# شوس (ش-و-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%88%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - و - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والسين و و ا ي ء معهما
ش و س، ش أ س مستعملان
شوس:
شاس يشاس، وشوس يشوسُ شوساً. ورجلٌ أشوسُ وامرأة شوساءُ، إذا عرف في نظره الغضب أو الحقدُ، قال:
إني رأيت بنـي أبـي		كَ يحمَّجُون إليّ شوسا
التَّحميجُ: تحديق النظر.
شأس:
مكانٌ شئسٌ، أي: خشن من الحجارة. وأمكنةٌ شؤس، وقد شئس يشأس شأساً. ويقال مقلوباً: شاسيءُ جاسيءُ، أي: يابس وهو مثل: حسن بسن. شأس: اسم أخي علقمة بن عبدة.

##### Türkçe

باب **الشين** و**السين** و و ا ي ء معهما
**ش و س**، **ش أ س** kullanımdadırlar.

**شوس**:
**شاس** **يشاس**، ve **شوس** **يشوسُ** **شوساً**. Ve bir erkek **أشوسُ** ve bir kadın **شوساءُ**; bakışında öfke veya kin bilindiği zaman. Dedi ki:
إني رأيت بنـي أبـي		كَ يحمَّجُون إليّ **شوسا**
**التَّحميجُ**: bakışı dikmek.

**شأس**:
Bir yer **شئسٌ**, yani: taşlardan kaba. Ve yerler **شؤس**; ve **شئس** **يشأس** **شأساً** olmuştur. Ve ters çevrilmiş olarak şöyle denir: **شاسيءُ** **جاسيءُ**, yani: kuru; ve o, şu misal gibidir: حسن بسن. **شأس**: **علقمة بن عبدة**’nin kardeşinin adıdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشَوَسُ بالتحريك: النظرُ بمؤَخر العين تَكَبُّراً أو تَغَيُّظاً. والرجلُ أَشْوَسُ من قوم شوسٍ. قال أبو عمرو: ويقال تَشاوسَ إليه، وهو أن ينظر إليه بمؤخر عينه ويميل وجهه في شق العين التي ينظُر بها.

##### Türkçe

**الشَوَسُ** (harekeli): gözün arka tarafıyla bakmaktır; kibirlenerek veya öfkelenerek. Ve adam, **قوم شوسٍ**’tan daha **أَشْوَسُ**’tur. Ebû Amr dedi: Ve “**تَشاوسَ** ona” da denir; bu, gözünün arka tarafıyla ona bakması ve baktığı gözün yarığı tarafına yüzünü eğmesidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ش س ( و ا ي ء )
شوس ، شأس ، شسا .
شوس : قال الليث : يقال : شاسَ يَشاسُ وشَوِسَ يَشُوْسُ شَوَساً ، ورجل أَشْوَس ، وامرأة شوْسَاءُ ، إذا عُرِفَ في نظره
الغَضَب والحِقْد .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الشَّوْسُ والشَّوْصُ في السِّواك ، والشُّوسُ : جمع الأَشْوس ، وأَنشد شمر :
أَإِن رأَيتَ بني أَبيك مُحَمّجِينَ إلَيَّ شُوسَا
ويقال : فلانٌ يتشاوَسُ في نظره ، إذا نظَرَ نظَرَ ذي نَخْوَةٍ وكِبْر .
وقال أبو عَمْرو : الأَشْوَسُ والأشْوَزُ : المُذَيِّخُ المتكَبِّرُ ، ويقال : ماءُ مُشارِسٌ ، إذا قلَّ فلم تَكَدْ تَراه في الرَّكيَّةِ من قِلَّتِه ، أو كان بعيد الغَوْر . وقال الراجز :
أَدْلَيْتُ دَلوِي في صَرًى مُشاوِسِ
فبَلَّغَتْنِي بَعْدَ رَجْسِ الرَّاجِسِ
سَجْلاً عليه جِيَفُ الخنَافِسِ
والرَّجْسُ : تحريك الدَّلو لتَمْتَلىءَ من الماء .
شأس : قال الليث : مكانٌ شَئِسٌ ، وهو الخَشنُ من الحِجارة ، وأَمْكِنَةٌ شُوْسٌ ، وقد شَئِسَ شَأَساً .
وقال أبو زيد : شَئِسَ مكانُنا شأَساً ، وشئزَ شأَزاً ، إذا غَلُظَ واشتَدَّ .
قلتُ : وقد يُخفَّفُ فيقال للمكان الغليظ : شازٌ وشاسٌ ، ويُقلب فيقال : مكانٌ شاسِيءٌ جَاسِيءٌ : غَلِيظٌ .
( شسا ) : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الشَّسَا : البُسْرُ اليابس .

##### Türkçe

ش س ( و ا ي ء )
**شوس** , **شأس** , **شسا** .

**شوس** : Leys dedi: Denilir: **شاسَ يَشاسُ** ve **شَوِسَ يَشُوْسُ** **شَوَساً**; ve **رجل أَشْوَس** , ve **امرأة شوْسَاءُ** , eğer bakışında
öfke ve kin bilinir ise.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: **الشَّوْسُ** ve **الشَّوْصُ** misvakta(dır); ve **الشُّوسُ**: **الأَشْوس**’un çoğuludur. Ve Şemmer inşad etti:
أَإِن رأَيتَ بني أَبيك مُحَمّجِينَ إلَيَّ شُوسَا

Ve denilir: **فلانٌ يتشاوَسُ في نظره** , eğer baktı, bir hamiyet ve kibir sahibinin bakışıyla bakarsa.

Ve Ebû ‘Amr dedi: **الأَشْوَسُ** ve **الأشْوَزُ**: böbürlenen kibirli(dır). Ve denilir: **ماءُ مُشارِسٌ** , eğer azaldı da kuyuda azlığından dolayı onu neredeyse görmezsen, yahut derinliği uzak olursa. Ve recez söyleyen dedi:
أَدْلَيْتُ دَلوِي في صَرًى مُشاوِسِ
فبَلَّغَتْنِي بَعْدَ رَجْسِ الرَّاجِسِ
سَجْلاً عليه جِيَفُ الخنَافِسِ

Ve **الرَّجْسُ**: kovayı su ile dolsun diye hareket ettirmektir.

**شأس** : Leys dedi: **مكانٌ شَئِسٌ**; o, taşlardan olan pürüzlü(dür). Ve **أَمْكِنَةٌ شُوْسٌ**; ve **شَئِسَ** **شَأَساً**.

Ve Ebû Zeyd dedi: **شَئِسَ مكانُنا شأَساً** , ve **شئزَ شأَزاً** , eğer kabalaştı ve şiddetlendi ise.

Dedim: Ve hafifletilir de kalın yer için denilir: **شازٌ** ve **شاسٌ**; ve çevrilir de denilir: **مكانٌ شاسِيءٌ جَاسِيءٌ**: kalın(dır).

( **شسا** ) : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الشَّسَا**: kuru busr(dur).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والواو وما يثلثهما)
(شوي) الشين والواو والياء يدلُّ على الأمر الهيِّن. من ذلك الشَّوى وهو رُذال المال. قال:
أَكَلْنا الشَّوَى حَتَّى [إِذا لم تَجِدْ شَوىً([1])] ***  أَشَرْنا إلى خيراتها بالأصابعِ
ومن ذلك الشَّوَى: جمع شَواة، وهي جِلْدة الرأس. والشَّوَى: الأطراف، وكلُّ ما ليس بمَقتل. وكلُّ أمرٍ هَيّنٍ شَوىً. ويقولون في الإتباع: عَيِيٌّ شَوِيٌّ. قال ابن دريد([2]): هو من الشَّوى، وهو الرُّذَال. ويقال رميتُ الصَّيدَ فأَشْوَيْتُهُ، إِذا أَصَبْتَ شَواهُ، وهي أطرافه. والشَّوايا: بقيَّة قومٍ هَلَكوا، الواحِد شَوِيَّة؛ وإِنَّما  سمِّيت بذلك لقلَّتها وهُونِها. قالوا: والشّواية([3]) الشيء الصغير من الكبير، كالقِطعة من الشّاة. ويقال: ما بَقِيَ من المال إِلا شَُِـوايَة، أي شيءٌ يسير. والذي لا نشكُّ فيه أنَّ الشِّواء مشتقٌّ من هذا؛ لأنّه إِذا شُوِيَ فكأنَّه قد أهين. فإن قال قائل: فينبغي أن يكون إِذا قُدِر وكبِّب([4]): شِواءٌ لأنَّه  قد أهين. قيل لـه: نحن نعلِّل ما يقوله العربُ حتَّى نردَّه إلى أصلٍ مطَّرد متّفَقٍ عليه، فأمَّا ما سوى ذلك فليس لنا ما نفعلَه. وتقول: شَوَيتُ اللَّحمَ شَيَّاً واشتويتُهُ، فأنا مشتوٍ. قال الشاعر:
* فاشتوَى ليلةَ ريحٍ واجْتَمَلْ([5]) *
ويقال انْشَوَى اللَّحم. قال:
قَد انشَوى شِواؤنا المرَعْبل([6]) *** فاقترِبوا إلى الغَداءِ فكلُوا
قال الخليل: الإشواء: الإبقاء أو في معناه([7])، حتى يقول بعضهم: تعشَّى فلانٌ فأَشْوَى من عَشَائِه، أي أبقى. قال:
فإنَّ من القول التي لا شَوى لها *** إِذا زلَّ عن ظهر اللِّسان انفلاتها([8])أي لا بقيَّةَ لها. والأصلُ يَرجع إلى ما أصَّلناه.
(شوب) الشين والواو والباء أصلٌ واحدٌ، وهو الخَلْط. يقال: شُبْتُ الشيءَ أشوبُه شَوباً. قال أهلُ اللُّغة: وسمِّي العَسَل شَوباً، لأنَّه كان عندهم مِزاجاً لغيره من الأشربة. والشِّياب: اسمٌ لما يُمزَج به. ويقولون: ما عنده شوبٌ ولا رَوب. فالشَّوب: العَسَل. والرّوب: اللبن الرائب.

(شوذ) الشين والواو والذال ليس فيه إلاَّ المِشْوَذ، وهي العمامة. قال الوليد بن عقبة:
إِذا ما شددتُ الرأس مِنّي بِمشوذٍ *** فَغَيَّكِ مِنِّي تغلبَ ابنةَ وائلِ([9]) (شور) الشين والواو والراء أصلان مطَّردان، الأوَّل منهما إبداء شيء وإِظْهارُهُ وعَرْضه، والآخر أخْذ شيء.
فالأوَّل قولهم: شُرت [الدَّابّة([10]) ] شَوْراً، إِذا عَرضْتَها. والمكان الذي يُعْرض فيه الدَّوابّ هو المِشوار. يقولون: "إِيَّاكَ والخُطَبَ * فإنَّها مِشْوارٌ كثير
العِثار".
قال بعض أهل اللغة في قولهم شَوّرَ بِهِ، إذا أخجله: إِنما هو من الشُّوار، والشُّوار: فَرْج الرّجُل. ومن ذلك قولهم: أَبْدَى الله شُواره. قال: فكأنَّ قولَه شَوّر به، أراد أَبْدَى شواره حتَّى خَجِل.  قال: والشَّوار([11]): مَتاع البيت أيضاً. فإنْ كان صحيحاً فلأنَّه مِن الذي يُصان كما يصُون الرّجلُ ما عنده.
والباب الآخر: قولهم: شُرْت العسلَ أَشُوره. وقد أجاز ناسٌ: أَشَرْت العسَل، واحتجُّوا بقوله:
وَسَمَاعٍ يأذَنُ الشّيخُ لـهُ  *** وحديثٍ مثلِ ماذِيّ مُشَارِ([12])[وقال الأصمعيّ: إنما هو "ماذيِّ مَشارِ"]([13]) على الإضافة. قال: والمَشار: الخليَّة يُشتار منها العَسَل.
قال بعض أهلُ اللُّغة: من هذا الباب شاورتُ فلاناً في أمري. قال: وهو مشتقٌّ من شَوْر العسل([14])، فكأنَّ المستشير يأخذ الرأيَ من غيره.
قالوا: ومما اشتُقّ من هذا قولهم في البعير: هو مُستشِير، وهو البعير الذي يعرف الحائلَ من غير الحائل. وأنشد:
أَفزَّ عنها كلَّ مستشيرِ *** وكلَّ بَكْرٍ داعِرٍ مِئْشِيرِ([15])ويقال : بل هو السَّمين.
(شوس) الشين والواو والسين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَظَرٍ بتغيُّظ. من ذلك الشَّوَس: النَّظَرَ بأحد شِقَّي العين تغيُّظاً. ورجلٌ أشوسُ من قومٍ شُوس. ويقال هو [الذي ([16])] يصغِّر عينيه ويضمُّ أجفانه.
(شوص) الشين والواو والصاد أصلٌ يدلّ على زعزعةِ شيءٍ وَدَلْكِه. من ذلك الشَّوْص، وهو التسوُّك بالسِّواك. وفي الحديث: "أنَّه كان يَشُوص فاه بالسِّواك". وقال امرؤ القيس:
بأَسوَدَ ملتفِّ الغدائرِ واردٍ  *** وذي أُشُرٍ تَشُوصه وتمُوصُ([17])والشّوْص: الدلْك، وقد يقال في الثَّوْب أيضاً. ويقال شاص الشيء، إِذا زَعزَعَه. وأما الشَّوْصة فداءٌ يقال إنَّه يتعقَّد في الأضلاع.
(شوط) الشين والواو والطاء أصلٌ يدلُّ على مضيٍّ في غير تثبُّت ولا في حَقٍّ. من ذلك قولُهم جَرى شَوطاً أي طَلَقاً. ويقولون للضَّوءِ الذي يدخل البيوتَ من الكُوّة: شَوط باطلٍ. وكان بعض الفقهاء يكره أن يقال: طاف بالبيت أشواطاً، وكان يقول: الشَّوط باطل، والطّوافُ بالبيت من الباقيات الصالحات.
(شوظ) الشين والواو والظاء كلمة واحدة صحيحة، فالشوَاظ: شُواظُ اللّهب من النار لا دُخانَ معه. قال تعالى: شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ [الرحمن 35].
(شوع) الشين والواو والعين أصلٌ يدل على انتشارٍ وتفرُّق. من ذلك: الشَّوَع، وهو انتشار الشَّعْر وتفرُّقه. والشُّوع: شَجَر([18]) ولَعله متفرِّق النبت.
(شوف) الشين والواو والفاء أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على ظهور وبُروز. من ذلك قول العرب: تَشَوَّفَت الأوعالُ، إذا عَلَتْ مَعاقل الجبال. ثم حُمِل على ذلك واشتُقَّ منه: تشوَّفَ فُلانٌ للشَّيء، إذا طَمَح به، ثمَّ قِيلَ لجَلْو الشيء شَوف. تقول: شُفْتُه أشوفُهُ شَوفاً. والمَشُوف: المجلُوّ. والدِّينار المَشُوف من ذلك. وفيه يقول عنترة:
* رَكَدَ الهواجرُ بالمَشُوفِ المُعْلَمِ([19]) *
وإِنَّما سمِّيَ ذلك شَوفاً لأنَّه يبرز به عن وجهِهِ ولونه. ويقال من ذلك: تشوَّفَت المرأةُ، إِذا تزيَّنَت. ويقال إنَّ الجَمل المَشُوف: الهائج. قال:
* مِثْلِ المَشُوفِ هَنَأْتَه بعَصِيمِ([20]) *
وقال قوم في البيت: إنَّما هو "المَسُوف" بالسين، وهو الفَحل الذي تَسوفُه الإِبل، أي تشمّه([21]). ويقال اشتافَ فلانٌ، إِذا تطاوَلَ ونظَر. وأشافَ على الشيء، إِذا أَوفَى عليه وأَشْرَفَ. ومن ذلك سُمِّي الطَّليعةُ الشَّيِّفَة.
(شوق) الشين والواو والقاف يدلُّ على تعلُّق الشّيء بالشيء، يقال شُقتُ الطُّنُب، أي الوتِد، واسم ذلك الخيط الشِّيَاق. والشَّوْق مثل النَّوْط، ثم اشتقَّ من ذلك الشَّوق، وهو نزاعُ النَّفْس إلى الشيء. ويقال شاقَنِي يَشُوقُني، وذلك لا يكون إلاَّ *عن عَلَق حُبّ.
(شوك) الشين والواو والكاف أصلٌ واحِدٌ يدلُّ على خشونةٍ وحدَّةِ طرَفٍ في الشّيء. من ذلك الشَّوك، وهو معروف. يقال شجرةٌ شَوِكَة وشائكة ومُشِيكة([22]). ويقال شاكَني الشّوكُ. وأَشَكْتُ فلاناً، إِذا آذَيتَه بالشَّوك. وشوَّكَ الفرخ، إِذا أَنْبَت([23]). ويشتقُّ من ذلك الشَّوْكة، وهي شدة البَأس. ويقال جاء بالشَّوك والشَّجر([24])، أي في العدد الجَمّ. ويقال بُرْدةٌ شَوكاء، وهي الخَشِنة المَسِّ من جِدّتها، وقيل هي الخشنة النَّسْج. ويقال: شَوَّكَ ثَديُ المرأةِ، إذا انتصب وتَحدَّد طَرَفه. ويقال شوَّك البعير، إِذا طالت أنيابُهُ.
(شول) الشين والواو واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الارتفاع. من ذلك شالَ المِيزان، إِذا ارتفعت إحدى كِفّتَيه. وأَشَلْت الشّيءَ: رفعتُهُ، والشَّول من الإِبل: التي ارتفت ألبانُها، الواحدة شائلة. والشوَّل: اللواتي تَشُول بأذنابها عند اللِّقاح، الواحدة شائل. وزعم قومٌ أنّ شَوّالاً سمِّي بذلك لأنَّه وافق وقتَ أن تشولَ الإبل. والشَّوْلة: نجم، وهي شَوْلة العقرب، وهي ذَنَبها. وتسمَّى العقربُ شَوّالة([25]). ويقال تشاوَلَ  القَومُ بالسِّلاح عند القتال، وذلك أَنْ يُشيل كلٌّ السِّلاح لصاحِبه. فأمَّا الماء القليل فيسمى شَولاً، لأنَّه إِذاً قد خف وسَرُع ارتفاعه وذهابه. قال:
* وصَبَّ رُواتُها أشوالَها([26]) *
ويسمَّى الخادم الخفيف في الخِدمة: شَوِلاً؛ لسرعة ارتفاعه فيما ينهض فيه.
(شوه) الشين والواو والهاء أصلان: أحدهما يدلُّ على قُبح الخِلقة، والثاني نوعٌ من النَّظَر بالعين.
فالأوّل الشَّوَه: قُبح الخلقة؛ يقال شاهَت الوجوه أي قَبُحت. وشوَّهه الله فهو مشوَّه. وفي الحديث أنَّ النبي صلى الله عليه وآله وسلم رَمَى المشركين بالتُّراب وقال: "شاهت الوُجوه". وأمَّا الفرس الشَّوهاء فالتي في رأسها طُول.
وأمّا الأصل الآخر فقالوا: رجل شائِهُ البصر، إذا كان حديد البصَر. ويقال شاهِي البَصَر أيضاً، وكأنه من المقلوب. ويقال الأشْوَه الذي يُصيب النَّاسَ بالعين. ويقولون: لا تَشَوَّه عَلَيَّ([27])، إِذا قال ما أحَسَنَك، أي لا تُصِبْني بعينك.
ومما شذّ عن الباب: الشَّاة. قالوا: أصل بنائها من هذا، يقال تشوَّهْت شاةً، أي أخذتها.
---------------------
([1]) التكملة من اللسان (شوا) والمخصص (14: 29/ 15: 166). والبيان (3: 342).
([2]) الجمهرة (3: 430).
([3])  الشواية، بتثليث حركات الشين.
([4]) قدر: طبخ في القدر. كبب عمل كباباً، وهو ضرب من اللحم المقلي يعرفُ بالطباهجة. وفي الأصل: "كتب"، تحريف.
([5]) البيت للبيد في ديوانه 12 طبع 1881 واللسان (شرا). وصدره: * أو نهته فأتاه رزقه *.
([6]) في الأصل: "فلما انشوى"، صوابه من المجمل واللسان.
([7]) في المجمل: "وفي معناها".
([8]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 163، وأنشده في اللسان (شوا) بدون نسبة. وفي الأصل: "الذي لا شوى"، صوابه من المجمل واللسان والديوان.
([9]) أنشده في اللسان (شوذ) قال: "وكان قد ولي صدقات تغلب". وعقب عليه بقوله: "يريد غياً لك ما أطوله مني". في الأصل: "غيك عني".
([10]) التكملة من المجمل.
([11]) الشوار هذا بتثليث الشين.
([12]) لعدي بن زيد، كما في اللسان (شور، أذن)، برواية: "في سماع".
([13]) التكملة من المجمل. ونحوها في اللسان.
([14]) في الأصل: "شوار العسل"، تحريف.
([15]) الرجز في اللسان (شور).
([16]) التكملة من المجمل.
([17]) ماص الشيء يموصه: غسله.
([18]) في المجمل: "الشوع: شجر البان". وفي اللسان: "والشوع بالضم: شجر البان، وهو جبلي".
([19]) لعنترة في معلقته: وصدره: * ولقد شربت من المدامة بعدما  *
([20]) البيت للبيد في ديوانه 88 طبع 1880 واللسان (شوف). وصدره :
* بخطيرة توفي الجديل سريحة *.
([21]) في الأصل: "تسوقه الإبل أي تشبه"، تحريف.
([22]) وشاكة أيضاً.
([23]) وكذا في المجمل، وفي اللسان: "وشوك الفرخ تشويكا: خرجت رؤوس ريشه".
([24]) هذه العبارة بعينها في المجمل، ولم تذكر في اللسان والقاموس. وذكرها الزمخشري في أساس البلاغة.
([25]) في اللسان: "وشولة وشوالة: العقرب: اسم علم لها".
([26]) للأعشى في ديوانه 26 واللسان (شول). وهو بتمامه:
حتى إذا لمع الدليل بثوبه *** سقيت وصب رواتها أشوالها
 ([27]) تشوه أي تتشوه، بحذف إحدى التاءين، كذا ضبطت في الأصل والمجمل. ويقال أيضاً: لا تشوه، من التشويه. كما في اللسان.

ـ

##### Türkçe

(Şîn, vâv ve onları üçleyen(ler) bâbı)

(**شوي**) **الشين** ve **الواو** ve **الياء**, kolay/önemsiz işe delâlet eder. Bundan: **الشَّوى**, malın döküntüsüdür. Dedi ki:
أَكَلْنا **الشَّوَى** حَتَّى [إِذا لم تَجِدْ شَوىً([1])] ***  أَشَرْنا إلى خيراتها بالأصابعِ
Bundan: **الشَّوَى**: **شَواة**’nin cem‘i; o da baş derisidir. Ve **الشَّوَى**: uçlar; ve öldürücü yer olmayan her şey. Ve her kolay/önemsiz iş **شَوىً**’dır. Ve tâbi‘ (itbâ‘)da derler: **عَيِيٌّ شَوِيٌّ**. İbn Düreyd([2]) dedi: O, **الشَّوى**’dandır; o da döküntüdür. Ve “Avı attım da onu **أَشْوَيْتُهُ**” denir; **شَواهُ**’nu isabet ettirdiğin zaman; o da onun uçlarıdır. Ve **الشَّوايا**: helâk olmuş bir kavmin bakiyesi; tekili **شَوِيَّة**; ancak azlığı ve horluğu sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Dediler: ve **الشّواية**([3]) büyükten küçük şeydir; koyundan bir parça gibi. Ve denir: “Maldan **شَُِـوايَة**’den başka kalmadı”; yani az bir şey. Ve şüphe etmediğimiz şudur ki **الشِّواء** bundan türemiştir; çünkü o, pişirildiği zaman sanki horlanmış olur. Eğer bir söyleyen derse: “O hâlde, tencerede pişirildiği ve kebap yapıldığı([4]) zaman **شِواءٌ** olmalıdır; çünkü horlanmıştır.” Ona denildi: Biz, Arapların söylediğini illetlendiririz; ta ki onu, üzerinde ittifak edilmiş, düzenli bir asla döndürelim; bunun dışındakine gelince, bizim yapacağımız bir şey yoktur. Ve dersin: “Eti **شَوَيتُ**; **شَيَّاً** (pişirme) ile; ve onu **اشتويتُهُ**”; ben **مشتوٍ**’yim. Şair dedi ki:
* فاشتوَى ليلةَ ريحٍ واجْتَمَلْ([5]) *
Ve denir: Et **انْشَوَى**. Dedi ki:
قَد انشَوى **شِواؤنا** المرَعْبل([6]) *** فاقترِبوا إلى الغَداءِ فكلُوا
Halîl dedi: **الإشواء**: bırakma (geride bırakma) yahut onun mânâsında([7]); hatta bazısı der ki: “Falan akşam yemeği yedi de yemeğinden **أَشْوَى**”; yani bıraktı. Dedi ki:
فإنَّ من القول التي لا **شَوى** لها *** إِذا زلَّ عن ظهر اللِّسان انفلاتها([8])yani onun bakiyesi yoktur. Asıl, bizim temellendirdiğimize döner.

(**شوب**) **الشين** ve **الواو** ve **الباء** tek bir asıldır; o da karıştırmadır. Denir: “Şeyi **شُبْتُ**; onu **أشوبُه**; **شَوباً**.” Dil ehli dedi: Bala **شَوباً** adı verildi; çünkü o, onlarda diğer içecekler için bir karışım idi. Ve **الشِّياب**: kendisiyle karıştırılan şeyin adıdır. Ve derler: “Onun yanında ne **شوبٌ** var ne **رَوبٌ**.” Öyleyse **الشَّوب**: baldır. Ve **الرّوب**: ekşimiş süttür.

(**شوذ**) **الشين** ve **الواو** ve **الذال**’da **المِشْوَذ**’dan başka bir şey yoktur; o da sarıktır. Velîd b. Ukbe dedi ki:
إِذا ما شددتُ الرأس مِنّي بِمشوذٍ *** فَغَيَّكِ مِنِّي تغلبَ ابنةَ وائلِ([9]) (**شور**) **الشين** ve **الواو** ve **الراء** iki düzenli asıldır: birincisi bir şeyi ortaya koymak, onu izhar etmek ve arz etmektir; diğeri bir şeyi almaktır.
Birincisi onların sözü: “Bineği **شُرت** [**الدَّابّة**([10])] **شَوْراً**”; onu arz ettiğin zaman. Ve bineklerin arz edildiği yer **المِشوار**’dır. Derler: “İyice sakın, hutbelerden; çünkü o, çok sürçmeli bir **مِشْوار**’dır.”
Dil ehlinden bazısı, “Onu **شَوّرَ بِهِ**” sözünde; onu utandırdığı zaman: Bu ancak **الشُّوار**’dandır, dedi. Ve **الشُّوار**: erkeğin ferci (avret yeri)dir. Bundan: “Allah onun **شُواره**’unu açığa çıkardı” sözleri. Dedi: Sanki “Onu **شَوّر به**” sözüyle, “Onun **شُواره**’unu açığa çıkardı da utandı”yı kastetti. Dedi: ve **الشَّوار**([11]): ev eşyası da. Eğer sahih ise, o, korunan şeydendir; tıpkı erkeğin yanındakini koruması gibi.
Diğer bâb: onların sözü: “Balı **شُرْت**; onu **أَشُوره**.” Bazı kimseler “Balı **أَشَرْت**”i câiz gördü ve şu sözü delil getirdiler:
وَسَمَاعٍ يأذَنُ الشّيخُ لـهُ  *** وحديثٍ مثلِ ماذِيّ مُشَارِ([12])[Ve Asma‘î dedi: O ancak izâfet üzere “ماذيِّ مَشارِ”dır]([13]). Dedi: ve **المَشار**: kendisinden balın sağılıp alındığı kovandır.
Dil ehlinden bazısı dedi: Bu bâbdandır: “İşimde falanla **شاورتُ**.” Dedi: O, balın **شَوْر**’undan türemiştir([14]); sanki danışan, görüşü başkasından alır.
Dediler: Bundan türetilmiş olanlardandır: devede “O **مُستشِير**’dir”; o, gebe olanı gebe olmayandan bilen devedir. Şu recezi okudu:
أَفزَّ عنها كلَّ مستشيرِ *** وكلَّ بَكْرٍ داعِرٍ مِئْشِيرِ([15])Ve denir: Bilakis o, semizdir.

(**شوس**) **الشين** ve **الواو** ve **السين** tek bir asıldır; öfkeyle bakmaya delâlet eder. Bundan: **الشَّوَس**: öfkeyle gözün iki yanından biriyle bakmaktır. Ve **أشوس** bir adam; **شُوس** bir kavimdendir. Ve denir: O, [**الذي**([16])] gözlerini küçülten ve göz kapaklarını birbirine yaklaştırandır.

(**شوص**) **الشين** ve **الواو** ve **الصاد** bir şeyi sarsmaya ve ovmaya delâlet eden bir asıldır. Bundan: **الشَّوْص**; o da misvakla diş fırçalamaktır. Hadiste: “O, ağzını misvakla **يَشُوص** ederdi.” İmru’ul-Kays dedi ki:
بأَسوَدَ ملتفِّ الغدائرِ واردٍ  *** وذي أُشُرٍ تَشُوصه وتمُوصُ([17])Ve **الشّوْص**: ovmadır; elbisede de söylenebilir. Ve denir: “Şeyi **شاص**”; onu sarstığı zaman. **الشَّوْصة**’ya gelince: kaburgalarda düğümlendiği söylenen bir hastalıktır.

(**شوط**) **الشين** ve **الواو** ve **الطاء** bir hakta olmaksızın ve sağlamca durmaksızın bir gidişe delâlet eden bir asıldır. Bundan onların sözü: “Bir **شَوطاً** koştu”; yani salıverilmiş (serbest) olarak. Ve evlere pencereden giren ışığa derler: **شَوط باطلٍ**. Fakihlerden bazısı, “Ev(in) etrafında **أشواطاً** tavaf etti” denmesini kerih görürdü; ve derdi ki: **الشَّوط** bâtıldır; Kâbe’yi tavaf ise kalıcı salih amellerdendir.

(**شوظ**) **الشين** ve **الواو** ve **الظاء** tek bir sahih kelimedir: **الشوَاظ**: dumansız ateş alevinin **شُواظ**’ıdır. Yüce Allah dedi: **شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ** [Rahmân 35].

(**شوع**) **الشين** ve **الواو** ve **العين** yayılmaya ve dağılmaya delâlet eden bir asıldır. Bundan: **الشَّوَع**; o, saçın yayılması ve dağılmasıdır. Ve **الشُّوع**: bir ağaçtır([18]); belki bitkisi dağınıktır.

(**شوف**) **الشين** ve **الواو** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da görünmeye ve belirginleşmeye delâlet eder. Bundan Arapların sözü: “Dağ keçileri **تَشَوَّفَت**”; dağların sığınaklarına yükseldikleri zaman. Sonra buna hamledildi ve ondan türetildi: “Falan, şeye **تشوَّفَ** etti”; ona meylettiği zaman; sonra bir şeyin parlatılmasına **شَوف** denildi. Dersin: “Onu **شُفْتُه**; onu **أشوفُهُ**; **شَوفاً**.” Ve **المَشُوف**: parlatılmıştır. Ve **الدِّينار المَشُوف** da bundandır. Antere onun hakkında der ki:
* رَكَدَ الهواجرُ بالمَشُوفِ المُعْلَمِ([19]) *
Ona ancak **شَوفاً** adı verildi; çünkü onunla, yüzünden ve renginden belirginleşir. Ve bundan denir: “Kadın **تشوَّفَت**”; süslendiği zaman. Ve denir: **الجَمل المَشُوف**: kızgın (azgın)dır. Dedi ki:
* مِثْلِ المَشُوفِ هَنَأْتَه بعَصِيمِ([20]) *
Bir topluluk beyitte dedi ki: O ancak **المَسُوف**’tur, **السين** ile; o, develerin onu kokladığı erkek devedir; yani onu koklar([21]). Ve denir: Falan **اشتافَ** etti; uzanıp baktığı zaman. Ve şeye **أشافَ** etti; ona vefâ edip (üstten) baktığı zaman ve ona yükselip gözetlediği zaman. Bundan **الطَّليعة**’ya **الشَّيِّفَة** adı verildi.

(**شوق**) **الشين** ve **الواو** ve **القاف** bir şeyin bir şeye asılmasına delâlet eder. Denir: “Kazığı, yani **الوتِد**’i **شُقتُ**”; bunun ipinin adı **الشِّيَاق**’tır. Ve **الشَّوْق** **النَّوْط** gibidir; sonra bundan **الشَّوق** türetildi; o, nefsin şeye çekişidir. Ve denir: “Beni **شاقَنِي**; beni **يَشُوقُني**”; bu ancak sevgi alâkasından dolayı olur.

(**شوك**) **الشين** ve **الواو** ve **الكاف** tek bir asıldır; şeyde kabalığa ve ucun keskinliğine delâlet eder. Bundan **الشَّوك**; o, bilinen şeydir. Denir: **شجرةٌ شَوِكَة** ve **شائكة** ve **مُشِيكة**([22]). Ve denir: “Diken beni **شاكَني**.” Ve “Falanı **أَشَكْتُ**”; ona dikenle eziyet ettiğin zaman. Ve “Yavru kuş **شوَّكَ**”; tüy bitirdiği zaman([23]). Ve bundan **الشَّوْكة** türetilir; o da savaş şiddetidir. Ve denir: “**الشَّوك** ve **الشَّجر** ile geldi”([24]); yani çokluk sayıda. Ve denir: **بُرْدةٌ شَوكاء**; o, sertliğinden dolayı dokunuşu kaba olandır; ve denildi ki: kaba dokumadır. Ve denir: “Kadının memesi **شَوَّكَ**”; ucu dikilip sivrildiği zaman. Ve denir: “Deve **شوَّك**”; köpekdişleri uzadığı zaman.

(**شول**) **الشين** ve **الواو** ve **اللام** tek bir asıldır; yükselmeye delâlet eder. Bundan: “Terazi **شالَ**”; iki kefesinden biri yükseldiği zaman. Ve “Şeyi **أَشَلْتُ**”: onu kaldırdım. Ve develerden **الشَّول**: sütleri yükselip çekilenlerdir; tekili **شائلة**. Ve **الشوَّل**: çiftleşme sırasında kuyruklarıyla kaldırıp sallayanlardır; tekili **شائل**. Bir topluluk, **شَوّال**’ın bununla adlandırıldığını iddia etti; çünkü o, develerin kuyruk kaldırdığı vakte rastladı. Ve **الشَّوْلة**: bir yıldızdır; o, akrebin **شَوْلة**’sidir; o da onun kuyruğudur. Akrebe **شَوّالة** denir([25]). Ve denir: Kavim, savaşta silahla **تشاوَلَ** etti; bu, herkesin silahı arkadaşına kaldırmasıdır. Az suya gelince: **شَولاً** diye adlandırılır; çünkü o zaman hafifler ve yükselmesi ve gitmesi çabuk olur. Dedi ki:
* وصَبَّ رُواتُها أشوالَها([26]) *
Ve hizmette hafif (çevik) hizmetçiye **شَوِلاً** denir; kalkıp giriştiği işte çabuk yükselmesi sebebiyle.

(**شوه**) **الشين** ve **الواو** ve **الهاء** iki asıldır: biri yaratılış çirkinliğine delâlet eder; diğeri gözle bir tür bakıştır.
Birincisi **الشَّوَه**: yaratılış çirkinliğidir; “Yüzler **شاهَت**” denir; yani çirkinleşti. “Allah onu **شوَّهه** etti”; o da **مشوَّه**’tur. Hadiste: Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم müşriklere toprak attı ve “**شاهت الوُجوه**” dedi. **الفرس الشَّوهاء** ise başında uzunluk olan attır.
Diğer asla gelince: “Görüşü **شائِهُ البصر** olan adam” dediler; görüşü keskin olduğu zaman. **شاهِي البَصَر** da denir; sanki ters çevrilmiş (maklûb)tan. Ve **الأشْوَه** denir: insanlara göz değdiren. Ve derler: “Bana karşı **لا تَشَوَّه عَلَيَّ**([27]) etme”; “Ne güzelsin” dediği zaman; yani gözünle bana isabet ettirme.
Bâbdan şâz olanlardandır: **الشَّاة**. Dediler: onun yapısının aslı bundandır; “Bir koyunu **تشوَّهْت**”; yani onu aldım, denir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش و س
رجل أشوسُ وامرأة شوساء وقوم شوس‏.‏
وفيه شوس وهو النظر بشق العين وقيل‏:‏ أن يصغر عينه ويضم الأجفان وقد تشاوس‏.‏
قال أوس بن حجر‏:‏ رأيت يزيداً يدّريني بعينه تشاوس رويداً إنني من تأمل ومن المجاز‏:‏ بلي فلان بشوس الخطوب‏.‏
وصرى مشاوس‏:‏ بعيد الغور قليل لا يكاد يرى كأنه يشاوس الوارد‏.‏
وأنشد أبو عمرو‏:‏ أدليت دلوي في صرًى مشاوس

##### Türkçe

ش و س
**رجل أشوسُ**: şaşı bakan bir adam; **وامرأة شوساء**: şaşı bakan bir kadın; **وقوم شوس**: şaşı bakan bir kavim/topluluk.‏
Ve onda **شوس** vardır; o, gözün yarığıyla bakmaktır; ve denildi ki: gözünü küçültmesi ve göz kapaklarını sıkıştırmasıdır; ve muhakkak **تشاوس** etmiştir.‏
Evs b. Hacer dedi:
“**رأيت يزيداً يدّريني بعينه تشاوس رويداً إنني من تأمل**”
Ve mecazdan: “Falan, **شوس الخطوب** ile belaya uğratıldı.”‏
**وصرى مشاوس**: derinliği uzak, az; neredeyse görülmez; sanki o, suya geleni **يشاوس** eder.‏
Ebu Amr inşad etti:
“**أدليت دلوي في صرًى مشاوس**”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَّوَسُ، بالتحريك: النظر بمُؤْخِرِ العين تَكَبُّراً أَو تَغَيُّظاً. ابن سيده: الشَّوَسُ في النظر أَن ينظر بإِحدى عينيه ويُمِيلَ وجهه في شَقِّ العين التي ينظر بها، يكون ذلك خلقة ويكون من الكِبْر والتِّيهِ والغضب، وقيل: الشَّوَسُ رفع الرأْس تكبراً، شَوِسَ يَشْوَسُ شَوَساً وشاسَ يَشاسُ شَوْساً، ورجل أَشْوَسُ وامرأَة شَوْساءُ، والشُّوسُ جمع الأَشْوَسِ، وقوم شُوسٌ؛ قال ذو الإِصْبع العَدْوانيُّ:
أَإِن رَأَيتَ بني أَبِيـ
ـكَ مُحَمِّجِين إِليك شُوسا؟
التَّحْمِيجُ: التَّحْدِيقُ في النظر بملء الحَدَقَةِ، والتَّشاوُسُ إِظهار ذلك مع ما يجيء عليه عامَّةُ هذا الباب نحو قوله:
إِذا تَخازَرْتُ وما بي من خَزَرْ
ويقال: فلان يَتَشاوَسُ في نظره إِذا نَظَرَ نَظَر ذي نَخْوَةٍ وكِبْرٍ. قال أَبو عمرو: يقال تَشاوَسَ إِليه وهو أَن ينظر إِليه بُمؤْخِرِ عينه ويُمِيلَ وجهه في شِقِّ العين التي ينظر بها. وفي حديث التَّيميِّ: ربما رأَيت أَبا عثمانَ النَهْدِيَّ يَتَشاوَسُ ينظر أَزالت الشمسُ أَم لا؛ التَشاوُسُ: أَن يقلب رأْسه ينظر إِلى السماء بإِحدى عينيه. والشَّوَسُ: النظر بإِحدى شِقَّيِ العينين. وقيل: هو الذي يُصَغِّرُ عينه ويضم أَجفانه لينظر. التهذيب في شوص: الشَّوَسُ في العين بالسين أَكثر من الشَّوَصِ، يقال: رجل أَشْوسُ وذلك إِذا عُرِفَ في نظره الغضبُ أَو الحِقْدُ ويكون ذلك من الكِبْرِ، وجمعه الشُّوسُ. أَبو عمرو: الأَشْوَسُ والأَشْوَزُ المُذِيخُ المتكبر.
ويقال: ماء مُشاوِسٌ إِذا قل فلم تَكَدْ تراه في الرَّكِيَّة من قلته أَو كان بعيد الغَوْر؛ قال الراجز:
أَدْلَيْتُ دَلْوِي في صَرًى مُشاوِسِ،
فبَلَّغَتْني، بعد رَجْسِ الراجِسِ،
سَجْلاً عليه جِيَفُ الخَنافِسِ
والرَّجْسُ: تحريك الدلو لِتَمْتَلِئَ. ابن الأَعرابي: الشَّوْسُ والشَّوْصُ في السواك.
والأَشْوَسُ: الجَرِيء على القتال الشديدُ، والفعل كالفعل، وقد يكون الشَّوَس في الخُلُق. والأَشْوَسُ: الرافع رأْسه تكبراً. وفي حديث الذي (*
قوله «وفي حديث الذي إلخ» من هنا إلى آخر الجزء قوبل على غير النسخة المنسوبة للمؤلف لضياع ذلك منها.) بعثه إِلى الجن قال: يا نبي اللَّه أَسُفْعٌ شُوسٌ؟ الشُّوسُ: الطِّوال، جمع أَشْوَسَ، رواه ابن الأَثير عن الخطابي. ومكان شئِسٌ: وهو الخَشِنُ من الحجارة، قال أَبو منصور: وقد يخفف فيقال للمكان الغليظ شَأْسٌ وشَأْزٌ، واللَّه أَعلم.

##### Türkçe

**الشَّوَسُ**, harekeli olarak: gözün arka tarafıyla bakmak; kibirlenerek yahut öfkelenerek. İbn Sîde: bakışta **الشَّوَسُ**, iki gözünden biriyle bakması ve baktığı gözün tarafına yüzünü eğmesidir; bu, yaratılıştan olur ve kibirden, kendini beğenmeden ve öfkeden olur. Ve denildi: **الشَّوَسُ**, kibirlenerek başı kaldırmaktır. **شَوِسَ يَشْوَسُ شَوَساً** ve **شاسَ يَشاسُ شَوْساً**. Ve **رجل أَشْوَسُ** ve **امرأَة شَوْساءُ**; ve **الشُّوسُ** **الأَشْوَسِ**’in çoğuludur. Ve **قوم شُوسٌ**; Zû’l-İsba‘ el-‘Advânî dedi ki:
أَإِن رَأَيتَ بني أَبِيـ
ـكَ مُحَمِّجِين إِليك شُوسا؟

**التَّحْمِيجُ**: bakışta göz bebeğini dolduracak şekilde dikmek. Ve **التَّشاوُسُ**: bunun ortaya konulmasıdır; bu babın geneli üzere gelen şeyle birlikte, onun sözü gibi:
إِذا تَخازَرْتُ وما بي من خَزَرْ

Ve denilir: falan, bakışında **يَتَشاوَسُ**; ne zaman ki bir hamiyet ve kibir sahibinin bakışıyla bakarsa. Ebû ‘Amr dedi: **تَشاوَسَ إِليه** denilir; o da, gözünün arka tarafıyla ona bakması ve baktığı gözün tarafına yüzünü eğmesidir. Ve et-Teymî’nin hadisinde: bazen Ebû ‘Osmân en-Nehdî’yi **يَتَشاوَسُ** görürdüm; güneş zeval buldu mu yoksa hayır mı diye bakardı; **التَشاوُسُ**: başını çevirip iki gözünden biriyle göğe bakmasıdır.

Ve **الشَّوَسُ**: gözün iki yanından biriyle bakmaktır. Ve denildi: o, bakmak için gözünü küçülten ve göz kapaklarını birbirine yaklaştırandır. **التهذيب**’de **شوص** maddesinde: gözde **الشَّوَسُ** ( **السين** ile) **الشَّوَصِ**’tan daha çoktur. Denilir: **رجل أَشْوسُ**; bu, bakışında öfke yahut kin bilindiği zaman olur; ve bu kibirdendir. Ve onun çoğulu **الشُّوسُ**’tur. Ebû ‘Amr: **الأَشْوَسُ** ve **الأَشْوَزُ**: **المُذِيخُ** (kendini beğenmiş) mütekebbirdir.

Ve denilir: **ماء مُشاوِسٌ**; ne zaman ki az olur da azlığından dolayı kuyuda onu neredeyse göremezsin, yahut derinliği uzak olur. Râciz dedi ki:
أَدْلَيْتُ دَلْوِي في صَرًى مُشاوِسِ،
فبَلَّغَتْني، بعد رَجْسِ الراجِسِ،
سَجْلاً عليه جِيَفُ الخَنافِسِ

Ve **الرَّجْسُ**: dolsun diye kovayı hareket ettirmektir. İbnü’l-A‘râbî: **الشَّوْسُ** ve **الشَّوْصُ** misvakta(dır).

Ve **الأَشْوَسُ**: çarpışmaya cüretkâr olan, şiddetli(olan)dır; ve fiil fiil gibidir. Ve **الشَّوَس** huyda da olabilir. Ve **الأَشْوَسُ**: kibirlenerek başını kaldırandır. Cinlere gönderilenin hadîsinde: “Ey Allah’ın peygamberi, **أَسُفْعٌ شُوسٌ** (mı)?” **الشُّوسُ**: uzunlar; **أَشْوَسَ**’ın çoğulu; bunu İbnü’l-Esîr, el-Hattâbî’den rivayet etti.

Ve **مكان شئِسٌ**: o, taşlardan olan pürüzlü olandır. Ebû Mansûr dedi: hafifletilir de denilir ki: kalın yer için **شَأْسٌ** ve **شَأْزٌ**; ve Allah daha iyi bilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشوس، محركة: النظر بمؤخر العين تكبرا أو تغيظا، كالتشاوس، وفي المحكم: هو أن ينظر بإحدى عينيه ويميل وجهه في شق العين التي ينظر بها، يكون ذلك خلقة ويكون من الكبر والتيه والغضب، وقيل: هو رفع الرأس تكبرا. ويقال: فلان يتشاوس في نظره، إذا نظر نظر ذي نخوة وكبر. وقال أبو عمرو: تشاوس إليه، وهو أن ينظر بمؤخر عينه، ويميل وجهه في شق العين التي ينظر بها. وقيل: التشاوس: أن يقلب نظره ينظر إلى السماء بإحدى عينيه أو الشوس: تصغير العين وضم الأجفان للنظر، وقد شوس، كفرح، يشوس شوسا. وقال الليث: شاس يشاس لغة في شوس. وهو أشوس، إذا عرف في نظره الغضب أو الحقد، ويكون ذلك من الكبر، وامرأة شوساء، من قوم شوس، قال ذو الإصبع العدواني:
  آأن رأيت بنـي أبـي                      ك محمجين إليك شوسا هكذا أنشده شمر، وقال أبو عمرو: والأشوس والأشوز: المذيخ المتكبر. وقال ابن الأعرابي: الشوس في السواك: لغة في الشوص، بالصاد، وقال الفراء: شاس فاه بالسواك مثل شاصه قال: وقال مرة: الشوص: الوجع، والشوص: المسيء منه. وذو شويس مصغرا: ع. نقله العامة. ومن المجاز: ماء مشاوس، أي قليل لم تكد تراه في البئر قلة أو بعد غور، كأنه يشاوس الوارد، قاله الزمخشري، وأنشد أبو عمرو:
  أدليت دلوي في صرى مشاوس
  فبلغتني بعد رجس الـراجـس
  سجلا عليه جيف الخنـافـس ومما يستدرك عليه: الأشوس: الرافع رأسه تكبرا، عن أبي عمرو. والاشوس: الجريء على القتال الشديد، والفعل كالفعل، وقد يكون الشوس في الخلق. والتشاوس: إظهار التيه والنخوة، على ما يجيء عليه عامة هذا البناء، ويقال: بلي فلان بشوس الخطوب، وهو مجاز.

##### Türkçe

**الشوس**، harekeli: gözün arkasıyla bakmak; kibirlenerek veya öfkelenerek; **التشاوس** gibi. Ve **المحكم**’de: O, iki gözünden biriyle bakması ve baktığı gözün tarafına yüzünü eğmesidir; bu, yaratılıştan olur ve kibirden, kendini beğenmişlikten ve öfkeden olur. Ve denildi: O, başı kibirlenerek kaldırmaktır. Ve denilir: Falan, bakışında **يتشاوس** eder; yani, bir hamiyet ve kibir sahibinin bakışı gibi bakarsa. Ebû Amr dedi: Ona doğru **تشاوس** etti; o da, gözünün arkasıyla bakması ve baktığı gözün tarafına yüzünü eğmesidir. Ve denildi: **التشاوس**: bakışını çevirmesidir; iki gözünden biriyle göğe bakar. Veya **الشوس**: bakmak için gözü küçültmek ve göz kapaklarını kısmaktır. Ve **شوس** etti; **فرح** gibi; **يشوس** eder, **شوسا**. Leys dedi: **شاس يشاس**; **شوس**’ta bir dildir. Ve o, **أشوس**’tur; bakışında öfke veya kin bilinir ise; ve bu, kibirden olur. Ve **شوساء** bir kadın; **شوس** bir kavimdendir. Zû’l-İsba‘ el-‘Advânî dedi:
  آأن رأيت بنـي أبـي                      ك محمجين إليك شوسا

Şemmer onu böyle rivayet etti. Ebû Amr dedi: Ve **الأشوس** ve **الأشوز**: kendini beğenmiş kibirli olan **المذيخ**. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الشوس** **السواك**’ta: **الشوص**’ta bir dildir; **الصاد** ile. Ferrâ dedi: **شاس** ağzını **السواك** ile; **شاصه** gibi. Dedi ki: Ve bir kere dedi: **الشوص**: ağrıdır; ve **الشوص**: onun kötüsüdür. Ve **ذو شويس** küçültme olarak: a. Onu avam nakletti. Ve mecazdan: **ماء مشاوس**; yani az; kuyuda azlığından veya derinliğinin uzaklığından onu neredeyse görmezsin; sanki su almaya geleni **يشاوس** eder. Zemahşerî söyledi. Ebû Amr inşad etti:
  أدليت دلوي في صرى مشاوس
  فبلغتني بعد رجس الـراجـس
  سجلا عليه جيف الخنـافـس

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardan: **الأشوس**: başını kibirlenerek kaldıran; Ebû Amr’dan. Ve **الاشوس**: çetin savaşmaya cüretkâr olan; ve fiil, fiil gibidir. Ve **الشوس** yaratılışta olabilir. Ve **التشاوس**: bu binanın umumunun üzerine geldiği üzere, kendini beğenmişliği ve hamiyeti ortaya koymaktır. Ve denilir: Falan, **شوس الخطوب** ile belaya uğratıldı; ve o, mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَوِسَ
1 شَوِسَ ذ , (K,) aor. يَشْوَسُ, (TA,) inf. n. شَوَشٌ; (S, A, K, TA;) and شَاسَ, aor. يَشَاسُ, (Lth, K, TA,) or يَشُوسُ; (Ham p. 68;) He looked from the outer angle of his eye, by reason of pride, or of anger, or rage: (S, A, K:) or, as in the M, he looked with one of his eyes, inclining his face towards the side of that eye; doing so naturally, or by reason of pride and self-conceit and anger: or he raised his head in pride: (TA:) or he made the eye small, contracting the lids, to look: and ↓ تشاوس has the first of the meanings above mentioned; (A, K;) or the last: (A:) or one says, تشاوس فِى نَظَرِهِ, meaning he looked with the look of the haughty, or proud: (TA:) or تشاوس اـِلَيْهِ he looked at him from the outer angle of his eye, inclining his face towards the side of the eye with which he looked: (AA, S, TA: [see also 3:]) or تشاوس signifies he looked towards the sky with one of his eyes: or it means he showed, or manifested, pride and self-conceit, and haughtiness; agreeably with the general analogy of verbs of this measure: and شَوَسٌ is in the natural disposition. (TA.) ― -b2- Also He was such as is termed أَشْوَس meaning bold, or daring, to engage in fight, and strong. (TA.) -A2- شَوْسٌ [inf. n. of شَاسَ] in relation to the سِوَاك [or toothstick] is a dial. var. of شَوْصٌ: (IAar, K, TA:) one says, شَاسَ فَاهُ بِالسِّوَاكِ, like شَاصَهُ [q. v.]. (Fr, TA.)

شَاوَسَهُ
3 شَاوَسَهُ ذ [He looked at him in the manner of him who is termed أَشْوَس; like تشاوس اـِلَيْهِ: see مُشَاوِسٌ].

6 تَشَاْوَسَ see the first paragraph.

أَشْوَسُ
أَشْوَسُ ذ , applied to a man, (S, A,) Who looks in the manner expl. above, in the first sentence of this art.: (S, A, K:) or in whose look is known anger; or rancour, malevolence, malice, or spite; and pride: (TA:) or raising his head by reason of pride: (AA, TA:) fem. شَوْسَآءُ: (A, TA:) and pl. شُوسٌ. (S, A, K.) [Hence the saying,] بُلِىَ فُلَانٌ بِشُوسِ الخُطُوبِ (tropical:) [Such a one was tried with terrifying, or severe, calamities or afflictions]. (A, TA.) ― -b2- Also Bold, or daring, to engage in fight, and strong. (TA. [See also شُوشٌ: and see أَشْرَسُ.])

مُشَاوِسٌ
مُشَاوِسٌ ذ (tropical:) Water hardly to be seen, by reason of its paucity, and the depth to which it has sunk; (A, * K;) as though it looked at him who came to it in the manner of him who is termed أَشْوَس (كَأَنَّهُ يُشَاوِسُ الوَارِدَ). (A, TA.)

##### Türkçe

شَوِسَ
1 **شَوِسَ** ذ , (K,) muzâri‘ **يَشْوَسُ**, (TA,) mastar ismi **شَوَشٌ**; (S, A, K, TA;) ve **شَاسَ**, muzâri‘ **يَشَاسُ**, (Lth, K, TA,) yahut **يَشُوسُ**; (Ham p. 68;) Kibirden, yahut öfkeden, yahut hiddetten dolayı, gözünün dış köşesinden baktı: (S, A, K:) yahut M’de olduğu üzere, iki gözünden biriyle baktı; o gözün bulunduğu tarafa yüzünü meylettirerek; bunu tabiatı gereği yaparak, yahut kibir ve kendini beğenme ve öfkeden dolayı: yahut kibirle başını kaldırdı: (TA:) yahut bakmak için gözü küçülttü, göz kapaklarını büzerek: ve ↓ **تشاوس** yukarıda zikredilen mânâların ilkinin mânâsına sahiptir; (A, K;) yahut sonuncusunun: (A:) yahut denir ki, **تشاوس فِى نَظَرِهِ**, mânâsı: mağrurun, yahut kibirlinin bakışıyla baktı: (TA:) yahut **تشاوس اـِلَيْهِ**: baktığı gözün bulunduğu tarafa yüzünü meylettirerek, gözünün dış köşesinden ona baktı: (AA, S, TA: [bk. ayrıca 3:]) yahut **تشاوس**: iki gözünden biriyle göğe doğru baktı demektir: yahut, bu vezindeki fiillerin genel kıyasına uygun olarak, kibir ve kendini beğenme ve büyüklenmeyi gösterdi, yahut açığa vurdu demektir: ve **شَوَسٌ** tabii yaradılıştadır. (TA.) ― -b2- Ayrıca, **أَشْوَس** diye adlandırılan türden idi; mânâsı: dövüşe girişmede cesur, yahut atılgan, ve güçlü. (TA.) -A2- **شَوْسٌ** [**شَاسَ**’ın mastar ismi] **سِوَاك** [yahut misvak] ile ilgili olarak, **شَوْصٌ**’un bir lehçe değişkesidir: (IAar, K, TA:) denir ki, **شَاسَ فَاهُ بِالسِّوَاكِ**, **شَاصَهُ** gibi [bk.]. (Fr, TA.)

شَاوَسَهُ
3 **شَاوَسَهُ** ذ [**أَشْوَس** diye adlandırılan kimsenin tarzında ona baktı; **تشاوس اـِلَيْهِ** gibi: bk. **مُشَاوِسٌ**].

6 تَشَاْوَسَ birinci paragrafa bak.

أَشْوَسُ
**أَشْوَسُ** ذ , bir erkeğe uygulanır, (S, A,) Bu maddenin ilk cümlesinde yukarıda açıklanan tarzda bakan: (S, A, K:) yahut bakışında öfke bilinen; yahut kin, kötü niyet, kötülük, yahut garez; ve kibir: (TA:) yahut kibir sebebiyle başını kaldıran: (AA, TA:) müennesi **شَوْسَآءُ**: (A, TA:) ve çoğulu **شُوسٌ**. (S, A, K.) [Bundan dolayı şu söz:] **بُلِىَ فُلَانٌ بِشُوسِ الخُطُوبِ** (mecaz:) [Falanca, korkutucu, yahut şiddetli, musibetler veya belalar ile imtihan olundu]. (A, TA.) ― -b2- Ayrıca, dövüşe girişmede cesur, yahut atılgan, ve güçlü. (TA. [bk. ayrıca **شُوشٌ**: ve bk. **أَشْرَسُ**.])

مُشَاوِسٌ
**مُشَاوِسٌ** ذ (mecaz:) Azlığından ve çöktüğü derinlikten dolayı, güçlükle görülen su; (A, * K;) sanki, ona gelen kimseye, **أَشْوَس** diye adlandırılan kimsenin tarzında bakıyormuş gibi (**كَأَنَّهُ يُشَاوِسُ الوَارِدَ**). (A, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَاسَ
شَاسَ ( w )  U شَوِسَ A ( n. ac. شَوَس 4 ),
a.  Had a proud, disdainful look.

تَشَاْوَسَ
تَشَاْوَسَ VI ,
a.  see I .

##### Türkçe

**شَاسَ**
**شَاسَ** ( و ) U **شَوِسَ** A ( n. ac. **شَوَس** 4 ),
a.  Gururlu, küçümseyici bir bakışa sahip oldu.

**تَشَاْوَسَ**
**تَشَاْوَسَ** VI ,
a.  I’e bak.
