# شهل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%87%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شهل

الشهل، محركة، والشهلة، بالضم: أقل من الزرق في الحدقة، وأحسن منه، كذا في المحكم، أو أنء تشرب الحدقة حمرة وليست خطوطا كالشكلة، ولكنها قلة سواد الحدقة، حتى كأنه، أي سوادها يضرب إلى الحمرة والسواد، وقيل: هو أن لا يخلص سوادها. وقال أبو عبيد: الشهلة: حمرة في سواد العين، وأما الشكلة فهي كهيئة الحمرة، تكون في بياض العين، وأنشد الفراء:
  ولا عيب فيها غير شهلة عينها                      كذاك عتاق الطير شهل عيونها شهل، كفرح، شهلا، وأشهل، اشهلالا، والنعت: أشهل، وشهلاء، قال ذو الرمة:
  كأني أشهل العينين بـاز                      على علياء شبه فاستحالا قال أبو زيد: الأشهل، والأشكل، والأسجر، واحد، وعين شهلاء: إذا كان بياضها ليس بخالص، فيه كدورة. وفي الحديث: كان رسول الله ضليع الفم، اشهل العينين، منهوس الكعبين. وفي رواية: أشكل العينين. قال شعبة: قلت لسماك: ما أشكل العينين? قال: طويل شق العين، قال: الشهلة: حمرة في سواد العين، كالشكلة في البياض، وقد تقدم البحث في ذلك في ش ك ل. والشهلة: العجوز، قال:
  بات ينزي دلوه تنزيا
  كما تنزي شهلة صبيا

  ومن سجعات الأساس: شهلة في عينها شهلة. وقيل: هي النصف العاقلة، وذلك خاص بالنساء، لا يوصف به الرجال، يقال: امرأة شهلة كهلة، ولا يقال: رجل شهل كهل، ولا يوصف بذلك، إلا أن ابن دريد حكى: رجل شهل كهل. وشاهله، مشاهلة: شاتمه، وشاره، ولاحاه، وعارضه، وقيل: قارصه، وراجعه في الكلام، قال:
  أن لا أرى ذا الضعفة الهبيتا
  يشاهل العميثل البليتا والشهلاء: الحاجة، قال ابن فارس: والأصل فيه الكاف، قال الراجز:
  لم أقض حين شهلائي
  من العروب كالكاعب الحسناء وقال ابن الكلبي: الأشهل: صنم، ومنه بنو عبد الأشهل، لحي من العرب. قلت: وهو من الأنصار، وهو ابن جشم بن الحارث بن الخزرج، إليه يرجع كل اشهلي، منهم: سعد بن معاذ بن النعمان بن امرئ القيس بن زيد بن الأشهل، شهد بدرا، وهو الذي اهتز له عرش الرحمن، وأخوه عمرو بن معاذ، بدري، قتل يوم أحد، وأسيد بن حضير بن سماك بن عبد بن امرئ القيس، عقبي بدري، وغير هؤلاء، فأما قول الشاعر:
  حين ألقت بقباء بـركـهـا                      واستحر القتل في عبد الأشل إنما أراد: عبد الأشهل هذا الأنصاري. وشهيل بن نابي الجرمي: كزبير: من تبع التابعين، روى عن ثابت البناني، وعنه سالم بن نوح. وشهل بن شيبان بن ربيعة بن زمان ابن مالك بن صعب بن علي بن بكر بن وائل: لقب الفند الزماني الوائلي الشاعر، ومرض له في الدال أن الفند لقب شهل، وصوبه بعض، قال ابن جني في المبهج: ليس في العرب شهل، بالشين معجمة، غير الفند، ومثله قول أب عبيد البكري، قال الحافظ: ومن ولده أبو طالوت الخارجي، وهو مطر ابن عقبة بن يزيد بن الفند. قال شيخنا: وشهل بن أنمار، من بجيلة، ضبطه بالشين معجمة أيضا. قلت: وفي كتاب أدب الخواص، للوزير أبي القاسم، أنه قرأ بخط شبل النسابة، في عدة مواضع: شهل بن عمرو بن قيس في حمير، أعجمها ثلاثا، وفوق الإعجام ظاء، قال: ولا أدري ما صحة ذلك، هكذا نقله الحافظ في التبصير. وقال ابن السكيت: يقال: فيه ولع، وشهل: أي كذب، قال: والشهل: اختلاط اللونين، والكذاب يشرج الأحاديث ألوانا. وشهال، كسحاب: ة، بمصر، وهي المعروفة بمنية شهالة، من أعمال جزيرة بني نصر. وتشهل ماء الوجه: ذهابه، من هزال،وقد مر ذلك في س م ل أيضا، قال الصغاني: والتركيب يدل على بعض الألوان، وقد شذ عنه امرأة شهلة، والمشاهلة. قلت:لا شذوذ فيهما، فإن المرأة إذا كانت نصفا، فهي تشهل، أي تخلط بين الأمرين، لدهائها وعقلها، وكذلك المشاهلة، فإنه الملاحاة، وفيه اختلاط بين أمرين، وهذا يرجع إلى دهاء ومكر وخديعة، فالصواب أن يقال: إن التركيب يدل على اختلاط لونين، كما نص عليه ابن السكيت، فلا يشذ من التركيب شيء من المعاني المذكورة، فتأمل ذلك. ومما يستدرك عليه: جبل أشهل: إذا كان أغبر في بياض، وذئب أشهل: كذلك، قاله النضر، وأنشد:
  متوضح الأقراب فيه شهلة                      شنج اليدين تخاله مشكولا

  وشهيل بن الأسد بن عمران بن عمرو مزيقياء، كزبير، بالشين المعجمة، هكذا ضبطه ابن الجواني النسابة، في المقدمة الفاضلية. وشهلان: جبل، واسم رجل. والتشهيل: التسهيل، لغة عامية. ومما يستدرك عليه:

### Türkçe

**الشهل** (harekeli), ve **الشهلة** (ötre ile): göz bebeğinde mavilikten daha az olan ve ondan daha güzel olan; **المحكم**’de böyle. Yahut: göz bebeğinin kızıllık içmesi; **الشكلة** gibi çizgiler değildir; fakat göz bebeğinin siyahlığının azlığıdır; ta ki sanki, yani onun siyahlığı kızıllığa ve siyahlığa vurur. Ve denildi: onun siyahlığının saflaşmaması(dır). Ebû Ubeyd dedi: **الشهلة**: gözün siyahlığında bir kızıllık; أما **الشكلة** ise, kızıllık heyeti gibi; gözün beyazında olur. Ferrâ’ şu beyti okudu:
  Ve onda bir ayıp yoktur, yalnız gözünün **شهلة**’si;                      işte böyle, asil kuşlar; gözleri **شهل**’dir.

**شهل** (ferah gibi), **شهلا** ve **أشهل**; **اشهلالا**. Ve sıfat: **أشهل** ve **شهلاء**. Zû’r-Rumme dedi:
  Sanki ben iki gözlü **أشهل** bir doğanım                      bir yücelik üzerinde; sonra uzaklaşıp gitti.

Ebû Zeyd dedi: **الأشهل** ve **الأشكل** ve **الأسجر** birdir. Ve **عين شهلاء**: beyazı saf değilse; onda bir bulanıklık varsa. Hadiste: Resûlullah ağzı geniş, iki gözü **اشهل** idi, iki topuğu oyulmuş idi. Bir rivayette: iki gözü **أشكل**. Şu‘be dedi: Semmâk’a dedim: “iki gözü **أشكل** ne(dir)?” Dedi: “göz yarığı uzun.” Dedi: **الشهلة**: gözün siyahlığında bir kızıllık; beyazdaki **الشكلة** gibi. Ve bunun araştırması **ش ك ل**’de geçti. Ve **الشهلة**: kocakarı. Dedi:
  Kovarak geceler, kovarak kovar kovasını,
  tıpkı bir **شهلة**’nin bir çocuğu kovması gibi.

Ve **الأساس**’ın secilerinden: gözünde **شهلة** olan **شهلة**. Ve denildi: o, yarım akıllı(dır); bu kadınlara mahsustur; erkekler bununla vasıflanmaz. “**امرأة شهلة كهلة**” denir; “**رجل شهل كهل**” denmez; bununla vasıflanmaz; ancak İbn Düreyd nakletti: “**رجل شهل كهل**”.

Ve **شاهله**, **مشاهلة**: ona sövdü; onunla çekişti; onunla ağız dalaşı yaptı; ona karşı çıktı. Ve denildi: ona sert davrandı; sözde ona karşılık verdi. Dedi:
  Şu zayıf, aptal kimseyi görmeyeyim ki
  şu güçlü, yiğit kimseyle **يشاهل** etsin.

Ve **الشهلاء**: ihtiyaç. İbn Fâris dedi: bunun aslı **الكاف**’tır. Recez söyleyen dedi:
  **شهلائي** vaktinde gidermedim
  o Arap kadının(ın) (ihtiyacını), güzel genç kız gibi.

İbnü’l-Kelbî dedi: **الأشهل**: bir puttur; ondan **بنو عبد الأشهل**; Araplardan bir kabile. Dedim: o, Ensar’dandır; o, Huza‘rec’ten Hâris b. Cüşem’in oğludur; her **اشهلي** ona döner; onlardan: Sa‘d b. Muâz b. Nu‘mân b. İmru’ul-Kays b. Zeyd b. **الأشهل**; Bedir’e katıldı; Rahmân’ın arşı onun için titredi; kardeşi Amr b. Muâz; Bedirli; Uhud günü öldürüldü; Useyd b. Hudayr b. Semmâk b. Abd b. İmru’ul-Kays; Akabe’li, Bedirli; ve bunların dışındakiler. Şairin sözüne gelince:
  Kuba’da dizginini bıraktığı vakit                      ve öldürme **عبد الأشل** içinde kızıştı

Ancak muradı: bu Ensârî olan **عبد الأشهل**’dir.

Ve **شهيل** b. Nâbî el-Cermî: Zübeyr gibi: tâbiînin tâbiîlerinden; Sâbit el-Benânî’den rivayet etti; ondan da Sâlim b. Nûh (rivayet etti).

Ve **شهل** b. Şeybân b. Rebî‘a b. Zamân b. Mâlik b. Sa‘b b. Alî b. Bekr b. Vâil: Vâilî Zamânî şair **الفند الزماني**’nin lakabıdır; ve **الدال**’da ona “**الفند** lakabı **شهل**’dir” diye geçti; ve bazıları onu tashih etti. İbn Cinnî **المبهج**’de dedi: Araplarda, **الشين** mu‘ceme ile, **الفند**’den başka **شهل** yoktur. Ebû Ubeyd el-Bekrî’nin sözü de bunun gibidir. Hâfız dedi: ve onun soyundan Hâricî Ebû Tâlût; o, Matar b. Ukbe b. Yezîd b. **الفند**’dir. Şeyhimiz dedi: ve **شهل** b. Enmâr, Becîle’dendir; onu da **الشين** mu‘ceme ile ضبط etti. Dedim: Vezir Ebû’l-Kâsım’ın **أدب الخواص** kitabında: nesep âlimi Şibl’in hattıyla okuduğunu, birkaç yerde: Himyer’de **شهل** b. Amr b. Kays; onu üç nokta ile i‘câm etti; i‘câmın üstünde **ظاء** (vardı). Dedi: bunun sıhhati nedir bilmem. Hâfız bunu **التبصير**’de böyle nakletti.

İbnü’s-Sikkît dedi: “onda bir düşkünlük vardır” denir; ve **شهل**: yani yalan söyledi. Dedi: ve **الشهل**: iki rengin karışmasıdır; yalancı, hadisleri renk renk karıştırır.

Ve **شهال** (sehâb gibi): Mısır’da bir köy; o, **منية شهالة** adıyla bilinen; Cezîretü Benî Nasr amellerindendir.

Ve yüz suyunun **تشهل** etmesi: gitmesi; zayıflıktan; bu, **س م ل**’de de geçti. Sığânî dedi: bu terkib bazı renklerin bir kısmına delalet eder; ondan **امرأة شهلة** ve **المشاهلة** şâz olmuştur. Dedim: ikisinde şüzûz yoktur; çünkü kadın yarım olursa, **تشهل** eder; yani iki iş arasında karıştırır; kurnazlığı ve aklı sebebiyle. Keza **المشاهلة**; çünkü o, ağız dalaşıdır; onda iki iş arasında karışma vardır; bu da kurnazlığa, hileye ve aldatmaya döner. Doğru olan: “terkib iki rengin karışmasına delalet eder” denmesidir; İbnü’s-Sikkît’in nassı gibi. O hâlde terkibden, zikredilen mânâlardan hiçbir şey şâz olmaz; bunu düşün.

Ve ona istidrâk olunanlardan: **جبل أشهل**: beyazlık içinde tozlu (renkte) olursa. Ve **ذئب أشهل**: yine böyle. Bunu Nadr söyledi. Ve şu beyti okudu:
  Yakınlıkları açık; onda bir **شهلة** vardır                      iki eli çarpık; onu **مشكولا** sanırsın.

Ve **شهيل** b. el-Esed b. İmrân b. Amr Muzeykıyâ: Zübeyr gibi; **الشين** mu‘ceme ile; nesep âlimi İbnü’l-Cevânî onu **المقدمة الفاضلية**’de böyle ضبط etti.

Ve **شهلان**: bir dağ ve bir adam adı.

Ve **التشهيل**: **التسهيل**; avam dili.

Ve ona istidrâk olunanlardan:
