app. يُشْنَى, for يُشْنَأُ,] with the hemzeh changed into ى, occurs in a trad. (TA.) And شُنِئَ signifies He (a man, S) was hated, (S, and so accord. to some copies of the K,) or was rendered hateful, or an object of hatred, (so accord. to other copies of the K,) even if beautiful or comely. (S, K.) -A2- شَنِئَ لَهُ حَقَّهُ, (K,) so says A'Obeyd, or, accord. to Th, شَنَأَ اـِلَيْهِ, like مَنَعَ [in form], and this is the more correct, aor. of each شَنَاَ , (TA,) He gave him his right, or due. (A'Obeyd, Th, K, TA.) And شَنِئَ بِهِ He acknowledged it: (S, Msb, K:) or he gave him (K) his right, or due, (TA,) [or the meaning in the K may be he gave it,] and declared himself clear, or quit, of him or it; as also شَنَأَ: (K:) [but accord. to SM, this is wrong, for he says that] the author of the K should have said, or شَنِئَ اـِلَيْهِ, like شَنَأَ, aor. شَنَاَ , he gave him, and declared himself clear, or quit, of him or it. (TA.) And شَنِئَ الشَّىْءَ He produced the thing: (K, TA:) or, as A'Obeyd says, شَنِئَ حَقَّهُ he acknowledged his right, or due, and produced it from his possession. (TA.)

تَشَانَؤُوا
6 تَشَانَؤُوا ذ They hated one another. (S, O, K.)

شَنْءٌ
شَنْءٌ ذ and شِنْءٌ and شُنْءٌ [all mentioned above as inf. ns., when used as simple substs. signify Hatred; and thus ↓ شَنَآءَةٌ, likewise mentioned above as an inf. n., signifies accord. to the S; and so ↓ شَنِيْئَةٌ accord. to Freytag, as on the authority of Meyd; and app. also شَنُوْءَةٌ, q. v.; or all signify] vehement hatred; in which sense the first is expl. by AO: (TA:) or ↓ شَنَآءَةٌ signifies hatred mixed with enmity and evilness of disposition. (Ham p. 108)

شَنُؤَةٌ
شَنُؤَةٌ ذ : see شَنُوْءَةٌ, in three places.

شَنَآءَةٌ
شَنَآءَةٌ ذ : see شَنْءٌ, in two places. -A2- Also, and ↓ شَنَائِيَةٌ, epithets applied to a man, Rendered hateful, or an object of hatred, evil in disposition. (Lth, O, TA.) [See also the latter word voce شَنْآن; and see مَشْنُوْءٌ, and مِشْنَآءٌ.]

شَنُوْءَةٌ
شَنُوْءَةٌ ذ The removing oneself far, or keeping aloof, from unclean things; (S, K, TA;) and the continual doing so, or the continual purification of oneself; as also ↓ شَنُؤَةٌ; and accord. to the K, شُنُوْءَةٌ, but this is not found elsewhere. (TA.) ― -b2- Hence, (S,) أَزْدُ شَنُوْءَةَ, the appellation of a tribe of El-Yemen; (S, K; *) sometimes called أَزْدُ شَنُوَّةَ: (ISk, S, K:) [or] this tribe was so called because of شَنْآن among them; (K, TA;) i. e. because of mutual hatred that occurred among them: (TA:) [whence it seems that شَنُوْءَةٌ signifies also Hatred:] or because of their removing far from their [original] district: or, accord. to El-Khafلjee, because of their high lineage, and good deeds; from the phrase رَجُلُ شَنُوْدَةٍ, meaning A man of pure lineage and of manly virtue; and AO says the like. (TA.) ― -b3- [And accord. to Reiske, as stated by Freytag, (who has written it ↓ شَنُؤَةٌ in all its senses,) it is expl. by Meyd as meaning What is esteemed sordid, of words and of actions.] -A2- Also One who removes himself far, or keeps aloof, from unclean things; (K, TA;) and so ↓ شَنُؤَةٌ. (TA.) Thus both of these words are epithets, as well as substs. (TA.)

شَنِيْئَةٌ
شَنِيْئَةٌ ذ : see شَنْءٌ.

شَنْآن
شَنْآن ذ , of which the fem. is شَنْآنَةٌ and شَنْأَى, [so that one may say either شَنْآنٌ or شَنْآنُ,] is an epithet applied to a man; (K;) [signifying either Hating or (like مَشْنُوْءٌ) hated; the former meaning seeming to be indicated by what immediately precedes it in the K; but the latter appears from what here follows to be the right meaning, and perhaps it may be that which is meant in the K;] as also ↓ شَنَانِئَةٌ or ↓ شَنَائِيَةٌ [q. v. voce شَنَآءَةٌ]: so accord. to different copies of the K. (TA.) ― -b2- In the Kur v. 3 and 11, it is accord. to some an inf. n., and some read there شَنَآن: [see 1, first sentence:] accord. to others, it is an epithet, signifying مُبْغَضٌ or بَغِيضٌ [i. e. Hated or odious]. (TA.) ― -b3- شَنْآنُ الشِّتَآءِ, in a trad. of Kaab, is said to be a metaphorical expression for بَرْدُ الشِّتَآءِ (tropical:) [The cold of winter]; because it is hated: or, as some say, by the بَرْد thereof is meant ease and repose: and the meaning intended is either mutual hatred or ease and repose. (TA.)

شَنَائِيَةٌ
شَنَائِيَةٌ ذ : see شَنَآءَةٌ, and شَنْآن.

شَنَانِئَةٌ
شَنَانِئَةٌ ذ : see شَنْآن.

شَانِئٌ
شَانِئٌ ذ Hating, or a hater, (Fr, S, Mgh, Msb, TA,) and an enemy: (Fr, TA:) fem. with ة. (Mgh, Msb.) ― -b2- لَا أَبَا لِشَانِئِكَ, as also لَا أَبَ لِشَانِئِكَ, (S, O, [but in my two copies of the S لِشَانِيكَ, which perhaps expresses the general pronunciation, and in the TA لا ابا لشانئك and لا ابا لشانيك,]) means لِمُبْغِضِكَ [i. e., lit., May there be no father to thy hater]; and is said by ISk to be a metonymical expression for لَا أَبَا لَكَ [q. v., lit. an imprecation, but generally meant as an expression of praise]. (S, O, TA.)

شَوَانِئُ المَالِ
شَوَانِئُ المَالِ ذ means [Camels, or the like,] not avariciously retained; as though hated, and therefore liberally given away: (IAar, K, TA:) شوانئ being app. an act. part. n. [in the pl.] used in the sense of a pass. part. n., like the instances in مَآءٌ دَافِقٌ and عِيشَةٌ رَاضِيَةٌ. (MF, TA.)

مَشْنَأٌ
مَشْنَأٌ ذ , applied to a man, (A'Obeyd, S, O,) like مَشْنَعٌ [in form, and perhaps in meaning], (A'Obeyd, TA,) Foul, or ugly, in aspect; as also ↓ مِشْنَآءٌ: (S, O:) or foul, or ugly, (K, TA,) in face, (TA,) even if made an object of love [by good qualities]: (K, TA:) [originally an inf. n., and therefore] used alike as sing. (S, O, K) and dual (S, O) and pl. (S, O, K) and masc. and fem.: (K:) so says Lth: (TA:) or one who hates men; (K;) and so ↓ مِشْنَآءٌ, accord. to 'Alee Ibn- Hamzeh El-Isbahلnee: (TA:) or ↓ this last signifies one whom men hate: or it may be well rendered one who does much for which he is to be hated; for it is one of the measures of the act. part. n. [used in an intensive sense]. (A'Obeyd, K.)

مِشْنَآءٌ
مِشْنَآءٌ ذ : see the next preceding paragraph, in three places.

مَشْنُوْءٌ
مَشْنُوْءٌ ذ , applied to a man, (S,) Hated, (S, and so in some copies of the K, [see also شَنْآن,]) or rendered hateful, or an object of hatred, (so accord. to other copies of the K,) even if beautiful, or comely; (S, K;) and مَشْنُوٌّ and مَشْنِىٌّ signify the same. (K in art. شنو.)

مَشْنِيْئَةٌ
مَشْنِيْئَةٌ ذ , occurring in a trad. of 'ءïsheh, [A kind of food that is supped, or sipped;] i. q. حَسَآءٌ and تَلْبِينَةٌ: [see these two words:] said by IAth to be irregularly formed from مَشْنُوْءَةٌ, by changing the ء into ى [so that the word becomes مَشْنُويَةٌ, and then, by rule, مَشْنِيَّةٌ, which is mentioned in the TA, in art. شنو, as occurring thus in a trad.,] and then by restoring the ء [in the place of the second ى], the meaning being hated. (TA.)

##### Türkçe

**شَنِئَهُ**
1 **شَنِئَهُ** ذ, (Th, S, Mgh, Msb, K, vb.,) ve **شَنَأَهُ**, (K,) fakat bunun, AHeyth tarafından, ilkinin kötü bir lehçe varyantı olduğu söylenir, (TA,) muzârîsi **شَنَاَ** , (Msb, K,) mastarı **شَنْءٌ** (AO, S, Msb, K) ve **شِنْءٌ** ve **شُنْءٌ** (Aboo- 'Amr Esh-Sheyblnee, S, K) ve **شَنْأَةٌ** (K, TA, CK’de **شَناءَة** [yani **شَنَآءَةٌ**, ki bu sonradan TA’da eklenmiştir; K’de olduğu gibi değil; S’de zikredilmiş fakat orada mastar olduğu söylenmemiştir,]) ve **شَنَأٌ** (TA, Es-Saflkusee’den) ve **شَنَآءٌ** (TA [J’den diye; fakat belki Az’dendir; çünkü ben onu S’de bulmuyorum,]) ve **مَشْنَأٌ** (S, CK, ve TA, Es-Safl-kusee’den olarak; K’den olarak değil,) ve **مَشْنَأَةٌ** ve **مَشْنُؤَةٌ** (K, TA, sonuncusu CK’de **مَشْنُوءَة** [yani **مَشْنُوْءَةٌ**],) ve **مَشْنِئَةٌ** (TA, Es-Saflkusee’den) ve **شَنَآنٌ**, (S, K,) ki bu, hareket ve çalkalanma bildiren bir fiilin mastarı için düzenli olarak kullanılan bir vezin üzere olması bakımından şâzdır; **ضَرَبَانٌ** ve **خَفَقَانٌ** gibi, (S, TA,) zira [nefretin (onun ifade ettiği) öfkeyle birlikte olduğu ve] öfkenin kalbin çalkalanmasıyla beraber bulunduğu söylenmiş olsa da, nefret ile öfke arasında zorunlu bir bağ yoktur; ayrıca, müteaddî bir fiilin [mastarı] için uygun olmayan bir vezin üzere olması bakımından da şâzdır, (TA,) ve **شَنْآنٌ**, (S, Msb, K,) ki bu da şâzdır, ve (S, TA) **لَيَّانٌ** dışında türünün tek örneği olduğu söylenmiştir; gerçi birkaç başkası da zikredilmiştir; **زَيْدَانٌ** gibi, fakat bu iyi bilinmez, [ve **خَشْيَانٌ**, bunun hakkında da aynı şey söylenebilir,] ve **وَشْكَانٌ** [belki basit bir isim], ve **جَوْلَانٌ** ki bir beyitte vârid olduğu söylenir [belki şiir zaruretiyle **جَوَلَان**’dan kısaltılmıştır], (TA,) ve AO, hemzesiz **شَنَانٌ**’ı, **شَنْآنٌ** gibi olmak üzere zikreder; (S;) bu mastarların on dört olduğu; IKtt tarafından, bir tek fiile ait mastarların en büyük sayısı olduğu söylenir; yalnız yedi başka fiilin, onun dediğine göre, bu sayıya sahip olduğu; yani **قَدَرَ**, **لَقِىَ**, **وَرَدَ**, **هَلَكَ**, **تَمَّ**, **مَكَثَ** ve **غَلَبَ**; fakat Es-Saflkusee, **شَنِئَ**’in mastarlarını on beş yapar, [gerçi on beşinci şekli (ki belki **مَشْنُوْءَةٌ**’dur) zikredilmiş olarak bulmuyorum,] ve bu bilinen en büyük sayıdır; (TA;) Ona buğzetti: (IKoot, IF, S, ISd, IKtt, Mgh, Msb, K, vb.:) yahut, bazılarının dediğine göre, ona şiddetle buğzetti. (TA.) **يشنى**, [görünüşe göre **يُشْنَى**, **يُشْنَأُ** yerine,] hemzenin **ى**’ye çevrilmesiyle, bir hadiste vârid olur. (TA.) Ve **شُنِئَ** “O (bir adam, S) buğzedildi” mânâsına gelir, (S, ve K’nın bazı nüshalarına göre böyle,) yahut “buğz edilir kılındı, yahut buğzun konusu oldu” (K’nın diğer nüshalarına göre böyle,) güzel veya yakışıklı olsa bile. (S, K.) -A2- **شَنِئَ لَهُ حَقَّهُ**, (K,) A'Obeyd böyle der; yahut Th’ye göre **شَنَأَ اـِلَيْهِ**, şekilce **مَنَعَ** gibi; ve bu daha doğrudur; her birinin muzârîsi **شَنَاَ** , (TA,) Ona hakkını, yahut alacağını verdi. (A'Obeyd, Th, K, TA.) Ve **شَنِئَ بِهِ**: Onu ikrar etti: (S, Msb, K:) yahut ona (K) hakkını, yahut alacağını verdi, (TA,) [yahut K’daki mânâ “onu verdi” olabilir,] ve ondan yahut ondan/ondan beri olduğunu, yahut ilişiğini kestiğini açıkladı; **شَنَأَ** da böyledir: (K:) [fakat SM’ye göre bu yanlıştır; çünkü o der ki] K’nın müellifi “yahut **شَنِئَ اـِلَيْهِ**, **شَنَأَ** gibi, muzârîsi **شَنَاَ** , ona verdi ve ondan yahut ondan/ondan beri olduğunu, yahut ilişiğini kestiğini açıkladı” demeliydi. (TA.) Ve **شَنِئَ الشَّىْءَ**: Şeyi ortaya çıkardı: (K, TA:) yahut A'Obeyd’in dediği gibi, **شَنِئَ حَقَّهُ**: onun hakkını, yahut alacağını ikrar etti ve onu elindeki mülkiyetten çıkardı. (TA.)

**تَشَانَؤُوا**
6 **تَشَانَؤُوا** ذ Birbirlerine buğzettiler. (S, O, K.)

**شَنْءٌ**
**شَنْءٌ** ذ ve **شِنْءٌ** ve **شُنْءٌ** [hepsi yukarıda mastar olarak zikredilmiştir; basit isimler olarak kullanıldıklarında “buğz” mânâsına gelir; ve böylece ↓ **شَنَآءَةٌ**, yine yukarıda mastar olarak zikredilmiş olup S’ye göre mânâsı böyledir; ve yine ↓ **شَنِيْئَةٌ** Freytag’a göre, Meyd’in otoritesine dayanarak; ve görünüşe göre ayrıca **شَنُوْءَةٌ**, bkz.; yahut hepsi] şiddetli buğz mânâsına gelir; bu mânâda birincisi AO tarafından açıklanır: (TA:) yahut ↓ **شَنَآءَةٌ** “düşmanlık ve kötü huylulukla karışık buğz” mânâsına gelir. (Ham s. 108)

**شَنُؤَةٌ**
**شَنُؤَةٌ** ذ: üç yerde **شَنُوْءَةٌ**’ye bak.

**شَنَآءَةٌ**
**شَنَآءَةٌ** ذ: iki yerde **شَنْءٌ**’e bak. -A2- Ayrıca, ve ↓ **شَنَائِيَةٌ**, bir adama uygulanan sıfatlardır: Buğz edilir kılınmış, yahut buğzun konusu; huyu kötü. (Lth, O, TA.) [Ayrıca, son kelime için **شَنْآن** maddesine bak; ve **مَشْنُوْءٌ** ve **مِشْنَآءٌ**’a bak.]

**شَنُوْءَةٌ**
**شَنُوْءَةٌ** ذ Pis şeylerden kendini uzaklaştırmak, yahut uzak durmak; (S, K, TA;) ve bunu sürekli yapmak, yahut kendini sürekli temizlemek; ↓ **شَنُؤَةٌ** da böyledir; ve K’ya göre **شُنُوْءَةٌ**, fakat bu başka yerde bulunmaz. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, (S,) **أَزْدُ شَنُوْءَةَ**, El-Yemen’den bir kabilenin lakabıdır; (S, K; *) bazen **أَزْدُ شَنُوَّةَ** diye adlandırılır: (ISk, S, K:) [yahut] bu kabile, aralarında **شَنْآن** bulunduğu için böyle adlandırılmıştır; (K, TA;) yani aralarında meydana gelen karşılıklı buğz sebebiyle: (TA:) [buradan, **شَنُوْءَةٌ**’nin ayrıca “buğz” mânâsına da geldiği anlaşılır:] yahut [asıl] yurtlarından uzaklaşmaları sebebiyle: yahut El-Khafljee’ye göre, yüksek nesebleri ve iyi amelleri sebebiyle; **رَجُلُ شَنُوْدَةٍ** ibaresinden; mânâsı: temiz nesebli ve erkeklik faziletine sahip bir adam; AO da bunun benzerini söyler. (TA.) ― -b3- [Ve Reiske’ye göre, Freytag’ın naklettiği üzere, (ki onu bütün mânâlarında ↓ **شَنُؤَةٌ** diye yazmıştır,) Meyd tarafından “sözlerden ve fiillerden bayağı sayılan şey” mânâsıyla açıklanır.] -A2- Ayrıca: Pis şeylerden kendini uzaklaştıran, yahut uzak duran kimse; (K, TA;) ↓ **شَنُؤَةٌ** da böyledir. (TA.) Böylece bu iki kelimenin ikisi de, isimler olduğu gibi sıfatlardır. (TA.)

**شَنِيْئَةٌ**
**شَنِيْئَةٌ** ذ: **شَنْءٌ**’e bak.

**شَنْآن**
**شَنْآن** ذ, müennesi **شَنْآنَةٌ** ve **شَنْأَى**’dır, [böylece kişi ya **شَنْآنٌ** ya da **شَنْآنُ** diyebilir,] bir adama uygulanan bir sıfattır; (K;) [mânâsı ya “buğzeden” ya da ( **مَشْنُوْءٌ** gibi) “buğzedilen”dir; birinci mânâ, K’da hemen öncesiyle işaret edilmiş görünür; fakat burada ardından gelen şeyden, doğru mânânın ikincisi olduğu anlaşılır; ve belki K’da kastedilen de odur;] ayrıca ↓ **شَنَانِئَةٌ** yahut ↓ **شَنَائِيَةٌ** [bkz. **شَنَآءَةٌ** maddesinde]: K’nın farklı nüshalarına göre böyledir. (TA.) ― -b2- Kur’ân’da 3. ve 11. âyette, bazısına göre mastardır; ve bazısı orada **شَنَآن** okur: [1’in ilk cümlesine bak:] başkalarına göre, bir sıfattır; **مُبْغَضٌ** yahut **بَغِيضٌ** [yani buğzedilen yahut iğrenç] mânâsına gelir. (TA.) ― -b3- **شَنْآنُ الشِّتَآءِ**, Kaab’dan bir rivayette, **بَرْدُ الشِّتَآءِ** için mecazî bir ifade olduğu söylenir (mecaz:) [kışın soğuğu]; çünkü o buğzedilir: yahut bazılarının dediğine göre, onun **بَرْد**’u ile kastedilen rahatlık ve sükûndur: ve kastedilen mânâ ya karşılıklı buğz ya da rahatlık ve sükûndur. (TA.)

**شَنَائِيَةٌ**
**شَنَائِيَةٌ** ذ: **شَنَآءَةٌ**’ye ve **شَنْآن**’a bak.

**شَنَانِئَةٌ**
**شَنَانِئَةٌ** ذ: **شَنْآن**’a bak.

**شَانِئٌ**
**شَانِئٌ** ذ Buğzeden, yahut buğzeden kimse, (Fr, S, Mgh, Msb, TA,) ve düşman: (Fr, TA:) müennesi ة iledir. (Mgh, Msb.) ― -b2- **لَا أَبَا لِشَانِئِكَ**, ve ayrıca **لَا أَبَ لِشَانِئِكَ**, (S, O, [fakat S’nin iki nüshamda **لِشَانِيكَ**, ki belki genel telaffuzu ifade eder; ve TA’da **لا ابا لشانئك** ve **لا ابا لشانيك**,]) **لِمُبْغِضِكَ** mânâsına gelir [yani lafzen: “Senin buğzedene baba olmasın”]; ve ISk tarafından, **لَا أَبَا لَكَ** için kinayeli bir ifade olduğu söylenir [bkz.; lafzen bir beddua, fakat genellikle övgü ifadesi olarak kastedilir]. (S, O, TA.)

**شَوَانِئُ المَالِ**
**شَوَانِئُ المَالِ** ذ [develer yahut benzeri,] cimrilikle elde tutulmayan; sanki buğzedilmiş gibi, bu yüzden cömertçe elden çıkarılan, mânâsına gelir: (IAar, K, TA:) **شوانئ** görünüşe göre [çoğulda] bir ism-i fâildir; ism-i mef‘ûl mânâsında kullanılmıştır; **مَآءٌ دَافِقٌ** ve **عِيشَةٌ رَاضِيَةٌ** örneklerinde olduğu gibi. (MF, TA.)

**مَشْنَأٌ**
**مَشْنَأٌ** ذ, bir adama uygulandığında, (A'Obeyd, S, O,) şekilce **مَشْنَعٌ** gibi [ve belki mânâca da], (A'Obeyd, TA,) görünüşte çirkin, yahut kötü; ayrıca ↓ **مِشْنَآءٌ**: (S, O:) yahut çirkin, yahut kötü, (K, TA,) yüzce, (TA,) sevginin konusu kılınmış olsa bile [iyi vasıflarla]: (K, TA:) [aslında bir mastar olup, bu yüzden] müfred (S, O, K) ve tesniye (S, O) ve cem‘ (S, O, K) ve müzekker ve müennes için aynı şekilde kullanılır: (K:) Lth böyle der: (TA:) yahut insanlara buğzeden kimse; (K;) ve ↓ **مِشْنَآءٌ** da böyledir, 'Alee Ibn- Hamzeh El-Isbahlnee’ye göre: (TA:) yahut ↓ bu sonuncusu “insanların buğzettiği kimse” mânâsına gelir: yahut “buğzedilmesini gerektirecek şeyi çok yapan kimse” diye iyi tercüme edilebilir; çünkü o, ism-i fâilin [mübalağa mânâsında kullanılan] vezinlerinden biridir. (A'Obeyd, K.)

**مِشْنَآءٌ**
**مِشْنَآءٌ** ذ: üç yerde bir önceki paragrafa bak.

**مَشْنُوْءٌ**
**مَشْنُوْءٌ** ذ, bir adama uygulandığında, (S,) buğzedilen, (S, ve K’nın bazı nüshalarında böyle, [ayrıca **شَنْآن**’a bak,]) yahut buğz edilir kılınmış, yahut buğzun konusu, (K’nın diğer nüshalarına göre böyle,) güzel yahut yakışıklı olsa bile; (S, K;) ve **مَشْنُوٌّ** ve **مَشْنِىٌّ** aynı mânâya gelir. (K, شنو maddesinde.)

**مَشْنِيْئَةٌ**
**مَشْنِيْئَةٌ** ذ, 'ءïsheh’in bir rivayetinde vârid olur, [içilen yahut yudumlanan bir çeşit yiyecek;] **حَسَآءٌ** ve **تَلْبِينَةٌ** ile aynı mânâdadır: [bu iki kelimeye bak:] IAth tarafından, **مَشْنُوْءَةٌ**’den düzensiz olarak türetilmiş olduğu söylenir; ء’nin **ى**’ye çevrilmesiyle [böylece kelime **مَشْنُويَةٌ** olur; sonra kaide gereği **مَشْنِيَّةٌ** olur; ki bu TA’da, شنو maddesinde, bir rivayette böyle geçtiği belirtilerek zikredilmiştir,] sonra ء’nin [ikinci **ى**’nin yerine] geri getirilmesiyle; mânâ “buğzedilen”dir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: شنء

شَنَأَ
شَنَأَ $aniY^a A ( n. ac. شَنْء 1 ,  مَشْنَأ 17 ,  مَشْنَأَة 17t ,  شَنَاْء 22 ,  شَنْءَاْنُ 33 ,  شَنَآن 36 ),
a.  Hated, detested.

تَشَاْنَأَ
تَشَاْنَأَ VI ,
a.  Hated each other.

شَُِنْء
شَُِنْء [ شَنْء 1 ,  شِنْء 2 ,  3 ],
a.  Hatred, hate.

مَشْنَأَة
مَشْنَأَة [ 17t ],
a.  see 2 .

شَانِى
$aAniY^ [ 21 ] , ( pl. شُنَّآء [ 29 ] ),
a.  Hater; enemy.

شَنَآءَة
شَنَآءَة [ 22t ],
a.  see 2 .

شَنُوْءَة
شَنُوْءَة [ 26t ],
a.  Continence; abstemiousness.

##### Türkçe

شَنَأَ
**شَنَأَ** (n. ac. **شَنْء** 1, **مَشْنَأ** 17, **مَشْنَأَة** 17t, **شَنَاْء** 22, **شَنْءَاْنُ** 33, **شَنَآن** 36),
a. Nefret etti, tiksindi.

تَشَاْنَأَ
**تَشَاْنَأَ** VI,
a. Birbirlerinden nefret ettiler.

شَُِنْء
**شَُِنْء** [**شَنْء** 1, **شِنْء** 2, 3],
a. Nefret, kin.

مَشْنَأَة
**مَشْنَأَة** [17t],
a. 2’ye bak.

شَانِى
**شَانِى** [21], (pl. **شُنَّآء** [29]),
a. Nefret eden; düşman.

شَنَآءَة
**شَنَآءَة** [22t],
a. 2’ye bak.

شَنُوْءَة
**شَنُوْءَة** [26t],
a. İffet; perhizkârlık.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: شنء

شنء
شَنِئَ - يَشْنَأُ (شَنَأَ - يَشْنَأُ) - شَنَآن - شَانِئ
شَنِئَ - يَشْنَأُ (شَنَأَ - يَشْنَأُ) + كائن + كائناً أو شيئاً: يبغضه بشدة ويتقزز منه ويميل لأذيته: يبغضه بشدة لدرجة يميل فيه لإلحاق الأذى والضر به، وذلك كمعاملة بالمثل أو كانتقام منه
شَنَآن: على وزن " فـَعـَلان "  اسم فعل مبالغة من " شَنِئَ - يَشْنَأُ ": البغض الشديد حتى التقزز والمترافق بالميل لإلحاق الأذى والضر بمن يبغض
شانِئ - شانِئك: اسم فاعل من " شَنِئَ - يَشْنَأُ ": المبغض الميال لإلحاق الأذى والضر بمن يبغض
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالبغض والمقت النفسي تجاه كائن، وما يترتب على ذلك من إعطاء التفضيل والأولوية بالإرادة والعمل الضار والقبيح تجاهه، وذلك من غير فعل أو عمل فعلي"، وهي:
شَنِئَ - يَشْنَأُ (شَنَأَ - يَشْنَأُ)، غَلَّ - يَغِلُّ، ضَغِنَ - يَضْغَنُ، بَغَضَ - يَبْغُضُ، مَقَتَ - يَمْقُتُ، قَلَى - يَقْلِي

شنآن
 	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تحلوا شعائر الله ولا الشهر الحرام ولا الهدي ولا القلائد ولا آمين البيت الحرام يبتغون فضلا من ربهم ورضوانا وإذا حللتم فاصطادوا ولا يجرمنكم شنآن قوم أن صدوكم عن المسجد الحرام أن تعتدوا وتعاونوا على البر والتقوى ولا تعاونوا على الإثم والعدوان واتقوا الله إن الله شديد العقاب(2)﴾ المائدة ﴿ياأيها الذين آمنوا كونوا قوامين لله شهداء بالقسط ولا يجرمنكم شنآن قوم على ألا تعدلوا اعدلوا هو أقرب للتقوى واتقوا الله إن الله خبير بما تعملون(8)﴾ المائدة
شانئ - شانئك
 ﴿إن شانئك هو الأبتر(3)﴾ الكوثر
مختار الصحاح
● [شنأ] ش ن أ: الشَّانِئُ المبغض وقد شَنِئَهُ بالكسر َِشُنْئاً بسكون النون والشين مفتوحة ومكسورة ومضمومة و مَنْشَأً كمعلم و شَنَآناً بسكون النون وفتحها وقرئ بهما
الراغب
شنأ
- شنئته: تقذرته بغضا له. ومنه اشتق: أزد شنوءة، وقوله تعالى: }لا يجرمنكم شنآن قوم﴿[المائدة/8]، أي: بغضهم، وقرئ:﴾شنأن﴿(وهي قراءة ابن عامر وشعبة وابن وردان وابن جماز بخلف عنه. الإتحاف 197) فمن خفف أراد: بغيض قوم، ومن ثقل جعله مصدرا، ومنه: [إن شانئك هو الأبتر﴾ [الكوثر/3].
ملخص اللسان
1.     الشَّناءة مثل الشَّناعةِ: البُغْضُ.
2.     شَنِئَ الشيءَ وشَنَأَه يَشْنَؤُهُ فيهما شَنْأً وشُنْأً وشِنْأً وشَنْأَةً ومَشْنَأً ومَشْنأَةً ومَشْنُؤَةً وشَنَآناً وشَنْآناً: أَبْغَضَه
3.     شَنِئْتُه شَنَآناً وشَنْآناً.
4.     الشَّانِئُ:الـمُبْغِضُ. والشَّنْءُ والشِّنْءُ: البِغْضَةُ
5.     شَنِئْتُ الرجلَ أَي أَبْغَضْته.
6.     شَنِئْتُ حَقَّك: أَقْرَرْت به وأَخرَجْته من عندي. وشَنِئَ له حَقَّه وبه: أَعْطاه إِيَّاه. وقال ثعلب: شَنَأَ إِليه حَقَّه: أَعطاه  إيَّاه وتَبَرَّأَ منه،
7.     الرجلُ الشَّنُوءة: الذي يَتَقَزَّزُ من الشيءِ.
لسان العرب
● - شنأ: الشَّناءة مثل الشَّناعةِ: البُغْضُ.  شَنِئَ الشيءَ وشَنَأَه أَيضاً، الأَخيرة عن ثعلب، يَشْنَؤُهُ فيهما  شَنْأً وشُنْأً وشِنْأً وشَنْأَةً ومَشْنَأً ومَشْنأَةً ومَشْنُؤَةً وشَنَآناً وشَنْآناً، بالتحريك والتسكين: أَبْغَضَه. وقرئَ بهما قوله تعالى:  ولا يَجْرِمَنَّكم شَنآنُ قوم. فمن سكَّن، فقد يكون مصدراً كَلَيَّان، ويكون صفة كَسَكْرانَ، أَي مُبْغِضُ قوم. قال الجوهري: وهو شاذ في اللفظ لأَنه لم يجئْ شيءٌ من المصادر عليه. ومن حرَّك، فانما هو شاذ في المعنى لأَن فَعَلانَ إِنما هو من بِناءِ ما كان معناه الحركةَ والاضْطِرابَ كالضَّرَبانِ والخَفَقَانِ. التهذيب: الشَّنَآنُ مصدر على فَعَلان كالنَّزَوانِ والضَّرَبانِ. وقرأَ عاصم: شَنْآن، بإِسكان النون، وهذا يكون اسماً كأنه قال: ولا يَجْرِمَنَّكم بَغِيضُ قوم. قال أَبو بكر: وقد أَنكر هذا رجل من أَهل البصرة يُعرف بأَبي حاتم السِّجِسْتانِي معه تَعدٍّ شديدٌ وإِقدام على الطعْن في السَّلف. قال: فحكيت ذلك لأَحمد بن يحيى، فقال: هذا من ضِيقِ عَطَنِه وقلة معرفته، أَما سَمِعَ قولَ ذي الرُّمَّة:  فأَقْسِمُ، لا أَدْرِي أَجَوْلانُ عَبْرةٍ، *  تَجُودُ بها العَيْنانِ، أَحْرَى أَمِ الصَّبْرُ  قال: قلت له هذا، وإِن كان مصدراً ففيه الواو. فقال: قد قالت العرب وَشْكانَ ذا إِهالةً وحَقْناً، فهذا مصدر، وقد أَسكنه، الشَّنانُ، بغير همز، مثل الشَّنَآنِ، وأَنشد للأَ حوص:  وما العيْشُ إِلاَّ ما تَلَذُّ وتَشْتَهي، *  وإِنْ لامَ فيه ذُو الشَّنانِ وفَنَّدا  سلمة عن الفرّاءِ: من قرأَ شَنَآنُ قوم، فمعناهُ بُغْضُ  \<ص:102>  قومٍ. شَنِئْتُه شَنَآناً وشَنْآناً. وقيل: قوله شَنآنُ أَي بَغْضاؤُهم، ومَن قَرأَ شَنْآنُ قَوْم، فهو الاسم: لا يَحْمِلَنَّكم بَغِيضُ قَوْم.  ورجل شَنائِيةٌ وشَنْآنُ والأُنثى شَنْآنَةٌ وشَنْأَى. الليث: رجل  شَناءة وشَنائِيةٌ، بوزن فَعالةٍ وفَعالِية: مُبْغِضٌ سَيِّىءُ الخُلقُ.  وشُنِئَ الرجلُ، فهو مَشْنُوءٌ إِذا كان مُبْغَضاً، وإِن كان جميلاً.  ومَشْنَأٌ، على مَفْعَل، بالفتح: قبيح الوجه، أَو قبيح الـمَنْظَر، الواحد  والمثنى والجميع والمذكر والمؤنث في ذلك سواءٌ.  والمِشْناءُ، بالكسر ممدود، على مِثالِ مِفْعالٍ: الذي يُبْغِضُه  الناسُ. عن أَبي عُبيد قال: وليس بِحَسن لأَن المِشْناءَ صيغة فاعل، وقوله: الذي يُبْغِضُه الناسُ، في قوَّة المفعول، حتى كأَنه قال: المِشْناءُ الـمُبْغَضُ، وصيغة المفعول لا يُعَبَّر بها(1)  (1 قوله «لا يعبر بها إلخ» كذا في النسخ ولعل المناسب لا يعبر عنها بصيغة الفاعل.)  عن صيغة الفاعل، فأَمّا رَوْضةٌ مِحْلالٌ، فمعناه أَنها تُحِلُّ الناسَ، أَو تَحُلُّ بهم أَي تَجْعَلُهم يَحُلُّون، وليست في معنى مَحْلُولةٍ. قال ابن بري: ذكر أَبو عبيد أَنَّ الـمَشْنَأَ مثل الـمَشْنَعِ: القَبِيحُ الـمَنْظَر، وإِن كان مُحَبَّباً، والمِشْناءُ مثل المِشْناعِ: الذي يُبْغِضُه الناسُ، وقال علي بن حمزة: المِشْناءُ بالمدّ: الذي يُبْغِضُ الناسَ. وفي حديث أُم معبد: لا تَشْنَؤُه مِن طُولٍ. قال ابن الأَثير: كذا جاءَ في رواية أَي لا يُبْغَضُ لفَرْطِ طُولِهِ، ويروى لا يُتَشَنَّى من طُول، أُبْدل من الهمزة ياء.  وفي حديث علي كرَّم اللّه وجه: ومُبْغِضٌ يَحْمِله شَنَآني على أَنْ  يَبْهَتَني.  وتَشانَؤُوا أَي تَباغَضوا، وفي التنزيل العزيز: إنَّ شانِئَك هو  الأَبْتر. قال الفرَّاءُ: قال اللّه تعالى لنبيه صلى اللّه عليه وسلم: إِنَّ  شانِئك أَي مُبْغِضَك وعَدُوَّكَ هو الأَبْتَر. أَبو عمرو: الشَّانِئُ:  الـمُبْغِضُ. والشَّنْءُ والشِّنْءُ: البِغْضَةُ. وقالَ أَبو عبيدة في قوله:  ولا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنآن قوم، يقال الشَّنَآن، بتحريك النون، والشَّنْآنُ، بإِسكان النون: البِغْضةُ.  قال أَبو الهيثم يقال: شَنِئْتُ الرجلَ أَي أَبْغَضْته. قال: ولغة رديئة  شَنَأْتُ، بالفتح. وقولهم: لا أَبا لشانِئك ولا أَبٌ أَي لِمُبْغِضِكَ.  قال ابن السكيت: هي كناية عن قولهم لا أَبا لك.  والشَّنُوءة، على فَعُولة: التَّقَزُّزُ من الشيءِ، وهو التَّباعدُ من  الأَدْناس. ورجل فيه شَنُوءة وشُنُوءة أَي تَقَزُّزٌ، فهو مرة صفة  ومرة اسم. وأَزدُ شَنُوءة، قبيلة مِن اليَمن: من ذلك، النسبُ إليه:  شَنَئِيٌّ، أَجْرَوْا فَعُولةَ مَجْرَى فَعِيلةَ لمشابهتها اياها من عِدّة  أَوجه منها: أَن كل واحد من فَعُولة وفَعِيلة ثلاثي، ثم إِن ثالث كل واحد منهما حرف لين يجري مجرى صاحبه؛ ومنها: أَنَّ في كل واحد من فَعُولة وفَعِيلة تاءَ التأْنيث؛ ومنها: اصْطِحابُ فَعُول وفَعِيل على الموضع الواحد نحوأَثُوم وأَثِيم ورَحُوم ورَحِيم، فلما استمرت حال فعولة وفعيلة هذا الاستمرار جَرَتْ واو شنوءة مَجرى ياءِ حَنِيفة، فكما قالوا حَنَفِيٌّ، قياساً، قالوا شَنَئِيءٌّ، قياساً. قال أَبو الحسن الأَخفش: فإِن قلت إنما جاءَ هذا في حرف واحد يعني شَنُوءة، قال: فإنه جميع ما جاءَ. قال ابن جني:  وما أَلطفَ هذا القولَ من أَبي الحسن، قال: وتفسيره أَن الذي جاءَ في فَعُولة هو هذا الحرف، والقياس قا بِلُه، قال: ولم يَأْتِ فيه شيءٌ يَنْقُضُه.  وقيل: سُمُّوا بذلك لشَنَآنٍ كان بينهم. وربما قالوا: أَزْد شَنُوَّة،  بالتشديد غير مهموز، ويُنسب إليها شَنَوِيٌّ، وقال:  \<ص:103>  نَحْنُ قُرَيْشٌ، وهُمُ شَنُوَّهْ، *  بِنا قُرَيْشاً خُتِمَ النُّبُوَّهْ  قال ابن السكيت: أَزْدُ شَنُوءة، بالهمز، على فَعُولة ممدودة، ولا يقال شَنُوَّة. أَبو عبيد: الرجلُ الشَّنُوءة: الذي يَتَقَزَّزُ من الشيءِ.  قال: وأَحْسَبُ أَنَّ أَزْدَ شَنُوءة سمي بهذا. قال الليث: وأَزْدُ  شَنُوءة أَصح الأَزد أَصْلاً وفرعاً، وأَنشد:  فَما أَنْتُمُ بالأَزْدِ أَزْدِ شَنُوءة، *  ولا مِنْ بَنِي كَعْبِ بنِ عَمْرو بن عامِرِ  أَبو عبيد: شَنِئْتُ حَقَّك: أَقْرَرْت به وأَخرَجْته من عندي. وشَنِئَ  له حَقَّه وبه: أَعْطاه إِيَّاه. وقال ثعلب: شَنَأَ إِليه حَقَّه: أَعطاه  إيَّاه وتَبَرَّأَ منه، وهو أَصَحُّ، وأَما قول العجاج:  زَلَّ بَنُو العَوَّامِ عن آلِ الحَكَمْ، *  وشَنِئوا الـمُلْكَ لِمُلْكٍ ذي قِدَمْ  فإنه يروى لِمُلْكٍ ولِمَلْكٍ، فمن رواه لِمُلْكٍ، فوجهه شَنِئوا أَي  أَبْغَضُوا هذا الـمُلك لذلك الـمُلْكِ، ومَنْ رواه لِمَلْكٍ، فالأَجْودُ  شَنَؤوا أَي تَبَرَّؤُوا به إِليه. ومعنى الرجز أَي خرجوا من عندهم.  وقَدَمٌ: مَنْزِلةٌ ورِفْعةٌ. وقال الفرزدق:  ولَوْ كانَ في دَيْنٍ سِوَى ذا شَنِئْتُمُ *  لَنا حَقَّنا، أَو غَصَّ بالماء شارِبُهْ  وشَنِئَ به أَي أَقَرَّ به. وفي حديث عائشة: عليكم بالـمَشْنِيئةِ  النافعةِ التَّلْبِينةِ، تعني الحَساء، وهي مفعولةٌ من شَنِئْتُ أَي  أَبْغَضْتُ. قال الرياشي: سأَلت الأَصمعي عن الـمَشْنِيئةِ، فقال: البَغِيضةُ.  قال ابن الأَثير في قوله: مَفْعُولةٌ من شَنِئْتُ إِذا أَبْغَضْتَ، في  الحديث. قال: وهذا البِناءُ شاذ. قان أَصله مَشْنُوءٌ بالواو، ولا يقال في مَقْرُوءٍ ومَوْطُوءٍ مَقرِيٌّ ومَوْطِيٌّ ووجهه أَنه لما خَفَّفَ الهمزة صارت ياءً، فقال مَشْنِيٌّ كَمَرْضيٍّ، فلما أَعادَ الهمزة اسْتَصْحَبَ الحالَ الـمُخَفَّفة. وقولها :التَّلْبينة: هي تفسير الـمَشْنِيئةِ، وجعلتها بَغِيضة لكراهتها. وفي حديث كعب رضي اللّه عنه: يُوشِكُ أَن يُرْفَعَ عنكم الطاعونُ ويَفِيضَ فيكم شَنَآنُ الشِّتاءِ. قيل: ما شَنآنُ الشِّتاءِ؟  قال: بَرْدُه؛ اسْتعارَ الشَّنآنَ للبَرْد لأَنه يَفِيضُ في الشتاء. وقيل:  أَراد بالبرد سُهولة الأَمر والرّاحَة، لأَن العرب تَكْنِي بالبرد عن  الرَّاحة، والمعنى: يُرْفَعُ عنكم الطاعونُ والشِّدَّةُ، ويَكثر فيكم  التَّباغُضُ والراحةُ والدَّعة.  وشَوانِئُ المال: ما لا يُضَنُّ به. عن ابن الأَعرابي من تذكرة أَبي علي قال: وأَرى ذلك لأَنها شُنِئَت فجِيدَ بها فأَخْرجه مُخرَج النَّسب، فجاءَ به على فاعل.  والشَّنَآنُ: من شُعَرائهم، وهو الشَّنَآنُ بن مالك، وهو رجل من بني معاوية من حَزْنِ بن عُبادةَ.
مقاييس اللغة:
(شنأ) الشين والنون والهمزة أصلٌ يدلُّ على البِغضة والتجنُّب للشيء. من ذلك الشَّنُوءَة، وهي التقزُّز؛ ومنه اشتقاق أَزْدِشَنوءة. ويقال: شَنِئَ فُلانٌ فلاناً إِذا أَبغَضَه. وهو الشَّنَآن، وربما خَفَّفوا فقالوا: الشَّنَان. وأنشدوا:
فما العيشُ إلاَّ ما تَلَذُّ وتَشْتَهي *** وإِنْ لاَمَ فيه ذو الشَّنَانِ وأَفْنَدَا([1])
والشنْءُ: الشَّنَآن أيضاً. ورجلٌ مِشناءٌ على مِفعال، إِذا كان يُبْغِضُه النَّاسُ([2]). وأمَّا قولهم شَنِئْت للأمر وبه، إِذا أَقرَرْت، وإِنشادُهم:
فلو كان هذا الأمرُ في جاهليَّةٍ *** شَنِئْتَ به أو غَصَّ بالماء شاربُه([3])

..................([4])
القاموس المحيط:
شَنَأَهُ، كمنعه وسَمِعَهُ، شَنْئاً، ويُثَلَّثُ، وشَنْأَة ومَشْنَأً ومَشْنَأَةً ومَشْنُؤةً وشَنْآناً وشَنآناً أبْغَضَهُ، ورَجُلٌ شَنَائِيةٌ وشَنْآنُ، وهي شَنْآنَةٌ، وهي شَنْآنَةٌ وشَنْأَى. والمَشْنُوءُ المُبْغَضُ، ولَوْ كان جميلاً، وقد شُنِئ، بالضم. والمَشْنَأُ، كَمَقْعَدٍ القَبِيحُ وإن كان مُحَبَّباً، يَسْتَوِي فيه الواحِدُ والجمعُ، والذَّكَرُ والأُنْثَى، أو الذي يُبْغِضُ النَّاسَ. وكَمِحْرَابٍ مَنْ يُبْغِضُهُ النَّاسُ، ولو قِيلَ مَنْ يُكْثِرُ ما يُبْغَضُ لأجْلِهِ لَحَسُنَ، لأنَّ مِفْعَالاً من صِيَغِ الفَاعِل. والشَّنُوءَةُ المُتَقَزِّزُ، والتَّقَزُّزُ، ويُضَمُّ. وأَزْدُ شَنُوءَةَ، وقد تُشَدَّدُ الواوُ قَبِيلَةٌ سُمِّيَتْ لشَنآنٍ بَيْنَهُمْ، والنِّسْبَةُ شَنَائِيُّ، وسُفْيَانُ بنُ أبي زُهَيْرٍ الشَّنَائِيُّ، ويُقالُ الشَّنَوِيُّ، وزُهَيْرُ بنُ عبد اللَّهِ الشَّنَوِيُّ صحابِيَّان. وشَنِئ له حَقَّهُ أعْطَاهُ إيَّاهُ،
وبه: أقَرَّ، أو أعْطَاهُ، وتَبَرَّأَ منه، كَشَنَأَ، والشَّيءَ: أخْرَجَهُ. وشَوَانِئ المال: التي لا يُضَنُّ بها، كأنَّها شُنِئَتْ فَجِيدَ بها. والشَّنآنُ بنُ مالِكٍ، مُحَرَّكَةً: شاعِرٌ. وتَشَانَؤُوا: تَبَاغَضُوا.
تاج العروس:
ش ن أ
شَنَأَه كمَنَعَه وسَمِعه الأُولى عن ثعلب يَشْنَؤُه فيهما شَنْأً ويثلَّث قال شيخنا : أَي يُضبط وسَطه أَي عينه بالحركات الثلاث قلت : وهو غيرُ ظاهرٍ بل التثليث في فائِه وهو الصواب فالفتح عن أَبِي عبيدة والكسر والضمّ عن أَبِي عمرٍو الشيبانيِّ وشَنْأَة كحَمْزة ومَشْنَأَة بالفتح مَقيس في البابين ومَشْنُؤَة كمَقْبُرة مسموع فيهما وشَنْآناً بالتسكين وشَنَآناً بالتحريك فهذه ثمانية مصادر وذكرها المصنف وزيد : شَنَاءة ككَراهة قال الجوهريّ : وهو كثيرٌ في المكسور وشَنَأ محرَّكة ومَشْنَأ كمَقْعَد ذكرهما أَبو إسحاق إبراهيم بن محمد الصفاقسي في إعراب القرآن ونقل عنه الشيخ يس الحِمصيّ في حاشية التصريح ومَشْنِئَة بكسر النون . وشَنَان بحذف الهمزة حكاه الجوهريّ عن أَبِي عبيدة وأَنشد للأَحوص :
وما العَيْشُ إِلاَّ ما تَلَذُّ وتَشْتَهِي ... وإِنْ لامَ فيه ذُو الشَّنَانِ وفَنَّدَا
فهذه خمسةٌ صار المجموع ثلاثةَ عشرَ مصدراً وزاد الجوهريّ شَنَاء كسحاب فصار أَربعةَ عشرَ بذلك قال شيخنا : واستقصى ذلك أَبو القاسم ابن القطَّاع في تصريفه فإنَّه قال في آخره : وأَكثر ما وقع من المصادر للفعل الواحد أَربعة عشر مصدراً نحو شَنِئْت شَنْأً وأَوصل مصادره إلى أربعة عشر وقَدَرَ ولَقِيَ ووَرَدَ وهَلَكَ وتَمَّ ومَكَثَ وغابَ ولا تاسع لها وأَوصل الصفاقسي مصادر شَنِئَ إلى خمسة عشر وهذا أَكثر ما حُفِظ وقُرئَ بهما أَي شَنَآن بالتحريك والتسكين قوله تعالى " ولا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنآنُ قَوْمٍ " فمن سكَّن فقد يكون مصدراً ويكون صفةً كسكْران أَي مُبْغِضُ قوم قال : وهو شاذٌّ في اللفظ لأنَّه لم يَجيءْ شيء من المصادر عليه ومن حرَّكَ فإنَّما هو شاذ في المعنى لأنَّ فَعَلان إِنَّما هو بناء ما كانَ معناه الحَركةَ والاضطراب كالضَّرَبان والخَفَقان . وقال سيبويه : الفَعَلان بالتحريك مصدرُ ما يدلُّ على الحركة كجَوَلان ولا يكون لفعلٍ متعدٍّ فيشِذّ فيه من وجْهَيْنِ لأنَّه متعدٍّ ولعدم دلالته على الحركة قال شيخنا : فإن قيل إنَّ في الغضبِ غَليانَ القلبِ واضطرابه فلذا ورد مصدره كما نقله الخفاجيُّ وسُلِّم . قلت : لا مُلازمة بين البُغْضِ والغَضَب إذْ قد يُبْغِض الإنسان شخصاً وينطَوِي على شَنَآنِه من غير غضبٍ كما لا يخفى انتهى . وفي التهذيب : الشَّنَآنُ مصدرٌ على فَعَلانٍ كالنَّزَوانِ والضَّرَبانِ . وقرأَ عاصمٌ شَنْآن بإسكان النون وهذا يكون اسماً كأَنَّه قال : ولا يَجْرِمَنَّكُمْ بَغيضُ قومٍ قال أَبو بكر : وقد أَنكر هذا رجلٌ من البصرة يُعرف بأَبي حاتم السِّجستانيِّ معه تَعَدٍّ شديدٌ وإقدامٌ على الطَّعْنِ في السَّلَف قال فحكَيْتُ ذلك لأحمدَ بن يحيى فقال : هذا من ضِيقِ عَطَنه وقلَّة معرِفتِه أمَا سمعَ قول ذو الرُّمَّة :
فأُقْسِمُ لا أَدْري أَجَوْلانُ عَبْرَةٍ ... تَجودُ بها العَيْنَانِ أَحْرَى أَمِ الصَّبْرُ
قال : قلت له : هذا وإن كانَ مصدراً فيه الواو فقال : قد قالت العرب : وَشْكَانَ ذا فهذا مصدر وقد أَسْكَنه وحكى سَلَمة عن الفرَّاء : من قرأَ شَنَآنُ قومٍ فمعناه بُغْضُ قومٍ شَنِئْتُه شَنَآناً وشَنْآناً وقيل قولُه شَنَآنُ قوم لي بغضاؤُهُم ومن قرأَ شَنْآنُ قومٍ فهو الاسمُ لا يَحْمِلَنَّكم بُغْضُ قومٍ . وقال شيخنا في شرح نظم الفصيح بعد نقلِه عبارة الجوهريّ : والتسكين شاذٌّ في اللفظ لأنَّه لم يجيءْ شيءٌ من المصادر عليه قلت : ولا يَرِد لَوَاهُ بدَيْنِهِ لَيَّاناً بالفتح في لغة لأنَّه بمفرده لا تُنْتَقص به الكُلِّيَّات المُطَّرِدة وقد قالوا لم يجيءْ من المصادر على فَعْلان بالفتح إِلاَّ لَيَّان وشَنْآن لا ثالث لهما وإن ذكر المصنف في زاد زَيْداناً فإنَّه غير معروف : أَبغضه به فسَّره الجوهريّ والفيّوُميُّ وابن القوطيَّة وابنُ القَطَّاع وابن سِيده وابنُ فارس وغيرُهم وقال بعضهم : اشتدَّ بُغْضُه إيَّاه ورجلٌ شَنانِيَةٌ كعَلانيةٍ وفي نسخة شَنائِيَة بالياء التحتية بدل النون وشَنْآن كسكْران وهي أَي الأُنثى شَنْآنة بالهاء وشَنْأَى كسكَرى ثمَّ وجدْت في أُخرى عن الليث : رجلٌ شَنَاءةٌ وشَنَائِيَة بوزن فَعَالة وفَعَالِيَة أَي مُبْغِض سَيِّئُ الخلق . والمَشْنوء كمقروء : المُبَغَّض كذا هو مُقيَّد عندنا بالتشديد في غير ما نُسخ وضبطه شيخنا كمُكْرَم من أَبْغَض الرباعيِّ لأنَّ الثلاثيّ لا يُستعمل متعدِّياً ولو كانَ جَميلاً كذا في نسختنا وفي الصحاح والتهذيب ولسان العرب : وإن كانَ جميلاً وقد شُنِئَ الرجل بالضَّمِّ فهو مَشْنوءٌ . والمَشْنَأُ كمَقْعَدٍ : القَبيحُ الوجه وقال ابن بَرِّيّ : ذكر أَبو عُبَيد أَنَّ المَشْنَأَ مثل المَشْنَع : القَبيحُ المنظرِ وإن كانَ مُحَبَّباً قال شيخنا : الواقع في التهذيب والصحاح : وإن كانَ جَميلاً قلت : إِنَّما عبارتهما تلك في المَشْنوءِ لا هنا يَستوي فيه الواحدُ والجمع والذَّكر والأُنثى قاله الليث أَو المَشْنَأُ وكذا المِشْنَاءُ كمِحرابٍ على قولِ عليّ بن حمزة الأَصبهانيّ الذي يُبْغِض الناسَ . والمِشْناءُ كمِحرابٍ من يُبْغِضه الناسُ عن أَبِي عبيدٍ قال شيخنا نقلاً عن الجوهريّ : هو مثل المَشْنَإِ السابق فهو مثله في المعنى فإفراده على هذا الوجه تطويل بغير فائدةٍ . قلت : وإن تأَمَّلْت في عبارة المُؤَلِّف حقَّ التَّأَمُّلِ وجدتَ ما قاله شيخنا ممَّا لا يُعَرَّجُ عليه ولو قيل : من يُكثِرُ ما يُبْغَضُ لأَجلِه لحَسُنَ قال أَبو عُبَيد لأنَّ مِشْناءً من صِيَغِ الفاعل وقوله الذي يُبْغِضه النَّاس في قوَّة المفعول حتَّى كأنَّه قال المِشْناءُ المُبْغَض وصيغة المفعول لا يُعبَّرُ بها عن صيغة الفاعل فأَمَّا رَوْضَةٌ مِحْلالٌ فمعناه أَنَّها تُحِلُّ النَّاسَ أَو تَحُلُّ بهم أَي تجعلهم يَحُلُّون وليست في معنى مَحْلولةٍ وفي حديث أُمِّ مَعْبَدٍ : لا تَشْنَؤُهُ من طُولٍ قال ابن الأَثير كذا جاءَ في روايةٍ أَي لا يُبْغَضُ لفَرْطِ طولِه . ورُوِي : لا يَتَشَنَّى أُبدل من الهمزة ياءٌ يقال شَنِئْتُه أَشْنَؤُهُ شَنْأً وشَنَآناً ومنه حديث عليّ رضي الله تعالى عنه : ومُبْغِضٌ يحمِله شَنَآني على أَن يَبْهَتَني وفي التنزيل " إِنَّ شانِئَكَ هو الأَبْتَر " أَي مُبْغِضُك وعدُوُّك قاله الفَرَّاء وقال أَبو عمرو : الشانئ : المُبْغِض والشَّنْءُ والشُّنْءُ بالكسر والضمّ : البِغْضة قال أَبو عبيدة : والشَّنْءُ بإسكان النون : البِغْضة وقال أَبو الهيثم : يقال شَنِئْتُ الرجلَ أَي أَبْغَضْتُه ولغةٌ ردِيَّة شَنَأْتُ بالفتح وقولهم : أَي لمُبْغِضك قال ابن السكِّيت : هي كِناية عن قولك أَبا لَكَ . والشَّنُوءُ ممدودٌ مقصورٌ المُتَقَزِّزُ بالقاف والزايين على صيغة اسم الفاعل وفي بعض النُّسخ المُتَعَزِّز بالعين وهو تصحيفٌ والتَّقَزُّزُ من الشَّيْءِ هو التناطسُ والتباعُدُ عن الأَدناس وإدامَةُ التَّطَهُّرِ ورجلٌ فيه شَنُوءةٌ وشُنُوءةٌ أَي تقزُّزٌ فهو مرَّةً صفةٌ ومرَّةً اسمٌ وغَفل المُؤَلِّف هنا عن تَوهيمه للجوهريّ حيث اقتصر على معنى الصِّفة كما لم يُصرِّح المُؤَلِّف بالقصر في الشَّنوءة وسكت شيخنا مع سعة اطِّلاعه ويُضَمُّ لو قال بدله : ويُقْصَرُ كانَ أَحسن لأنَّهم لم
يتعرَّضوا للضمّ في كتبهم ومنه سمِّي أَزْدُ شَنُوءةَ بالهمز على فَعُولة ممدودة وقد تُشدَّد الواوُ غير مهموز قاله ابن السكِّيت : قبيلةٌ من اليمنِ سُمِّيت لشَنَآنٍ أَي تباغض وقع بينهم أَو لتباعُدهم عن بلدهم وقال الخفاجِي لعُلُوِّ نَسبهم وحُسْنِ أَفعالهم من قولهم : رجلٌ شَنُوءة أَي طاهرُ النَّسب ذو مُروءةٍ نقله شيخنا قلت : ومثله قول أَبِي عبيدة وهكذا رأَيتُه في أَدب الكاتب لابن قتيبة وفي شرح النَّبتيتي على مِعراج الغَيْطِي . والنِّسبة إليها شَنَئِيٌّ بالهمز على الأَصل أَجْرَوا فَعُولة مجرى فَعيلة لمشابهتها إيَّاها من عدَّةِ أَوجُهٍ منها أنَّ كلّ واحد من فَعُولة وفَعِيلة ثلاثيٌّ ثمَّ إنَّ ثالثَ كلِّ واحدٍ منهما حرفُ لِينٍ يجري مجرى صاحبه ومنها أَنَّ في كلِّ واحدٍ من فَعولة وفَعيلة تاءَ التأْنيث ومنها اصْطِحاب فَعولة وفَعيلة على الموضع الواحد نحو أَثُوم وأَثيم ورَحُوم ورَحيم فلمَّا استمرَّت حالُ فُعولة وفَعيلة هذا الاستمرار جرتْ واوُ شَنُوءة مجرى ياء حَنيفة فكما قالوا : حنَفِيٌّ قياساً قالوا : شَنَئِيٌّ قاله أَبو الحسن الأَخفش ومن قال شَنُوَّة بالواو دون الهمز جعل النِّسبة إليها شَنَوِيّ تبعاً للأَصل نقله الأَزهريُّ عن ابن السكِّيت وقال : وا للضمّ في كتبهم ومنه سمِّي أَزْدُ شَنُوءةَ بالهمز على فَعُولة ممدودة وقد تُشدَّد الواوُ غير مهموز قاله ابن السكِّيت : قبيلةٌ من اليمنِ سُمِّيت لشَنَآنٍ أَي تباغض وقع بينهم أَو لتباعُدهم عن بلدهم وقال الخفاجِي لعُلُوِّ نَسبهم وحُسْنِ أَفعالهم من قولهم : رجلٌ شَنُوءة أَي طاهرُ النَّسب ذو مُروءةٍ نقله شيخنا قلت : ومثله قول أَبِي عبيدة وهكذا رأَيتُه في أَدب الكاتب لابن قتيبة وفي شرح النَّبتيتي على مِعراج الغَيْطِي . والنِّسبة إليها شَنَئِيٌّ بالهمز على الأَصل أَجْرَوا فَعُولة مجرى فَعيلة لمشابهتها إيَّاها من عدَّةِ أَوجُهٍ منها أنَّ كلّ واحد من فَعُولة وفَعِيلة ثلاثيٌّ ثمَّ إنَّ ثالثَ كلِّ واحدٍ منهما حرفُ لِينٍ يجري مجرى صاحبه ومنها أَنَّ في كلِّ واحدٍ من فَعولة وفَعيلة تاءَ التأْنيث ومنها اصْطِحاب فَعولة وفَعيلة على الموضع الواحد نحو أَثُوم وأَثيم ورَحُوم ورَحيم فلمَّا استمرَّت حالُ فُعولة وفَعيلة هذا الاستمرار جرتْ واوُ شَنُوءة مجرى ياء حَنيفة فكما قالوا : حنَفِيٌّ قياساً قالوا : شَنَئِيٌّ قاله أَبو الحسن الأَخفش ومن قال شَنُوَّة بالواو دون الهمز جعل النِّسبة إليها شَنَوِيّ تبعاً للأَصل نقله الأَزهريُّ عن ابن السكِّيت وقال :
" نحنُ قُرَيْشٌ وهُمُ شَنُوَّهْ
" بِنا قُرَيْشاً خُتِمَ النُّبُوَّهْ واسم الأَزد عبد الله أَو الحارث بن كَعب وأَنشد الليث :
فما أَنْتُمُ بالأَزْدِ أَزْدِ شَنُوءةٍ ... ولا مِنْ بَني كَعْبِ بنِ عَمْرِو بْنِ عامِرِ
وسُفيان بن أَبِي زُهَيْرٍ واسمه القِرْد قاله خليفة وقيل نُمَير بن مَرارة ابن عبد الله بن مالك النَّمَرِيّ الشَّنَائِيُّ بالمد والهمز كذلك في صحيح البخاريّ وفي رواية الأَكثر ويقال الشَّنَوِيُّ كذا في رواية السَّمَرْقَنْديّ وعبدوس وكلاهما صحيح وصرَّح به ابنُ دُريد وعند الأَصيليّ : الشَّنُوِّيّ بضمّ النون قال عيَّاض : ولا وجْه له إِلاَّ أن يكون ممدوداً على الأَصل وزُهَيْرُ بن عبد الله الشَّنَوِيُّ قاله الحَمَّادان وهشام وشذَّ شُعْبة فقال : هو محمد بن عبد الله بن زُهَير وقال أَبو عُمَر : زُهير بن أَبِي جَبَل هو زهير بن عبد الله بن أَبِي جَبَل صحابيَّان أمَّا الأوَّل فحديثه في البخاريّ من رواية عبد الله بن الزُّبير عنه وروى أيضاً من طريق السَّائب بن يَزيد عنه قال : هو رجلٌ من أَزْد شَنُوءة من أَصحاب النبيّ صلّى الله عليه وسلّم " من اقْتَنَى كَلْباً " الحديث وأَمَّا الثاني فقد ذكره البغَوِيُّ وجماعةٌ في الصحابة وهو تابعيٌّ قال ابن أَبِي حاتم في المراسيل : حديثه مُرْسَل ثمَّ إنَّ ظاهر كلام المصنف أَنَّه إِنَّما يقال الشَّنَوِيُّ بالوجهين في هذين النَّسبين لأنَّ ذكرهما فيهما واقتصر في الأوَّل على الشَّنائي بالهمز فقط وليس كذلك بل كلُّ منسوبٍ إلى هذه القبيلة يقال فيه الوجهان على الأَصل وبما رواه الأَصيليّ توسُّعاً . وقال أَبو عُبَيد شَنِئَ له حقَّهُ كفرِح : أَعطاه إيَّاه وقال ثعلب : شَنَأَ إليه أَي كمَنَعَ وهو أَي الفتح أَصحّ فأَمَّا قول العجاج :
" زلَّ بنُو العَوَّامِ عن آلِ الحَكَمْ
" وشَنِئُوا المُلْك لِمُلْكٍ ذِي قَدَمْ فإنَّه لمُلْكٍ ولمَلْكٍ فمن رواه لمُلْكٍ فوجهه شَنِئُوا : أَخرجوا من عندهم كما في العباب ومن رواه لمَلْكٍ فالأَجود شَنَئُوا أَي تبرَّؤُوا إليه وشَنِئَ به : أَقرَّ قال الفرزدق :
فلوْ كانَ هذا الأَمْرُ في جاهِلِيَّةٍ ... عَرَفْتَ مَنِ المَوْلى القَليلُ حُلاَئِبُهْ ولو كانَ هذا الأَمْرُ في غَيْرِ مُلْكِكُمْ شَنِئْت به أَو غَصَّ بالماءِ شَارِبُهْ
أَو أَعطاه حقَّهُ وتبرَّأَ منه ولا يخفى أنَّ الإعطاء مع التبرِّي من معاني شَنَأَ بالفتح إِذا عُدِّي بإلى كما قاله ثعلب فلو قال : وإليه : أَعطاه وتبرَّأَ منه كانَ أَجمع للأَقوال كَشَنَأَ أَي كمَنَعَ وقضيَّة اصطلاحه أَن يكون ككَتَب ولا قائل به قاله شيخنا ثمَّ إنَّ ظاهر قوله يدلُّ على أنَّ شَنَأَ كمَنَعَ في كلِّ ما استعمل شَنِئَ بالكسر ولا قائل به كما قد عرفت من قول أَبِي عُبَيد وثعلب ولم يستعملوا كمَنَعَ إِلاَّ في المُعَدَّى بإلى دون به وله وقد أغفلَه شيخنا . وشَنَأَ الشَّيْءَ : أَخرجَهُ من عنده وقال أَبو عُبَيد : شَنِئَ حقَّه أَي كعلِم إِذا أَقرَّ به وأَخرجه من عنده . وفي المحكم شَوانِئُ المالِ : التي لا يُضَنُّ أَي لا يُبْخَل بها عن ابن الأَعْرابِيّ نقلاً من تذكِرة أَبِي عليٍّ الفارسيّ وقال : كأَنَّها شُنِئَتْ أَي بُغِضت فجيدَ بها أَي أُعْطِي بها لعدم عزَّتها على صاحبها فهو يجودُ بها لبُغضه إيَّاها وقال : أَخرجه مُخْرَجَ النَّسب فجاءَ به على فاعلٍ قال شيخنا : ثمَّ الظاهر أَنَّ فاعِلاً هنا بمعنى مفعول أَي مَشْنوء المال ومُبْغَضُه فهو كماءٍ دافِق وعِيشة راضية . والشَّنَآنُ بن مالكٍ محرَّكةً رجل شاعرٌ من بني مُعاوية بنِ حَزْنِ بن عُبادَةَ بنِ عَقيلِ بن كَعْب . وممَّا بقي على المُؤَلِّف : المَشْنِيئَة ففي حديث عائشة رضي الله عنها : عليكم بالمَشْنيئَةِ النافعَةِ التَّلْبينَةِ تعني الحَساءَ وهي مَفعولة من شَنِئْت إِذا أَبغضت قال الرياشي : سأَلْت الأَصمَعِيّ عن المَشْنِيئَةِ فقال : البغيضة قال ابنُ الأَثير : وهي مَفْعولَة من شَنِئْت إِذا أَبغضت وهذا البناء شاذٌّ بالواو ولا يقال في مَقْرُوٍّ ومَوْطُوٍّ مَقْرِيّ ومَوْطِيّ ووجهه أَنَّه لما خفَّف الهمزةَ صارت ياءً فقال مَشْنِئٌ كمرْضِيّ فلمَّا أَعاد الهمزة استصْحَب الحالَ المُخَفَّفَةَ وقولها : التَّلْبينة هي تفسير للمشْنِيئة وجعلتْها بغيضة لكراهتها . وفي حديث كعبٍ " يوشِكُ أَنْ يُرْفَعَ عنكُم الطَّاعونُ ويَفيضَ فيكم شَنَآنُ الشِّتاءِ " قيل : ما شَنَآنُ الشِّتاءِ ؟ قال : " بَرْدُه " استعار الشَّنَآنَ للبَرْدِ لأنَّه بغيضٌ في الشِّتاء وقيل : أَراد بالبَرْدِ سهولةَ الأَمرِ والرَّاحة لأنَّ العرب تَكْنِي بالبَرْد عن الراحة والمعنى : يُرْفَع عنكم الطَّاعونُ والشِّدَّة ويكثُر فيكم التباغُضُ أَو الرَّاحة والدَّعَة . وتَشَانَئُوا أَي تباغَضُوا كذا في العُباب

_Türkçe çeviri henüz yok_
