# شوس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%88%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: شوس

الشَّوَسُ، بالتحريك: النظر بمُؤْخِرِ العين تَكَبُّراً أَو تَغَيُّظاً. ابن سيده: الشَّوَسُ في النظر أَن ينظر بإِحدى عينيه ويُمِيلَ وجهه في شَقِّ العين التي ينظر بها، يكون ذلك خلقة ويكون من الكِبْر والتِّيهِ والغضب، وقيل: الشَّوَسُ رفع الرأْس تكبراً، شَوِسَ يَشْوَسُ شَوَساً وشاسَ يَشاسُ شَوْساً، ورجل أَشْوَسُ وامرأَة شَوْساءُ، والشُّوسُ جمع الأَشْوَسِ، وقوم شُوسٌ؛ قال ذو الإِصْبع العَدْوانيُّ:
أَإِن رَأَيتَ بني أَبِيـ
ـكَ مُحَمِّجِين إِليك شُوسا؟
التَّحْمِيجُ: التَّحْدِيقُ في النظر بملء الحَدَقَةِ، والتَّشاوُسُ إِظهار ذلك مع ما يجيء عليه عامَّةُ هذا الباب نحو قوله:
إِذا تَخازَرْتُ وما بي من خَزَرْ
ويقال: فلان يَتَشاوَسُ في نظره إِذا نَظَرَ نَظَر ذي نَخْوَةٍ وكِبْرٍ. قال أَبو عمرو: يقال تَشاوَسَ إِليه وهو أَن ينظر إِليه بُمؤْخِرِ عينه ويُمِيلَ وجهه في شِقِّ العين التي ينظر بها. وفي حديث التَّيميِّ: ربما رأَيت أَبا عثمانَ النَهْدِيَّ يَتَشاوَسُ ينظر أَزالت الشمسُ أَم لا؛ التَشاوُسُ: أَن يقلب رأْسه ينظر إِلى السماء بإِحدى عينيه. والشَّوَسُ: النظر بإِحدى شِقَّيِ العينين. وقيل: هو الذي يُصَغِّرُ عينه ويضم أَجفانه لينظر. التهذيب في شوص: الشَّوَسُ في العين بالسين أَكثر من الشَّوَصِ، يقال: رجل أَشْوسُ وذلك إِذا عُرِفَ في نظره الغضبُ أَو الحِقْدُ ويكون ذلك من الكِبْرِ، وجمعه الشُّوسُ. أَبو عمرو: الأَشْوَسُ والأَشْوَزُ المُذِيخُ المتكبر.
ويقال: ماء مُشاوِسٌ إِذا قل فلم تَكَدْ تراه في الرَّكِيَّة من قلته أَو كان بعيد الغَوْر؛ قال الراجز:
أَدْلَيْتُ دَلْوِي في صَرًى مُشاوِسِ،
فبَلَّغَتْني، بعد رَجْسِ الراجِسِ،
سَجْلاً عليه جِيَفُ الخَنافِسِ
والرَّجْسُ: تحريك الدلو لِتَمْتَلِئَ. ابن الأَعرابي: الشَّوْسُ والشَّوْصُ في السواك.
والأَشْوَسُ: الجَرِيء على القتال الشديدُ، والفعل كالفعل، وقد يكون الشَّوَس في الخُلُق. والأَشْوَسُ: الرافع رأْسه تكبراً. وفي حديث الذي (*
قوله «وفي حديث الذي إلخ» من هنا إلى آخر الجزء قوبل على غير النسخة المنسوبة للمؤلف لضياع ذلك منها.) بعثه إِلى الجن قال: يا نبي اللَّه أَسُفْعٌ شُوسٌ؟ الشُّوسُ: الطِّوال، جمع أَشْوَسَ، رواه ابن الأَثير عن الخطابي. ومكان شئِسٌ: وهو الخَشِنُ من الحجارة، قال أَبو منصور: وقد يخفف فيقال للمكان الغليظ شَأْسٌ وشَأْزٌ، واللَّه أَعلم.

### Türkçe

**الشَّوَسُ**, harekeli olarak: gözün arka tarafıyla bakmak; kibirlenerek yahut öfkelenerek. İbn Sîde: bakışta **الشَّوَسُ**, iki gözünden biriyle bakması ve baktığı gözün tarafına yüzünü eğmesidir; bu, yaratılıştan olur ve kibirden, kendini beğenmeden ve öfkeden olur. Ve denildi: **الشَّوَسُ**, kibirlenerek başı kaldırmaktır. **شَوِسَ يَشْوَسُ شَوَساً** ve **شاسَ يَشاسُ شَوْساً**. Ve **رجل أَشْوَسُ** ve **امرأَة شَوْساءُ**; ve **الشُّوسُ** **الأَشْوَسِ**’in çoğuludur. Ve **قوم شُوسٌ**; Zû’l-İsba‘ el-‘Advânî dedi ki:
أَإِن رَأَيتَ بني أَبِيـ
ـكَ مُحَمِّجِين إِليك شُوسا؟

**التَّحْمِيجُ**: bakışta göz bebeğini dolduracak şekilde dikmek. Ve **التَّشاوُسُ**: bunun ortaya konulmasıdır; bu babın geneli üzere gelen şeyle birlikte, onun sözü gibi:
إِذا تَخازَرْتُ وما بي من خَزَرْ

Ve denilir: falan, bakışında **يَتَشاوَسُ**; ne zaman ki bir hamiyet ve kibir sahibinin bakışıyla bakarsa. Ebû ‘Amr dedi: **تَشاوَسَ إِليه** denilir; o da, gözünün arka tarafıyla ona bakması ve baktığı gözün tarafına yüzünü eğmesidir. Ve et-Teymî’nin hadisinde: bazen Ebû ‘Osmân en-Nehdî’yi **يَتَشاوَسُ** görürdüm; güneş zeval buldu mu yoksa hayır mı diye bakardı; **التَشاوُسُ**: başını çevirip iki gözünden biriyle göğe bakmasıdır.

Ve **الشَّوَسُ**: gözün iki yanından biriyle bakmaktır. Ve denildi: o, bakmak için gözünü küçülten ve göz kapaklarını birbirine yaklaştırandır. **التهذيب**’de **شوص** maddesinde: gözde **الشَّوَسُ** ( **السين** ile) **الشَّوَصِ**’tan daha çoktur. Denilir: **رجل أَشْوسُ**; bu, bakışında öfke yahut kin bilindiği zaman olur; ve bu kibirdendir. Ve onun çoğulu **الشُّوسُ**’tur. Ebû ‘Amr: **الأَشْوَسُ** ve **الأَشْوَزُ**: **المُذِيخُ** (kendini beğenmiş) mütekebbirdir.

Ve denilir: **ماء مُشاوِسٌ**; ne zaman ki az olur da azlığından dolayı kuyuda onu neredeyse göremezsin, yahut derinliği uzak olur. Râciz dedi ki:
أَدْلَيْتُ دَلْوِي في صَرًى مُشاوِسِ،
فبَلَّغَتْني، بعد رَجْسِ الراجِسِ،
سَجْلاً عليه جِيَفُ الخَنافِسِ

Ve **الرَّجْسُ**: dolsun diye kovayı hareket ettirmektir. İbnü’l-A‘râbî: **الشَّوْسُ** ve **الشَّوْصُ** misvakta(dır).

Ve **الأَشْوَسُ**: çarpışmaya cüretkâr olan, şiddetli(olan)dır; ve fiil fiil gibidir. Ve **الشَّوَس** huyda da olabilir. Ve **الأَشْوَسُ**: kibirlenerek başını kaldırandır. Cinlere gönderilenin hadîsinde: “Ey Allah’ın peygamberi, **أَسُفْعٌ شُوسٌ** (mı)?” **الشُّوسُ**: uzunlar; **أَشْوَسَ**’ın çoğulu; bunu İbnü’l-Esîr, el-Hattâbî’den rivayet etti.

Ve **مكان شئِسٌ**: o, taşlardan olan pürüzlü olandır. Ebû Mansûr dedi: hafifletilir de denilir ki: kalın yer için **شَأْسٌ** ve **شَأْزٌ**; ve Allah daha iyi bilir.
