# شيب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%8A%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شيب

الشيب معروف قليله وكثيره، وربما سمي الشعر نفسه شيبا، أ وبياضه أي الشعر، وهذا هو الذي صدر به ابن منظور والجوهري وغيرهما كالمشيب راجع إلى القول الأخير، ومنه قوله:
  مسألة الدور جرت                      بيني وبين من أحب
  لولا مشيبي ما جفا                      لولا جفاه لم أشب وقيل: الشيب: بياض الشعر. ويقال: علاه الشيب. والمشيب: دخول الرجل في حد الشيب من الرجال. قال ابن السكيت في قول عدي:
  تصبو وأنى لك التصابي                      والرأس قد شابه المشيب يعني بيضه المشيب، وليس معناه خالطه. قال ابن بري: هذا البيت زعم الجوهري أنه لعدي وهو لعبيد بن الأبرص. وقول الشاعر
  قد رابه ولمـثـل ذلـك رابـه                      وقع المشيب على السواد فشابه

  أي بيض مسوده. ويقال: شاب يشيب شيبا ومشيبا وشيبة. وهو أشيب على غير قياس؛ لأن هذا النعت إنما يكون من فعل كفرح، وشرطه الدلالة على العيوب أو الألوان كما قاله شيخنا. والأشيب: المبيض الرأس. وقال شيخنا. رأيت بخط شيخ شيوخنا الشهاب الخفاجي رحمه الله تعالى: الأشيب لا على القياس بل على وزن الوصف من المعايب الخلقية كأعمى وأعرج فعدوه من العيوب، كما قال أبو الحسن بن أبي علي الزوزني:
  كفى الشيب عيبا أن صاحبه إذا                      أردت به وصفا له قلت أشيب.
  وكان قياس الأصل لو قلت شائبا                      ولكنه في جملة العيب يحسب فشائب خطأ لم يستعمل، انتهى ولا فعلاء له أي أهملوه، ولم يرد في كلام من بعدهم؛ لأن العرب لم تضع له وصفا تابعا لأفعل وهو فعلاء وإن كان غير مقيس ولا على غيره، كما أن لهم فعلاء لا أفعل له: وفي لسان العرب: ويقال: رجل أشيب، ولا يقال: امرأة شيباء، لا ينعت به المرأة، اكتفوا بالشمطاء عن الشيباء، وقد يقال شاب رأسها. شيبه الحزن. وشيب الحزن رأسه. و شيب الحزن برأسه وهو من غرائب اللغة لجمعه بين أداتي التعدية. قال شيخنا: ومثله في المحكم ولسان العرب والمصباح. كأشاب رأسه وأشاب برأسه. وقوم شيب بالكسر كبيض وأبيض، وشيب كسكر، وشيب. قال ابن منظور: ويجوز شيب في الشهر علضى التمام، هذا قول أهل اللغة. قال ابن سيده: وعندي أن شيبا إنما هو جمع شائب كما قالوا بازل وبزل أو قالوا: دجاجة بيوض، ودجاج بيض. وقول الرائد: وجدت عشبا وتعاشيب، وكمأة شيب. إنما يعني به البيض الكبار. وليلة الشيباء مر ذكرها في ش و ب. واقتصر الجوهري والزمخشري على ذكرها هنا في ش ي ب وهي أي ليلة شيباء أيضا آخر ليلة من الشهر. يقال: يوم أشيب وشيبان بالفتح: فيه برد وغيم وصراد ويأتي ذكر صراد في محله. من المجاز: ذهب شيبان بالفتح وقد يكسر، وملحان بالكسر وقد يفتح، لشهري الشتاء. وهما شهرا قماح ككتاب وغراب وهما أشد الشهور بردا وهما اللذان يقول من لا يعرفهما: كانون وكانون. قال الكميت:
  إذا أمست الآفاق غبرا جنوبها                      بشيبان أو ملحان واليوم أشيب

  أي من الثلج. وروى ابن سلمة بكسر الشين والميم، وإنما سميا بذلك لابيضاض الأرض بما عليها من الثلج والصقيع، وهما عند طلوع العقرب والنسر. وفي الأساس: ومن المجاز: شابت رءوس الآكام، ورأيت الجبال شيبا، يريد بياض الثلج والصقيع، انتهى. وفي لسان العرب قوله تعالى: واشتعل الرأس شيبا نصب على التمييز، وقيل على المصدر؛ لأنه حين قال: اشتعل كأنه قال: شاب فقال: شيبا. وشيبان حي من بكر، وهم الشيابنة، وهما شيبانان، أحدهما شيبان بن ثعلبة بن عكابة بن صعب بن علي بن بكر بن وائل. والآخر شيبان بن ذهل بن ثعلبة ابن عكابة، وهما قبيلتان عظيمتان تشتملان على بطون وأفخاذ كما صرحنا به في كتاب أنساب العرب. وإلى الثانية نسب إمام المذهب أحمد بن حنبل رضي الله عنه. والإمام محمد بن الحسن صاحب الإمام أبي حنيفة، رضي الله عنهما. وعبد الله بن الشياب كشداد صحابي حمصي. روى خالد بن معدان عن ابن بلال عنه حديثا. ويقال فيه أيضا ابن أبي الشياب ككتان ورمان كما نقله الصاغاني. والشيب بالكسر: سير في رأس السوط معروف عربي صحيح، وهما شيبان. الشيب: جبل ذكره الكميت فقال:
  وما فدر عواقل أحرزتها                      عماية أو تضمنهن شيب والشيب وشابة: جبلان معروفان. قال أبو ذؤيب:
  كأن ثقال المزن بين تضارع                      وشابة برك من جذام لبـيج كذا في لسان العرب والمحكم، وتضارع: جبل بنجد كشابة. والبرك بالفتح: الإبل الكثيرة. ولبيج بالموحدة والجيم، هي إبل الحي كلهم إذا أقامت حول البيوت باركة كالمغروز بالأرض. وفي الصحاح: شابة في شعر أبي ذؤيب: اسم جبل بنجد. وفي التهذيب: اسم جبل بناحية الحجاز. وشابة أيضا: قرية بالفيوم، وقد تقدم. والشابي أخرى بالبحيرة. الشيب أيضا: حكاية أصوات مشافر الإبل عند الشرب. قال ذو الرمة ووصف إبلا تشرب في حوض متلثم وأصوات مشافرها شيب شيب
  تداعين باسم الشيب في متثلم                      جوانبه من بصرة وسـلام وفي لسان العرب: الشيب: الجبال يسقط عليها الثلج فتشيب به. وقول عدي بن زيد:
  أرقت لمكفهر بـات فـيه                      بوارق يرتقين رءوس شيب قال بعضهم: الشيب هنا سحائب بيض، واحدها أشيب. وقيل: هي جبال مبيضة من الثلج أو من الغبار. شيبة بهاء مع الكسر: جبل بالأندلس. وشيبين بالكسر في الأول والثالث : ة قرب القاهرة. وفي المراصد: هي من قرى الحوف بين بلبيس والقاهرة. قلت: وتعد من الضواحي، وهي المعروفة بشيبين القصر. وفاته ذكر شيبين الكوم، وهي شيبين الشرى: قرية من المنوفية. وشيبة بن عثمان بن طلحة بن عبد الدار بن قصي الحجبي محركة نسبة إلى حجابة البيت مفتاح الكعبة مسلم إلى أولاده بإذن النبي صلى الله عليه وسلم. وجبل شيبة: مطل على المروة. وشيبة الحمد: لقب عبد المطلب أحد أجداده صلى الله عليه وسلم. واختلف في سبب تلقيبه، ومحله في كتب السير. قال:
  بشيبة الحمد أسقى الله بلدتـنـا                      وقد عدمنا الحيا واجلوذ المطر

  وشيبة قش، وشيبة سقارة: قريتان من شرقية بلبيس. والأولى هي شيبة الحولة. وشيب شائب أرادوا به المبالغة على حد قولهم: شعر شاعر، ولا فعل له. وأشاب الرجل: شاب ولده. وتطلق الشيبة على اللحية الشائبة. قال شيخنا: وهذه عرفية مولدة لا تعرفها العرب. وقول ساعدة:
  شاب الغراب ولا فؤادك تارك                      ذكر الغضوب ولا عتابك يعتب وأبو شيبة الخدري إلى خدرة: بطن من الأنصار صحابي. وأبو بكر بن أبي شيبة محدث. وأبو بكر ابن الشائب الدمشقي محدث متأخر، روى عن أبي المظفر سبط ابن الجوزي، روينا عن أصحابه. وجبل شيبة بمكة حرسها الله تعالى متصل بجبل ديلمي. والشيبانية: قرية قرب قرقيسياء وتجمع الشيبة شيبا بالكسر عن الفراء. وشيبة بن نصاح: مقرئ مشهور، ويذكر في ن ص ح

### Türkçe

**الشيب** bilinen (şey)dir; azı da çoğu da. Bazen saçın kendisine de **شيب** adı verilmiştir; yahut onun beyazlığına, yani saça. Bu, İbn Manzûr’un, Cevherî’nin ve başkalarının (meselâ **المشيب**’in) son söze rücû ettirdikleri şeydir. Ondandır ki onun sözü:

  **مسألة الدور** cereyan etti                      benimle sevdiğim kimse arasında
  **لولا مشيبي** olmasaydı, cefâ etmezdi                      onun cefâsı olmasaydı, ağarmadım

Ve denildi: **الشيب**: saçın beyazlığıdır. Ve denilir: **علاه الشيب** (ona **الشيب** galip geldi/üstüne çıktı). Ve **المشيب**: erkeğin, erkeklerden **الشيب** haddine girmesidir. İbnü’s-Sikkît, Adî’nin sözü hakkında dedi:

  heveslenirsin; sana heveslenmek nereden?                      hâlbuki başa **المشيب** karışmış

Yani **المشيب** onun beyazlatmasıdır; mânâsı “ona karıştı” değildir. İbn Berrî dedi: Bu beyti Cevherî, Adî’ye nisbet etti; hâlbuki o, Ubeyd b. el-Ebras’ındır. Şairin sözü:

  onu şüphelendirdi; ve bunun gibisi onu şüphelendirir                      **المشيب**’in siyahlık üzerine düşmesi, onu benzetti

Yani onun karasını beyazlattı. Ve denilir: **شاب يشيب شيبا ومشيبا وشيبة**. Ve o, kıyasa aykırı olarak **أشيب**’dir; çünkü bu sıfat ancak **فعل** (kalıbı) **كفرح** gibi olandan olur; ve şartı, kusurlara yahut renklere delâlet etmesidir; şeyhimiz bunu söylediği gibi. Ve **الأشيب**: başı beyazlatılmış olan (kimsedir). Şeyhimiz dedi. Şeyh şeyhlerimiz Şihâb el-Hafâcî’nin—Allah ona rahmet etsin—hattıyla gördüm: **الأشيب** kıyas üzere değildir; bilakis yaratılış kusurlarından olan vasfın vezni üzeredir; **أعمى** ve **أعرج** gibi; onu kusurlardan saydılar; Ebü’l-Hasen b. Ebî Alî ez-Zûzenî’nin dediği gibi:

  **كفى الشيب عيبا**: sahibine,                      onunla bir vasıf murad ettiğimde “**أشيب**” derim, (bu) ayıp olarak yeter.
  Aslın kıyası, “**شائبا**” demem olsaydı;                      fakat o, ayıp cümlesi içinde sayılır.

Bitti. Ve **شائب** hatadır; kullanılmamıştır. Ve onun **فعلاء**’sı yoktur; yani onu ihmâl ettiler; onlardan sonrakilerin sözünde de gelmedi; çünkü Araplar, **أفعل**’e tâbi bir vasıf (ki o **فعلاء**’dır) ona vaz‘ etmediler; her ne kadar kıyaslı olmasa da, başkası üzerine de değil; nitekim onların **فعلاء**’sı vardır, ona **أفعل** yoktur. Ve **لسان العرب**’da: Ve denilir: **رجل أشيب**; ve denilmez: **امرأة شيباء**; kadın onunla nitelenmez; **الشيباء** yerine **الشمطاء** ile yetindiler. Ve bazen denilir: **شاب رأسها**. **شيبه الحزن**. Ve **شيب الحزن رأسه**. Ve **شيب الحزن برأسه**; bu, dili gariplerindendir; çünkü iki geçişli kılma edatını bir araya getirmiştir. Şeyhimiz dedi: Bunun benzeri **المحكم**’de, **لسان العرب**’da ve **المصباح**’dadır: **أشاب رأسه** ve **أشاب برأسه** gibi. Ve kavim **شيب** (kesre ile) **بيض** ve **أبيض** gibi; ve **شيب** **سكر** gibi; ve **شيب**. İbn Manzûr dedi: Tamlık üzere **شيب** câizdir; bu, dil ehlinin sözüdür. İbn Sîde dedi: Bana göre **شيبا** ancak **شائب**’in cem‘idir; nitekim **بازِل** ve **بُزْل** dediler; yahut **دجاجة بيوض** ve **دجاج بيض** dediler. Ve **الرائد**’in sözü: **وجدت عشبا وتعاشيب، وكمأة شيب**; bununla ancak büyük beyazları kasteder. **ليلة الشيباء**’nın zikri, **ش و ب**’da geçti. Cevherî ve Zemahşerî, onu burada **ش ي ب**’de zikretmekle yetindi; o, yani **ليلة شيباء** da ayın son gecesidir. Denilir: **يوم أشيب** ve **شيبان** (fetha ile): onda soğuk, bulut ve **صراد** vardır; **صراد**’ın zikri yerinde gelecektir. Mecazdandır: **ذهب شيبان** (fetha ile; bazen kesrelenir) ve **ملحان** (kesre ile; bazen fethalanır), kışın iki ayı için. Ve ikisi, **قماح**’ın iki ayıdır; **كتاب** ve **غراب** gibi. Ve ikisi, ayların en şiddetli soğuğudur; ve ikisi, onları bilmeyenin “**كانون** ve **كانون**” dediği ikisidir. Kümeyt dedi:

  ufuklar, güneyleri tozlu olarak akşamladığında                      **شيبان** yahut **ملحان** ile; ve bugün **أشيب**’dir

Yani kardan. İbn Seleme, **الشين** ve **الميم**’i kesre ile rivayet etti. Ancak ikisine bu ad, üzerindeki kar ve kırağı sebebiyle yerin beyazlamasından dolayı verilmiştir. Ve ikisi, **العقرب** ve **النسر**’in doğuşu vaktindedir. **الأساس**’ta: Mecazdandır: **شابت رءوس الآكام**; ve “dağları **شيبا** gördüm”; karın ve kırağının beyazlığını ister; bitti. **لسان العرب**’da, Allah Teâlâ’nın sözü: **واشتعل الرأس شيبا**; temyiz üzere nasbdır; ve denildi: masdar üzere; çünkü “**اشتعل**” dediği vakit, sanki “**شاب**” demiş gibi oldu; sonra “**شيبا**” dedi. Ve **شيبان**: Bekr’den bir haydır; onlar **الشيابنة**’dir. Ve ikisi **شيبانان**’dır: biri **شيبان بن ثعلبة بن عكابة بن صعب بن علي بن بكر بن وائل**; diğeri **شيبان بن ذهل بن ثعلبة ابن عكابة**. Ve ikisi, büyük iki kabiledir; karınlar ve kolları ihtiva eder; Arap nesebleri kitabımızda bunu açıkça belirttiğimiz gibi. İkinciye, mezhep imamı Ahmed b. Hanbel—Allah ondan razı olsun—nisbet olunur. Ve İmam Ebû Hanîfe’nin sahibi İmam Muhammed b. el-Hasen—Allah ikisinden de razı olsun. Ve **عبد الله بن الشياب** (Şeddâd gibi): Humuslu bir sahâbîdir. Hâlid b. Ma‘dân, ondan, İbn Bilâl’den bir hadis rivayet etti. Ve onda ayrıca **ابن أبي الشياب** da denilir; **كتان** ve **رمان** gibi; Sâğânî’nin naklettiği üzere. Ve **الشيب** (kesre ile): kamçının başında bir yürüyüş/şerit; bilinen, Arapça sahih (bir şey)dir; ve ikisi **شيبان**’dır. **الشيب**: bir dağdır; Kümeyt onu zikretti de dedi:

  ve ne (var ki) akıllı kadınlar, onu korunak altına almışken                      körlük mü, yoksa onları **شيب** mi içine alır?

Ve **الشيب** ve **شابة**: bilinen iki dağdır. Ebû Züeyb dedi:

  sanki ağır yağmur bulutları, **تضارع** ile                      **شابة** arasında, **جذام**’dan **لبـيج** sürüleri (gibi) çökmüş

Böylece **لسان العرب** ve **المحكم**’dedir. Ve **تضارع**: Necd’de bir dağdır; **شابة** gibi. Ve **البرك** (fetha ile): çok develerdir. Ve **لبيج** (birleşik **الباء** ve **الجيم** ile): bir kavmin bütün develeridir; evlerin etrafında çökmüş olarak ikamet ettiklerinde, yere çakılmış gibi. **الصحاح**’ta: Ebû Züeyb’in şiirindeki **شابة**: Necd’de bir dağın adıdır. **التهذيب**’de: Hicaz tarafında bir dağın adıdır. Ve **شابة** ayrıca: Feyyûm’da bir köydür; geçmişti. Ve **الشابي**: Buhayra’da bir başkasıdır. **الشيب** ayrıca: develerin, içerken dudak kenarlarının seslerini taklit (eden lafız)dır. Zü’r-Rumme dedi ve bir havuzda örtülü (ağızlı) olarak içen develeri ve dudak kenarlarının seslerini vasfetti: **شيب شيب**

  **متثلم** içinde **الشيب** adıyla çağrışırlar                      onun kenarları, **بصرة** ve **سـلام**’dandır

**لسان العرب**’da: **الشيب**: üzerine kar düşen dağlardır; onunla ağarır. Adî b. Zeyd’in sözü:

  içinde şimşekler, **شيب** başlarına yükselirken                      kararmış (bir geceden) dolayı uykusuz kaldım

Bazıları dedi: Buradaki **شيب**, beyaz bulutlardır; bir teki **أشيب**’dir. Ve denildi: karla yahut tozla beyazlamış dağlardır. **شيبة** (kesre ile, **هاء** ile): Endülüs’te bir dağdır. Ve **شيبين** (birinci ve üçüncüde kesre ile): Kahire yakınında bir (yer)dir. **المراصد**’da: o, Belbîs ile Kahire arasında **الحوف** köylerindendir. Ben dedim: ve banliyölerden sayılır; ve o, **شيبين القصر** diye bilinen (yerdir). Ve **شيبين الكوم**’un zikri ondan kaçtı; o, **شيبين الشرى**’dır: Menûfiyye’den bir köydür. Ve **شيبة بن عثمان بن طلحة بن عبد الدار بن قصي**: **الحجبي** (harekeli); Beyt’in hicâbesine nisbetle; Kâbe’nin anahtarı, Peygamber’in—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—izniyle, onun evlâdına teslim edilmiştir. Ve **جبل شيبة**: Merve’ye nazırdır. Ve **شيبة الحمد**: Abdülmuttalib’in lakabıdır; o, onun—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—dedelerinden biridir. Lakaplanmasının sebebinde ihtilâf edildi; yeri, siyer kitaplarındadır. Dedi:

  **بشيبة الحمد** ile Allah beldemize su versin                      ve biz, yağmuru yitirmişken; ve yağmur bulutu uzaklaşmışken

Ve **وشيبة** kamıştır; ve **شيبة سقارة**: Şarkıyye’den, Bilbîs’e (mensup) iki köydür. Birincisi **شيبة الحولة**’dır. Ve **شيب شائب**: bununla mübalağayı murat ettiler; onların “**شعر شاعر**” sözleri sınırınca; ve onun fiili yoktur. Ve **أشاب الرجل**: adamın çocuğu genç oldu. Ve **الشيبة** aklaşmış sakala ıtlak olunur. Şeyhimiz dedi: Ve bu, örfî, müvelleddir; Araplar onu bilmez. Ve Sâ‘ide’nin sözü:
  Karga yaşlandı; hâlbuki senin gönlün, öfkelinin zikrini bırakacak değil; ve senin kınaman, kınanır.

Ve **أبو شيبة الخدري** (nisbeti) **خدرة**’ye: Ensâr’dan bir batındır; sahâbîdir. Ve **أبو بكر بن أبي شيبة** muhaddistir. Ve **أبو بكر ابن الشائب الدمشقي** müteahhir bir muhaddistir; **أبي المظفر سبط ابن الجوزي**’den rivayet etti; biz onun ashabından rivayet ettik. Ve Mekke’de—Allah Teâlâ onu korusun—**جبل شيبة**, **جبل ديلمي**’ye bitişiktir. Ve **الشيبانية**: **قرقيسياء** yakınında bir köydür. Ve **الشيبة**’nin cem‘i, Ferrâ’dan, kesre ile **شيبا** olarak gelir. Ve **شيبة بن نصاح**: meşhur bir kurrâdır; ve **ن ص ح**’ta zikredilir.
