# شيأ — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%8A%D8%A3/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: شيأ

(باب الشين والياء وما يثلثهما)
(شيأ) الشين والياء والهمزة كلمةٌ واحدة. يقال شَيَّأ الله وجْهَه؛ إِذا دعا عليه بالقُبح. ووجهٌ مُشَيَّأٌ.وأنشد:
إِنَّ بَنِي فزارةَ بنِ ذُبيانْ ***
قد طَرَّقَتْ ناقتُهم بإنسانْ
مُشَيَّأٍ أعجِبْ بِخَلْقِ الرَّحمن([1])
(شيب) الشين والياء والباء. هذا يقرب من باب الشين والواو والباء، وهما يتقاربان جميعاً في اختلاط الشّيء بالشيء. من ذلك الشَّيب: شَيب الرأس؛ يقال شاب يَشيب. قال الكسائيّ: شيّب الحُزنُ رأَسَه وبرأسه، وأشابَ الحُزْن رأسَه وبرأْسه. والرجل إِذا شابَ فهو أَشْيَب. والشِّيب: الجبال يسقُط عليها الثلج، وهو من الشَّيْب. وقال الشاعر:
شيوخٌ تَشِيب إِذا ما شتَت  *** وليسَ المشيبُ عليها معيبا
يريد الجبال إِذا ابيضَّت من الثلج. ووجدت في تفسير شعر عبيد في قوله:
* والشَّيبُ شَينٌ لمن يشِيبُ([2]) *
أنَّ الشَّيب والمَشِيب واحد. قال: وقال الأصمعيّ: الشَّيب: بياض الشَّعر، والمشيبُ: دخولُ الرَّجُل في حدِّ الشِّيبِ من الرِّجال ذوي الكِبَر والشَّيب. وقال أيضاً في هذا الموضع: قال ابن السّكّيت في قول عديٍّ:
* والرأسُ قد شابَهُ المَشِيبُ([3]) *
أراد بَيّضه المَشيب، وليس معناه خالَطَه، وأنشد:
قد رابَه ولِمِثْلِ ذلك رابَهُ  *** وَقَعَ المَشيبُ على المشيبِ فشابَهُ([4])أي بَيَّضَ مسوَدَّه. وشِيبان ومِلْحان: شهرا *قِماح، وهما أشدُّ الشتاء برداً؛ سمِّيا بذلك لبياض الأرض بما عليها من الصَّقيع.
ومما شذَّ عن هذا الباب قولُهم: باتت فلانة بليلةِ شَيْباءَ، إِذا افْتُضَّت. وباتَتْ بليلةِ حُرّةٍ، إِذا لم تُفْتَضّ.
(شيح) الشين والياء والحاء أصلان متباينان، يدلُّ أحدهما على جِدٍّ وحَذَرٍ، والآخر على إعراض.
فأمَّا الأوَّل فقول العرب: أشاحَ على الشيءِ، إِذا واظَبَ عليه وَجَدّ فيه قال الراجز:
* قُبَّاً أطاعَت راعياً مُشِيحاً([5]) *
وقال آخر:
* وشايَحْتَ قبل اليَومِ إِنَّكَ شِيحُ([6]) *
وأمَّا الشِّياح فالحِذَار. ورجل شائحٌ. وهو قوله:
* شايَحْن منه أَيَّما شِيَاحِ([7]) *
والمَشْيُوحاء: أَنْ  يكون القومُ في أمرٍ يَبْتَدِرونه؛  يقال هم في مَشْيُوحاءَ.
وأما الآخر فيقال: أشاحَ بوجهه، أي أعرض. ويقال إِنَّ اشتقاقَه من قولهم أشاحَ  الفرسُ بذنَبه، إذا أرخاه.
ومما شذَّ عن البابين جميعاً: الشِّيح، وهو نبتٌ.
(شيخ) الشين والياء والخاء كلمة واحدة، وهي الشَّيخ. تقول: هو شيخٌ، وهو معروف، بيِّن الشَّيخوخة([8]) والشَّيَخ والتّشييخ. وقد قالوا أيضاً كلمةً، قالوا: شَيَّخت عليه([9]).
(شيد) الشين والياء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رفعِ الشّيء. يقال شِدْت القَصر أَشِيدُهُ شَيْداً. وهو قصرٌ مَشِيدٌ، أي معمولٌ بالشِّيد. وسمِّي شِيداً  لأنَّ به يُرفَعُ البناء. يقال قَصرٌ مَشِيدٌ أي مُطَوّل. والإشادة: رفْع الصَّوت والتنويه.
(شيص) الشين والياء والصاد. يقال إنَّ الشِّيص أردأ التَّمْر.
(شيط) الشين والياء والطاء أصلٌ يدلُّ على ذَهاب الشيء، إمّا احتراقاً وإما غَيْرَ ذلك. فالشَّيْط مِنْ شاط الشَّيءُ، إِذا احترق. يقال شيَّطت اللَّحم. ويقولون: شَيَّطه، إذا دَخَّنه ولم يُنْضِجْه. والأوَّلُ أصحُّ وأقيَس.
ومن المشتقّ من هذا : استشاط الرَّجلُ، إذا احتدَّ غضَباً. ويقولون: ناقةٌ مِشياط، وهي التي يطير فيها السِّمَن.
ومن الباب الشَّيطان، يقارب الياء فيه الواو، يقال شَاط يَشِيط، إِذا بَطَل. وأشاطَ السُّلطانُ دمَ فلانٍ، إِذا أبطَلَه. وقد مضى الكلامُ في اشتقاقِ اسم الشَّيطان.
(شيع) الشين والياء والعين أصلان، يدلُّ أحدُهما على معاضدة ومساعفة، والآخر على بَثٍّ وإشادة.
فالأوّل: قولُهم شَيَّعَ فلانٌ فلاناً عند شُخوصه. ويقال آتِيكَ غداً أو شَيْعَه، أي اليوم الذي بعده، كأنَّ الثاني مُشَيِّع للأوّل في المضيّ. وقال الشّاعر([10]):
قال الخليطُ غداً تَصَدُّعُنا  *** أو شَيْعَه أفلا تُوَدِّعُنا
وقال للشجاع : المشيَّع؛ كأنَّه لقُوَّته قد قَوِي وشُيِّع بغيره، أو شُيِّع بقُوّة.
وزعم ناسٌ أنَّ الشَّيْعَ شِبل الأسد، ولم أسمْعه من عالمٍ سَماعاً. ويقول ناس: إنَّ  الشَّيْع المِقدار، في قولهم: أقام شهراً أو شَيْعَه. والصَّحيح ما قلته، في أنَّ المشيِّع هو الذي يُساعِد الآخَر ويقارنه. والشِّيعة: الأعوان والأنصار.
وأما الآخر [فقولهم] : شاع الحديث، إِذا ذاع وانتشر. ويقال شَيَّع الراعي إِبلَه، إِذا صاح فيها. والاسم الشِّيَاع: القصبة التي ينفُخُ فيها الراعي. قال:
* حنينَ النِّيبِ تَطربُ للشِّياع *
ومن الباب قولهم في ذلك: له سهم شائع، إذا كان غير مقسومٍ. وكأنَّ من لـه([11]) سهمٌ ونَصِيب انتشرَ في السَّهم حتَّى أخذه، كما يَشِيعُ الحديثُ في الناس فيأخذ سَمع كلِّ أحد.
ومن هذا الباب: شيَّعت النّارَ في الحطب، إِذا ألهَبْتَها.
(شيق) الشين والياء والقاف كلمة. يقال إنَّ الشِّيق الشّق الضّيق في رأس الجبل. قال:
* شغْواء تُوطنُ بين الشِّيقِ والنِّيقِ([12]) *
(شيم) الشين والياء والميم أصلان متباينان، وكأنَّهما من باب الأضداد إِذْ أحدُهما يدلُّ على الإظهار، والآخَر يدلُّ على خلافه.
فالأول قولهم: شِمْت السّيفَ، إذا سللَتَه. ويقال للتُّراب الذي يُحفَر فيستخرج من الأرض الشِّيمة، والجمع الشِّيَم.* ومن الباب: شِمْت البرقَ أشِيمُه شَيماً، إِذا رَقَبْتَه تنظر أينَ يَصُوب. وهذا محمول على الذي ذكرناه من شَيْم السَّيف. وقال الأعشى:
فقلتُ للشَّرْبِ في دَُرْنا وقد ثَمِلوا *** شيموا وكيف يَشيم الشَّارِبُ الثَّمِلُ([13])كأنّه لما رَقَبَ السَّحاب شام بَرقَه كما يُشامُ السَّيف.
والأصل الآخَر: قولُهم شِمت السّيفَ، إِذا قَرَبْتَه([14]). ومن الباب الشِّيمة: خَلِيقة الإنسان، سمِّيت شيمةً لأنَّها كأنها مُنْشامة فيه داخلةٌ مستكِنّة. والانشيام: الدُّخول في الشيء؛ يقال: انشام في الأمر، إذا دخلَ فيه. والمَشِيمَة: غِشاءُ وَلَدِ الإنسان، وهو الذي يقال لـه مِنْ غيرِهِ السَّلَى. وسمِّيت بذلك كأن الولد قد انشام فيها.
فأمَّا الشَّامَة فيمكن أن يكون من الباب الأول؛ لأنَّها شيء بارزٌ، يقال منها رجلٌ أشيم، وهو الذي به شامة.
(شين): الشين والياء والنون كلمةٌ تدلُّ على خلاف الزينة. يقال شانَه خلافُ زانه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1]) الرجز لسالم بن دارة، كما في الخزانة (1: 293).
([2]) ديوان عبيد بن الأبرص 6 والقصائد العشر 304 وصدره:
* إِما قتيل وإما هالك *
([3]) صدره في اللسان (شيب):  * تصبو وأنى لك التصابي*
    على أنَّ الصواب نسبته إلى عبيد بن الأبرص. انظر المرجعين السابقين.
([4]) البيت في المجمل واللسان (شيب).
([5]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (شيح).
([6]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 116، واللسان (شيح) وصدره:
* بدرت إلى أولاهم فسبقتهم *
([7]) لأبي السوداء العجلي، كما في اللسان (شيح). وقبله :
* إذا سمعن الرز من رباح *.
([8]) في المجمل: "الشيخ معروف، وهو بين الشيخوخة".
([9]) في المجمل: "وذكر أبو عبيد: شيَّخت عليه، أي عبت وشنعت".
([10]) هو عمرو بن أبي ربيعة. ديوانه 106 واللسان (شيع).
([11]) في الأصل: "وكأنَّه من الأول".
([12]) أنشده في اللسان (شيق).
([13]) البيت من معلقته المشهورة.
([14]) قرب السيف: جعله في قرابه، وهو الغمد.

ـ

### Türkçe

(باب **الشين** و**الياء** وما يثلثهما)

(**شيأ**) **الشين** ve**الياء** ve**الهمزة** tek bir kelimedir. Denir ki: Allah onun yüzünü **شَيَّأ** etti; ona çirkinlikle beddua ettiği zaman. Ve **مُشَيَّأٌ** bir yüz. Ve şu beyit okunmuştur:
İnne benî Fezârate bni Zübyân ***
kad tarrakat nâkatuhum bi-insân
**مُشَيَّأٍ** a‘cib bi-ḫalqı’r-Raḥmân([1])

(**شيب**) **الشين** ve**الياء** ve**الباء**. Bu, **الشين** ve**الواو** ve**الباء** بابına yakındır; ve ikisi de bütünüyle bir şeyin bir şeyle karışmasında birbirine yaklaşır. Bundan: **الشَّيب**: başın **شَيب**i; denir: **شاب** **يَشيب**. el-Kisâî dedi: Hüzün onun başını ve başında **شيّب** etti; ve hüzün onun başını ve başında **أشابَ** etti. Ve adam, **شاب** olduğu zaman o **أَشْيَب**tir. Ve **الشِّيب**: üzerine kar düşen dağlar; ve o, **الشَّيْب**dendir. Şair dedi:
Şüyûḫun teşîbu izâ mâ şetet *** ve leyse’l-meşîbu ‘aleyhâ me‘îbâ
Dağları kasteder; kar sebebiyle beyazladıkları zaman. Ve Ubeyd’in şiirinin tefsirinde, şu sözünde buldum:
* **والشَّيبُ شَينٌ لمن يشِيبُ**([2]) *
**الشَّيب** ile **المَشِيب**in bir olduğunu. Dedi: ve el-Asma‘î dedi: **الشَّيب**: saçın beyazlığıdır; **المشيبُ**: adamın, yaşlılık ve **الشَّيب** sahibi erkeklerden **الشِّيب** sınırına girmesidir. Ve yine bu yerde dedi: İbnü’s-Sikkît, ‘Adiyy’in sözünde dedi:
* **والرأسُ قد شابَهُ المَشِيبُ**([3]) *
**المَشِيب** ile onu beyazlattı demek istedi; manası onu karıştırdı değildir. Ve şu beyit okunmuştur:
kad râbehu ve li-miṯli ḏâlike râbehu *** vaka‘a’l-**مَشيبُ** ‘ale’l-**مشيبِ** fe-şâbehu([4])
yani: onun siyahını beyazlattı. Ve **شِيبان** ve **مِلْحان**: *قِماح*ın iki ayıdır; ve ikisi kışın en şiddetli soğuğudur; üzerindeki kırağı sebebiyle yerin beyazlığından dolayı böyle adlandırıldılar.

Ve bu بابtan şâz olan şeylerden: onların “falanca kadın **بليلةِ شَيْباءَ** bir geceledi” sözüdür; **افْتُضَّت** olduğu zaman. Ve “**بليلةِ حُرّةٍ** bir geceledi”; **تُفْتَضّ** edilmediği zaman.

(**شيح**) **الشين** ve**الياء** ve**الحاء** iki ayrı asıldır; bunlardan biri ciddiyet ve sakınmaya delâlet eder, diğeri yüz çevirmeye delâlet eder.

Birincisine gelince: Arapların “şeye karşı **أشاحَ** etti” sözü; ona devam ettiği ve onda ciddiyet gösterdiği zaman. er-Râciz dedi:
* ḳubban aṭâ‘at râ‘iyen **مُشِيحاً**([5]) *
Ve bir başkası dedi:
* ve **شايَحْتَ** ḳable’l-yevmi inneke **شِيحُ**([6]) *
Ve **الشِّياح** ise sakınmadır. Ve **شائحٌ** bir adam. Ve o, şu sözüdür:
* **شايَحْن** minhu eyyemâ **شِيَاحِ**([7]) *
Ve **المَشْيُوحاء**: kavmin, üzerine atıldıkları bir iş içinde olmalarıdır; denir: onlar **مَشْيُوحاءَ** içindedir.

Diğerine gelince: denir: yüzüyle **أشاحَ** etti; yani yüz çevirdi. Ve denir ki onun iştikakı, onların “at kuyruğuyla **أشاحَ** etti” sözündendir; onu salıverdiği zaman.

Ve iki بابın da dışına çıkan şeylerden: **الشِّيح**; ve o bir bitkidir.

(**شيخ**) **الشين** ve**الياء** ve**الخاء** tek bir kelimedir; ve o **الشَّيخ**tir. Dersin: o bir **شيخٌ**tir; ve o bilinen, **الشَّيخوخة**si açık olandır([8]); ve **الشَّيَخ** ve **التّشييخ**. Ve ayrıca bir kelime de söylediler; dediler: ona karşı **شَيَّخت عليه**([9]).

(**شيد**) **الشين** ve**الياء** ve**الدال** tek bir asıldır; bir şeyin yükseltilmesine delâlet eder. Denir: sarayı **شِدْت** ettim; onu **أَشِيدُهُ**; **شَيْداً**. Ve o, **مَشِيدٌ** bir saraydır; yani **الشِّيد** ile yapılmış. Ve **شِيداً** diye adlandırıldı; çünkü onunla bina yükseltilir. Denir: **قَصرٌ مَشِيدٌ**; yani uzatılmış. Ve **الإشادة**: sesin yükseltilmesi ve duyurmadır.

(**شيص**) **الشين** ve**الياء** ve**الصاد**. Denir ki **الشِّيص** en kötü hurmadır.

(**شيط**) **الشين** ve**الياء** ve**الطاء** bir asıldır; şeyin gitmesine delâlet eder; ya yanma ile ya da başka bir şeyle. O hâlde **الشَّيْط**: şey **شاط** olduğu zamandandır; yandığı zaman. Denir: eti **شيَّطت**. Ve derler: onu **شَيَّطه**; onu tütsülediği ve pişirmediği zaman. Birincisi daha sahih ve daha kıyasîdir.

Ve bundan türeyenlerden: adam **استشاط** etti; öfkeyle şiddetlendiği zaman. Ve derler: **ناقةٌ مِشياط**; o, içinde semizliğin uçuştuğu (çokça yayıldığı) devedir.

Ve بابtandır **الشَّيطان**; onda **الياء**ya **الواو** yaklaşır; denir: **شَاط يَشِيط**; bâtıl olduğu zaman. Ve sultan, falancanın kanını **أشاطَ** etti; onu iptal ettiği zaman. **الشَّيطان** isminin iştikakı hakkında söz daha önce geçti.

(**شيع**) **الشين** ve**الياء** ve**العين** iki asıldır; bunlardan biri yardımlaşma ve desteklemeye delâlet eder, diğeri yayma ve yükseltmeye (duyurmaya) delâlet eder.

Birincisi: onların “falanca, falancayı ayrılışı sırasında **شَيَّعَ** etti” sözüdür. Ve denir: yarın sana geleceğim, yahut **شَيْعَه**; yani ondan sonraki gün; sanki ikincisi, gitmede birincinin **مُشَيِّع**idir. Şair dedi([10]):
kâle’l-ḫalîṭu ġaden teṣaddu‘unâ *** ev **شَيْعَه** e-fe-lâ tüveddi‘unâ
Ve yiğit için: **المشيَّع**; sanki kuvveti sebebiyle kuvvetlenmiş ve başkasıyla **شُيِّع** edilmiş, yahut bir kuvvetle **شُيِّع** edilmiştir.

Ve bazı kimseler, **الشَّيْع**ın aslan yavrusu olduğunu iddia etti; onu bir âlimden işitme olarak işitmedim. Ve bazı kimseler der: **الشَّيْع** miktardır; onların “bir ay kaldı yahut **شَيْعَه**” sözlerinde. Sahih olan, benim söylediğimdir: **المشيِّع** başkasına yardım eden ve ona eşlik edendir. Ve **الشِّيعة**: yardımcılar ve destekçilerdir.

Diğerine gelince [onların sözü]: haber **شاع** etti; yayıldığı ve yayıldığı zaman. Ve denir: çoban develerine **شَيَّع** etti; onlara bağırdığı zaman. İsim **الشِّيَاع**tır: çobanın içine üflediği kamış. Dedi:
* ḥanîne’n-nîbi taṭrabu li’ş-**شِّياع** *

Ve bu hususta onların sözünden بابtandır: onun **سهم شائع** bir payı vardır; bölünmemiş olduğu zaman. Sanki kimin([11]) bir payı ve nasibi varsa, pay içinde yayılmış da onu almıştır; tıpkı haberin insanlar içinde **يَشِيعُ** etmesi ve herkesin işitmesini alması gibi.

Ve bu بابtandır: odunu içinde ateşi **شيَّعت** ettim; onu alevlendirdiğin zaman.

(**شيق**) **الشين** ve**الياء** ve**القاف** bir kelimedir. Denir ki **الشِّيق**, dağın başındaki dar yarıktır. Dedi:
* şaġvâ’u tüvṭinu beyne’ş-**الشِّيقِ** ve’n-**نِّيقِ**([12]) *

(**شيم**) **الشين** ve**الياء** ve**الميم** iki ayrı asıldır; ve sanki zıtlar بابındandır; zira bunlardan biri ortaya çıkarmaya delâlet eder, diğeri bunun tersine delâlet eder.

Birincisi onların “kılıcı **شِمْت** ettim” sözüdür; onu çektiğin zaman. Ve yerden kazılıp çıkarılan toprağa **الشِّيمة** denir; çoğulu **الشِّيَم**dir.* Ve بابtandır: şimşeği **شِمْت** ettim; onu **أشِيمُه**; **شَيماً**; onu gözetlediğin, nereye yöneldiğine baktığın zaman. Bu, kılıcı **شَيْم** etmeye dair zikrettiğimize hamledilmiştir. el-A‘şâ dedi:
fe-ḳultu li’ş-şerbi fî dârinâ ve ḳad ṯemilû *** **شيموا** ve keyfe yeşîmu’ş-şâribu’ṯ-ṯemil([13])
Sanki bulutu gözetlediğinde, kılıcın gözetlendiği gibi onun şimşeğini gözetledi.

Diğer asıl: onların “kılıcı **شِمت** ettim” sözüdür; onu kınına yaklaştırdığın zaman([14]). Ve بابtandır **الشِّيمة**: insanın huyu; ona **شيمة** denildi; çünkü o, sanki onda işaretlenmiş, içine girmiş, gizlenmiş gibidir. Ve **الانشيام**: bir şeyin içine girmektir; denir: işte **انشام** etti; ona girdiği zaman. Ve **المَشِيمَة**: insan yavrusunun zarıdır; başkasından ona **السَّلَى** denilen şeydir. Böyle adlandırıldı; sanki çocuk onun içinde **انشام** etmiş gibidir.

**الشَّامَة**ya gelince: birinci بابtandır olması mümkündür; çünkü o, belirgin bir şeydir; ondan “**أشيم** bir adam” denir; üzerinde ben olan kimsedir.

(**شين**): **الشين** ve**الياء** ve**النون** ziynetin zıddına delâlet eden bir kelimedir. Denir: onu **شانَه**; **زانه** ettiğinin zıddı. Ve Allah doğruyu daha iyi bilir.
