# شهق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%87%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شهق

شهق، كمنع وضرب وسمع شهيقا، وشهوقا، وشهاقا بالضم فيهما وتشهاقا بالفتح: إذا تردد البكاء في صدره كما في العباب، وفي اللسان: ردد البكاء في صدره. ومن المجاز: شهقت عين الناظر عليه: إذا أصابته بعين، وفي الأساس: أعجبه فأدام النظر إليه وهو مجاز، وأنشد الأصمعي لمزاحم العقيلي:
  إذا شهقت عين عليه عزوته                      لغير أبيه أو نسيت تراقـيا كما في العباب، وفي اللسان أو تسنيت راقيا، أخبر أنه إذا فتح إنسان عينه عليه فخشيت أن يصيبه بعينه قلت: هو هجين لأرد عين الناظر عنه، وإعجابه به. والشاهق: المرتفع الطويل العالي الممتنع من الجبال، وكذا من الأبنية وغيرها: ما ارتفع منها وطال، والجمع الشواهق. ومن كلام الأطباء: العرق الشاهق هو الضارب إذا كان إلى فوق نقله الصاغاني، وهو مجاز. ومن المجاز: هو شاهق ، أي لا يشتد غضبه هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، صوابه إذا كان يشتد غضبه، كما في الصحاح والعباب واللسان والأساس، زاد الأخير: وكذلك ذو صاهل، وفي اللسان: رجل ذو شاهق : شديد الغضب. وشهيق الحمار، وتشهاقه: نهاقه، قال الجوهري: شهيق الحمار: آخر صوته، وزفيره: أوله. ويقال: الشهيق: رد النفس، والزفير: إخراجه، قلت: وهو قول الليث، وقال الزجاج: الزفير والشهيق: من أصوات المكروبين، قال: والشهيق: الأنين المرتفع جدا، قال: وزعم بعض أهل اللغة من البصريين والكوفيين أن الزفير بمنزلة ابتداء صوت الحمار من النهيق، والشهيق في الصدر، وشاهد التشهاق قول أبي الطمحان:
  بضرب يزيل الهام عن سكناتـه                      وطعن كتشهاق العفا هم بالنهق وشهاق كغراب: جبل بالقرب من بيلة، عن ابن عباد. ومما يستدرك عليه: الشهوق، بالضم: الارتفاع. والشهقة كالصيحة، يقال: شهق فلان شهقة فمات، نقله الجوهري. ويقال: ضحك تشهاق، قال ابن ميادة:
  تقول خود ذات طرف براق
  مزاحة تقطع هم المشـتـاق
  ذات أقاويل وضحك تـشـاق
  هلا اشتريت حنطة بالرستاق
  سمراء مما درس ابن مخراق
  أو كنت ذا بز وبغل دقـداق وفحل ذو شاهق ، وذو صاهل: إذا هاج وصال فسمعت له صوتا، فيخرج من جوفه، وهو مجاز.
 ومما يستدرك عليه: ش- ه- ر- ق الشهرق، كجعفر : القصبة التي يدير حولها الحائك الغزل، كلمة فارسية قد استعملها العرب، قال رؤبة:
  رأيت في جنب القتام الأبرقا،
  كفلكة الطاوى أدار الشهرقا وكذلك شهرق الخارط والحفار، كله عن أبي حنيفة، وقد أهمله الجماعة، وذكره صاحب اللسان.

### Türkçe

**شهق**; **منع** ve **ضرب** ve **سمع** gibi: **شهيقا** ve **شهوقا** ve ikisinde de zamme ile **شهاقا** ve fetha ile **تشهاقا** (yani): ağlamanın göğsünde gidip gelmesi hâlinde; **العباب**’da olduğu gibi. **اللسان**’da: ağlamayı göğsünde tekrarladı.

Mecazdan: **شهقت** bakanın gözü ona (yani): ona göz değdirdiği zaman. **الأساس**’ta: onu beğendi de ona bakmayı sürdürdü; bu mecazdır. **الأصمعي**, **مزاحم العقيلي**’ye ait olarak inşad etti:
  Eğer bir göz ona **شهقت** ederse, onu
  babasından başkasına nisbet ederim yahut köprücük kemiklerini unuttun

**العباب**’da olduğu gibi; **اللسان**’da: “yahut **تسنيت** **راقيا**”. Şunu haber verdi: bir insan gözünü ona açar da onun gözüyle ona isabet etmesinden korkarsan, bakanın gözünü ondan çevirmek ve onun onu beğenmesini (gidermek) için: “o **هجين**’dir” dersin.

**الشاهق**: dağlardan yüksek, uzun, yüce, erişilmez olan; binalardan ve başkalarından da böyledir: onlardan yükselen ve uzayan şey. Çoğulu: **الشواهق**.

Tabiplerin sözünden: **العرق الشاهق** yukarıya doğru olduğu zaman atan (damar)dır; bunu **الصاغاني** nakletti; bu mecazdır.

Mecazdan: “o **شاهق**’tır”, yani öfkesi şiddetlenmez; diğer nüshaların tamamında böyle (geçer); bu yanlıştır. Doğrusu: öfkesi şiddetlenir olduğu zaman; **الصحاح** ve **العباب** ve **اللسان** ve **الأساس**’ta olduğu gibi. Sonuncusu artırdı: “ve yine **ذو صاهل**”. **اللسان**’da: **رجل ذو شاهق**: öfkesi şiddetli.

Eşeğin **شهيق**’i ve onun **تشهاق**’ı: anırmasıdır. **الجوهري** dedi: eşeğin **شهيق**’i: sesinin sonudur; **زفير**’i: evvelidir. Ve denilir: **الشهيق**: nefsi geri çevirmektir; **الزفير**: onu çıkarmaktır. Dedim: bu, **الليث**’in sözüdür. **الزجاج** dedi: **الزفير** ve **الشهيق**: sıkıntıya düşenlerin seslerindendir. Dedi: **الشهيق**: çok yükselen iniltidir. Dedi: Basralılardan ve Kûfelilerden bazı dil ehli, **الزفير**’in, eşeğin anırmasından sesin başlangıcı mesabesinde olduğunu; **الشهيق**’in ise göğüste olduğunu iddia etti. **التشهاق**’a şahit, **أبي الطمحان**’ın sözü:
  Başın yerinden oynatıldığı bir vuruşla
  ve anırmaya heveslenmiş yaban eşeğinin **تشهاق**’ı gibi bir saplamayla

**شهاق**; **غراب** gibi: **بيلة** yakınında bir dağdır; **ابن عباد**’dan.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الشهوق**, zamme ile: yükselme.

**الشهقة** bağırış gibi (bir şey)dir. Denilir: falan kimse bir **شهقة** ile **شهق** etti de öldü; bunu **الجوهري** nakletti.

Ve denilir: **تشهاق** gülüş (yani): **ضحك تشهاق**. **ابن ميادة** dedi:
  Parlak bakışlı bir genç kız der ki:
  Şakalaşan, özleyenin kaygısını keser;
  Sözleri olan ve **تـشـاق** gülüşlü;
  Niçin **الرستاق**’ta buğday satın almadın?
  **ابن مخراق**’ın harmanladığından esmer;
  Yahut sen kumaş sahibi ve **دقـداق** katır sahibi olsaydın

Ve **فحل ذو شاهق** ve **ذو صاهل**: azıp kişnediği zaman, onun bir sesini işitirsin de, karnının içinden çıkar; bu mecazdır.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **ش- ه- ر- ق**; **الشهرق**, **جعفر** gibi: dokumacının ipliği etrafında döndürdüğü kamış; Arapların kullanmış olduğu Farsça bir kelimedir. **رؤبة** dedi:
  **القتام**’ın yanında **الأبرقا**’yı gördüm,
  **الطاوى**’nın iği gibi; **الشهرقا**’yı döndürdü

Ve yine: **شهرق**; tornacı ve kazıcı (için kullanılan)dır; hepsi **أبي حنيفة**’dendir. Cemaat onu ihmal etmiştir; **اللسان** sahibi onu zikretmiştir.
