# شيح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%8A%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شيح

الشيح، بالكسر: نبت  سهلي يتخذ من بعضه المكانس، وهو من الأمرار، له رائحة طيبة وطعم مر، وهو مرعى للخيل والنعم، ومنابته القيعان والرياض قال:
  في زاهر الروض يغطي الشيحا وجمعه شيحان. قال:
  يلوذ بشيحان القرى من مسفة                      شآمية أو نفح نكباء صرصر  وقد أشاحت الأرض  ، إشذا أنبتته. الشيح:  برد يمني  . والمشيح: هو المخطط. قال الأزهري: ليس في البرود والثياب شيح ولا مشيح، بالشين معجمة من فوق، والصواب: السيح والمسيح بالسين والياء في باب الثياب؛ وقد ذكر ذلك في موضعه. الشيح:  الجاد في الأمور  في لغة هذيل، والجمع شياح،  كالشائح والمشيح  . قال أبو ذؤيب الهذلي يرثي رجلا من بني عمه ويصف مواقفه في الحرب:
  وزعتهم حتى إذا ما تـبـددوا                      سراعا ولاحت أوجه وكشوح
  بدرت إلى أولاهم فسبقتـهـم                      وشايحت قبل اليوم إنك شيح وقال الأفوه:
  وبروضة السلان منا مشهـد                      والخيل شائحة وقد عظم الثبا الشيح:  الحذر  .  وقد شاح وأشاح على حاجته  ، وقال ابن الأعرابي: الإشاحة: الحذر؛ وأنشد لأوس:

  في حيث لا تنفع الإشاحة من                      أمر لمن يحاول الـبـدعـا والإشاحة الحذر والخوف لمن حاول أن يدفع الموت، ومحاولته دفعه بدعة. قال الأزهري: ولا يكون الحذر بغير جد مشيحا. وقول الشاعر:
  تشيح على الفلاة فتعتليهـا                      ببوع القدر إذ قلق الوضين أي تديم السير. والمشيح: المجد. وقال ابن الإطنابة:
  وإقدامي على المكروه نفسي                      وضربي هامة البطل المشيح  وشايح مشايحة وشياحا  . ورجل شائح: حذر. وشايح وأشاح: بمعنى حذر. وأنشد الجوهري لأبي السوداء العجلي:
  إذا سمعن الرز من رباح
  شيحن منه أيما شياح أي حذرن. ورباح: اسم راع. وتقول: إنه لمشيح: حازم حذر. وأنشد
  أمر مشيحا معي فـتـية                      فمن بين مؤد ومن حاسر  والشائح: الغيور، كالشيحان، بالفتح  ، لحذره على حرمه، وأنشد المفضل:
  لما استمر بها شيحان مبتجح                      بالبين عنك بها يرآك شنآنا والفتح من رواية أبي سعيد وأبي عمرو.  وهو  ، أي الشيحان:  الطويل  الحسن الطول، وأنشد:
  مشيح فوق شيحان                      يدور كأنه كلـب

   ويكسر  ، قال الأزهري: وهكذا رواه شمر وأبو محمد. كذا في هامش الصحاح. نقل الأزهري عن خالد بن جنبة: الشيحان:  الذي يتهمس عدوا  ، أراد السرعة. الشيحان أيضا:  الفرس الشديد النفس  . وناقة شيحانة، أي سريعة،  وجبل عال حوالي القدس  .  والشياح، بالكسر: القحط، والحذار، والجد في كل شيء  . ورجل شائح: حذر جاد.  والشيحة، بالكسر: ماءة شرقي فيد  ، بينهما يوم وليلة، وبينها وبين النباج أربع. وقيل: هي ببطن الرمة. وقيل: بالحزن ديار يربوع. وقيل: بالخاء المعجمة. الشيحة  : ة، بحلب، منها يوسف بن أسباط  ، ورفيقه محمد بن صغير،  وعبد المحسن بن محمد  ابن علي  التاجر المحدث  ، كنيته أبو منصور، كتب الحديث بالشام ومصر والعراق، وحدث، مات سنة 489؛  ومولاه بدر  كنيته أبو النجم رومي، أسمعه الحديث، وأعتقه، فنسب إليه، هكذا ذكره الحافظ أبو سعد، وروى عنه؛ وابنه محمد بن بدر  من شيوخ الموفق عبد اللطيف؛ أبو العباس  أحمد بن سعيد بن حسن  ، عن أبي الفرج أحمد بن محمد القزازي، وأبي الطيب بن غلبون؛ أبو علي  أحمد ابن محمد بن سهل  الأنطاكي، روى عن مطين وطبقته، وعنه علي بن إبراهيم بن عبد الله الأنطاكي، وعلاء الدين علي بن محمد بن إبراهيم بن عمر بن خليل البغدادي الصوفي.  والمحدثون الشيحيون  . وفاته مسعود أخو عبد المحسن المذكور، روى عنه أبو الرضا أحمد بن بدر بن عبد المحسن؛ وكذلك أبو الحسين عبد الله بن أحمد بن سعيد بن الحسن الشيحي، خال عبد المحسن المذكور، روى القراآت عن أبي الحسن بن الحمامي.  والمشيوحاء، ويقصر: منبت الشيح  ، أي الأرض التي تنبت الشيح. قال أبو حنيفة: إذا كثر نباته بمكان قيل: هذه مشيوحاء. وهكذا في التهذيب عن أبي عبيد عن الأصمعي. وأنكره المفضل بن سلمة في كتابه الذي رد فيه على صاحب العين؛ كذا في هامش. الصحاح، ونقل السهيلي في الروض عن أبي حنيفة في كتاب النبات: أن مشيوحاء اسم للشيح الكثير. قال شيخنا: وسبق الكلام على مفعولاء ووقوعه جمعا وماله من النظائر في علج. قلت: وينظر في هذا مع ما أسلفناه من النقل ويتأمل. يقال:  هم في مشيوحاء  من أمرهم، وعليه اقتصر الجوهري،  ومشيحى من أمرهم  -هكذا مقصورا. وذكره ابن مالك في التسهيل في الأوزان الممدودة-  أي في أمر يبتدرونه  ، هكذا في الصحاح،  أو في اختلاط  ، وهكذا في اللسان. وفي شرح الكافية لابن مالك قال: وعلى هذا فهو بالجيم من نطفة أمشاج، ووزنه فعيلاء لا مفعلاء. قال شيخنا: حكمه عليه بأنه بالجيم، إن كان لمجرد تفسيره بالاختلاط، ففيه نظر؛ وإن كان لعدم وروده بالحاء المهملة بمعنى الاختلاط كما هو ظاهر، فلا إشكال. قلت: وقد صح وروده بالحاء المهملة بمعنى الاختلاط، كما هو في اللسان وغيره، فكلام ابن مالك محل نظر وتأمل. وقال ابن أم قاسم وغيره، تبعا للشيخ أبي حيان في شروحهم على التسهيل: القوم في مشيحاء من أمرهم، أي في جد وعزم.  وشايح: قاتل  ، كذا في التهذيب، وأنشد.

  وشايحت قبل اليوم إنك شيح

   والمشيح: الجاد المسرع. وفي حديث سطيح  على جمل مشيح  وقال الفراء: المشيح على وجهين:  المقبل عليك  ، وفي بعض النسخ: إليك،  والمانع لما وراء ظهره  . وبه فسر ابن الأثير حديث:  اتقوا النار ولو بشق تمرة. ثم أعرض وأشاح  أو بمعنى الحذر والجد في الأمور، أي حذر النار كأنه نظر إليها أو جد على الإيصاء باتقائها، أو أقبل إليك بخطابه. وقيل: أشاح بوجهه عن الشيء: نحاه. وقال ابن الأعرابي: أعرض بوجهه وأشاح، أي جد في الإعراض. وقال غيره: وإذا نحى الرجل وجهه عن وهج أصابه وعن أذى، قيل: أشاح بوجهه.  والتشييح: التحذير والنظر إلى الخصم مضايقة  ، وهذا عن ابن الأعرابي. وقد شيح: إذا نظر إلى خصمه فضايقه.  وذو الشيح: ع باليمامة  ، إن لم يكن مصحفا من السين المهملة، موضع آخر  بالجزيرة  .  وذات الشيح: ع في ديار بني يربوع  بالحزن.  وأشاح الفرس بذنبه  : إذا أرخاه؛ نقله الأزهري عن الليث،  وصحف الجوهري  وإنما الصواب بالسين المهملة؛ قاله أبو منصور،  وإنما أخذه من كتاب  العين تصنيف  الليث  . قال شيخنا: ولا يحكم على ما في كتاب الليث أنه تصحيف إلا بثبت. والمصنف قلد الصاغاني، وسبقه أبو منصور.  وأشيح، كأحمد: حصن باليمن  .

### Türkçe

**الشيح**, kesre ile: bazı kısmından süpürgeler edinilen, düzlüklere ait bir bitki; o, acılardandır; onun hoş bir kokusu ve acı bir tadı vardır; o, atlar ve davarlar için bir otlaktır; bitiş yerleri çukurluklar ve çayırlardır. Dedi ki:

  Çayırın parlak yerinde **الشيح**’ı örter. Ve onun çoğulu **شيحان**’dır. Dedi ki:

  Köyün **شيحان**’ına, bir **مسفة**’den,
  Şam’a ait yahut **نكباء صرصر**’ın esintisinden sığınır.

Ve yer **أشاحت**, yani onu bitirdi. **الشيح**: Yemenî bir **برد**’dir. Ve **المشيح**: çizgili olandır. Ezherî dedi ki: **الشين** üstten noktalı (mu‘ceme) ile, **شيح** ve **مشيح** bürdlerde ve elbiselerde yoktur; doğrusu: elbiseler babında **السيح** ve **المسيح** ( **السين** ve **الياء** ile)dir; bunu yerinde zikretmiştir. **الشيح**: Hüzeyl dilinde işlerde ciddi olan; çoğulu **شياح**; **الشائح** ve **المشيح** gibi. Ebû Züeyb el-Hüzeylî, amcaoğullarından bir adamı mersiye eder ve onun savaşta duruşlarını vasfederken dedi:

  Onları dağıttım; nihayet dağılıp gittiklerinde,
  Hızlıca; yüzler ve böğürler göründü.
  İlklerine atıldım da onları geçtim;
  Bugünden önce **شايحت**; şüphesiz sen **شيح**’sın.

Ve el-Efveh dedi ki:

  Ve **السلان** bahçesinde bizden bir meşhed,
  Ve atlar **شائحة**; ve **الثبا** büyümüştür.

**الشيح**: sakınma. Ve **شاح** ve **أشاح** ihtiyacı üzerine; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الإشاحة**: sakınmadır; ve Evs’ten inşad etti:

  Öyle bir yerde ki, **الإشاحة** fayda vermez,
  **البدعا**’yı denemeye yeltenen kimse için bir işten.

Ve **الإشاحة**, ölümü defetmeye yeltenen kimse için sakınma ve korkudur; onu defetmeye yeltenmesi **بدعة**’dır. Ezherî dedi ki: Ciddiyet olmaksızın sakınma **مشيحا** olmaz. Şairin sözü:

  Çölde **تشيح** edersin de ona yükselirsin,
  **بوع القدر** ile; hani **الوضين** kaygılı iken

yani yürüyüşü sürdürürsün. Ve **المشيح**: şan/şeref. İbnü’l-İtnâbe dedi ki:

  Ve hoşlanılmayana atılmam, nefsim,
  Ve **المشيح** yiğidin tepesine vuruşum.

Ve **شايح** **مشايحة** ve **شياحا**. Ve **شائح** adam: sakınan. Ve **شايح** ve **أشاح**: sakındı manasında. Cevherî, Ebû’s-Sevdâ el-‘Aclî’den inşad etti:

  **رباح**’tan **الرز**’i işittiklerinde,
  Ondan **شيحن**; ne büyük **شياح**!

yani sakındılar. Ve **رباح**: bir çobanın adıdır. Ve dersin ki: O, elbette **لمشيح**’tır: tedbirli, sakınan. Ve inşad etti:

  Benimle birlikte bir **أمر مشيحا** gençler,
  Artık aralarında kimi zırhlı, kimi zırhsız.

Ve **الشائح**: kıskançtır; **الشيحان** gibi, fetha ile; mahremi üzerine sakınmasından dolayı. Ve el-Mufaddal inşad etti:

  Orada sevinçli bir **شيحان** onunla yürüyüp gittiğinde,
  Ayrılıkla; orada seni bir kinli olarak görür.

Ve fetha, Ebû Sa‘îd ve Ebû ‘Amr rivayetindendir. Ve o, yani **الشيحان**: uzun, boyu güzel olan. Ve inşad etti:

  **مشيح** üstünde **شيحان**,
  Döner; sanki o bir köpektir.

   Ve kesrelenir. Ezherî dedi ki: Şemmer ve Ebû Muhammed onu böyle rivayet etti. Böylece **الصحاح**’ın haşiyesinde. Ezherî, Hâlid b. Cunbe’den nakletti: **الشيحان**: koşarak fısıldayan; sürati kastetti. **الشيحان** ayrıca: nefesi kuvvetli at. Ve **شيحانة** deve, yani hızlı. Ve Kudüs civarında yüksek bir dağ. Ve **الشياح**, kesre ile: kıtlık, sakınma, ve her şeyde ciddiyet. Ve **شائح** adam: sakınan, ciddi. Ve **الشيحة**, kesre ile: **فيد**’in doğusunda bir su; aralarında bir gün bir gece; onunla **النباج** arasında dört. Ve denildi ki: o, **الرمة**’nin karnındadır. Ve denildi ki: **يربوع** diyarları olan **الحزن**’dadır. Ve denildi ki: üstten noktalı **الخاء** iledir. **الشيحة**: Halep’te bir köy; ondan Yûsuf b. Esbât, ve arkadaşı Muhammed b. Sagîr, ve **عبد المحسن بن محمد** b. Ali, tüccar muhaddis; künyesi Ebû Mansûr; Şam, Mısır ve Irak’ta hadis yazdı ve rivayet etti; 489 yılında öldü; ve mevlâsı **بدر**; künyesi Ebû’n-Necm, Rûmî; ona hadisi dinletti ve onu âzat etti; ona nisbet edildi; hâfız Ebû Sa‘d onu böyle zikretti ve ondan rivayet etti; ve oğlu Muhammed b. Bedr, Muvaffak Abdüllatîf’in şeyhlerindendir; Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Sa‘îd b. Hasan, Ebû’l-Ferec Ahmed b. Muhammed el-Kazzâzî ve Ebû’t-Tayyib b. Galbûn’dan; Ebû ‘Alî Ahmed b. Muhammed b. Sehl el-Antâkî, Mutayyin ve tabakasından rivayet etti; ondan Ali b. İbrâhîm b. Abdillâh el-Antâkî ve Alâüddîn Ali b. Muhammed b. İbrâhîm b. Ömer b. Halîl el-Bağdâdî es-Sûfî rivayet etti. Ve muhaddisler **الشيحيون**. Onun vefatı: zikredilen Abdülmuhsin’in kardeşi Mes‘ûd; ondan Ebû’r-Rıdâ Ahmed b. Bedr b. Abdülmuhsin rivayet etti; yine Ebû’l-Hüseyn Abdullâh b. Ahmed b. Sa‘îd b. el-Hasan **الشيحي**, zikredilen Abdülmuhsin’in dayısı; kıraatleri Ebû’l-Hasan b. el-Hammâmî’den rivayet etti. Ve **المشيوحاء**, ve kısaltılır: **الشيح**’ın bitiş yeri; yani **الشيح** bitiren yer. Ebû Hanîfe dedi ki: Bir yerde onun bitkisi çoğalınca “bu bir **مشيوحاء**” denir. Ve **التهذيب**’de Ebû Ubeyd’den, Asma‘î’den böyle. El-Mufaddal b. Seleme, **العين** sahibine reddiye yaptığı kitabında bunu inkâr etti; böylece haşiyede. Süheylî, **الروض**’da Ebû Hanîfe’den **كتاب النبات**’ta nakletti: **مشيوحاء** çok **الشيح**’ın adıdır. Şeyhimiz dedi ki: **مفعولاء** üzerine ve onun cem‘ olarak vuku bulması ve onun benzerleri hakkında söz, **علج**’da geçti. Dedim ki: Bunda, naklettiğimizle birlikte bakılır ve düşünülür. Denir ki: Onlar işlerinde bir **مشيوحاء** içindedir; Cevherî bununla yetindi; ve işlerinde bir **مشيحى** —işte böyle kısaltılmış olarak. İbn Mâlik, **التسهيل**’de uzatılmış vezinlerde onu zikretti— yani acele ettikleri bir işte; **الصحاح**’ta böyle; yahut bir karışıklıkta; **اللسان**’da böyle. İbn Mâlik’in **شرح الكافية**’sinde dedi ki: Buna göre o, **نطفة أمشاج**’dan **الجيم** iledir; vezni **فعيلاء**’dır, **مفعلاء** değil. Şeyhimiz dedi ki: Onun **الجيم** ile olduğuna hükmetmesi, sırf onu karışıklıkla tefsir etmek içinse, onda bakış vardır; yok eğer karışıklık manasında **الحاء** مهملة ile vârid olmamasından dolayı ise—görünür olan budur—işkâl yoktur. Dedim ki: Karışıklık manasında **الحاء** مهملة ile vârid oluşu sahih olmuştur; **اللسان** ve başkalarında olduğu gibi; böylece İbn Mâlik’in sözü bakış ve düşünme yeridir. İbn Ümm Kâsım ve başkaları, şerhlerinde Şeyh Ebû Hayyân’a tâbi olarak **التسهيل** üzerine: Kavim işlerinde bir **مشيحاء** içindedir, yani ciddiyet ve azim içindedir, dediler. **شايح**: öldürdü; **التهذيب**’de böyle; ve inşad etti.

  Bugünden önce **شايحت**; şüphesiz sen **شيح**’sın.

   Ve **المشيح**: ciddi, hızlı olan. Ve **سطيح** hadîsinde: **على جمل مشيح**. Ferrâ dedi ki: **المشيح** iki vech üzeredir: sana yönelen; bazı nüshalarda: sana; ve sırtının arkasında olanı engelleyen. Bununla İbnü’l-Esîr, şu hadisi tefsir etti: “Yarım hurma ile bile olsa ateşten sakının.” Sonra yüz çevirdi ve **أشاح**; yahut işlerde sakınma ve ciddiyet manasında; yani ateşten sakındı; sanki ona baktı; yahut ondan sakınmayı vasiyet etmede ciddileşti; yahut hitabıyla sana yöneldi. Ve denildi ki: **أشاح بوجهه عن الشيء**: onu uzaklaştırdı. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Yüzüyle yüz çevirdi ve **أشاح**, yani yüz çevirmede ciddileşti. Başkası dedi ki: Adam yüzünü, kendisine isabet eden bir hararetten ve bir eziyetten uzaklaştırınca “**أشاح بوجهه**” denir. Ve **التشييح**: sakındırma ve hasma bakma, sıkıştırma olarak; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve **شيح** etti: hasmına baktığında onu sıkıştırdı. Ve **ذو الشيح**: Yemâme’de bir yer; eğer **السين** مهملة’den tashîf edilmiş değilse; Cezîre’de başka bir yer. Ve **ذات الشيح**: **يربوع** oğullarının diyarlarında, **الحزن**’da bir yer. Ve at **أشاح** kuyruğuyla: onu salıverdiğinde; Ezherî bunu Leys’ten nakletti; Cevherî tashîf etti; doğrusu **السين** مهملة iledir; Ebû Mansûr bunu söyledi; onu ancak Leys’in telifi olan **العين** kitabından aldı. Şeyhimiz dedi ki: Leys’in kitabında olana, ancak sağlam bir delille tashîf hükmü verilmez. Musannif, Sâgânî’yi taklit etti; ondan önce Ebû Mansûr. Ve **أشيح**, Ahmed gibi: Yemen’de bir hisar.
